“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
696
YASMIQ (LENS CULINARIS) YETISHTIRISH TEXNOLOGIYASI
Raximova Madina Yuldashali qizi
Biologiya mutaxasisligi 1-bosqich magistri.
To`xtaboyeva Feruza Muratovna
Genetika va biotexnologiya kafedrasi dotsenti.
To`ychiyeva Dilfuza Sidiqjonovna
Genetika va biotexnologiya kafedrasi professori.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15589113
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yasmiq (Lens culinaris Medik) ekinining O‘zbekistonning
agroiqlim sharoitida yetishtirish texnologiyasi keng yoritilgan. Yasmiqning biologik va morfologik
xususiyatlari, optimal ekish vaqti, ekin parvarishi, o‘g‘itlash usullari, qator orasi va urug‘ normasi
kabi agrotexnik tadbirlar asosida hosildorlikni oshirish usullari tahlil qilingan. Shuningdek, maqolada
kasalliklar va zararkunandalarga qarshi kurashish choralariga, hosilni yig‘ishtirish va saqlash
texnologiyalariga ham e’tibor qaratilgan. Yasmiqning oziq-ovqat xavfsizligidagi o‘rni, ekologik
tozaligi, iqtisodiy samaradorligi jihatidan ahamiyati ilmiy asosda ko‘rsatib berilgan.
Kalit so‘zlar:
Yasmiq, dukkakli ekinlar, oqsilga boy o‘simlik, qishloq xo‘jaligi, yetishtirish
texnologiyasi, urug‘ tanlash, agrotexnik tadbirlar, iqlim va tuproq, kasalliklar va zararkunandalar,
hosildorlik, O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi.
Аннотация
:
В
статье
подробно
рассматривается
технология
выращивания
чечевицы
(Lens culinaris Medik)
в
агроклиматических
условиях
Узбекистана
.
Проанализированы
методы
повышения
урожайности
на
основе
агротехнических
мероприятий
,
таких
как
биологические
и
морфологические
особенности
чечевицы
,
оптимальные
сроки
посадки
,
уход
за
посевами
,
способы
внесения
удобрений
,
ширина
междурядий
,
норма
высева
.
В
статье
также
рассматриваются
меры
борьбы
с
болезнями
и
вредителями
,
а
также
технологии
уборки
и
хранения
урожая
.
Научно
доказана
важность
чечевицы
с
точки
зрения
продовольственной
безопасности
,
экологичности
и
экономической
эффективности
.
Ключевые
слова
:
Чечевица
,
бобовые
,
белокочанная
культура
,
земледелие
,
технология
возделывания
,
селекция
семян
,
агротехнические
мероприятия
,
климат
и
почва
,
болезни
и
вредители
,
урожайность
,
сельское
хозяйство
Узбекистана
.
Abstract:
The article examines in detail the technology of growing lentils (Lens culinaris
Medik) in the agroclimatic conditions of Uzbekistan. The methods of increasing productivity based
on agrotechnical measures, such as biological and morphological features of lentils, optimal planting
dates, crop care, methods of fertilizing, row spacing, and seeding rate are analyzed. The article also
discusses measures to combat diseases and pests, as well as harvesting and storage technologies. The
importance of lentils in terms of food security, environmental friendliness and economic efficiency
has been scientifically proven.
Keywords:
Lentils, legumes, white cabbage, agriculture, cultivation technology, seed
selection, agrotechnical measures, climate and soil, diseases and pests, productivity, agriculture of
Uzbekistan.
Yasmiq (Lens culinaris Medik) - dukkakli o‘simliklar oilasiga mansub, yuqori oqsilli, ekologik
toza va tuproqni azot bilan boyituvchi madaniy ekin hisoblanadi. U oziq-ovqat xavfsizligi, sog‘lom
ovqatlanish va ekologik dehqonchilikda muhim ahamiyatga ega [1]. O‘zbekistonda yasmiq
yetishtirish oxirgi yillarda takomillashib bormoqda, chunki u qurg‘oqchilikka nisbatan chidamli,
parvarishi oson va tuproq unumdorligini oshirish xususiyatiga ega [2].
Yasmiqning issiqqa talabchanligi o‘rtacha o‘sib rivojlanishi uchun 1500-1800°C daraja harorat
talab qiladi. O‘sib chiqayotganda ko‘k no‘xatga qaraganda ko‘proq issiqlik talab qiladi. Maysalari 4-
5°C da unib chiqadi. Havo haroratiga qarab unib chiqquncha 8-12 kun vaqt ketadi. Nihollarning
muqobil o‘sishharorati 23-25°C hisoblanadi. Maysalari qisqa muddatli sovuqlarga chidamli.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
697
Kattao‘simliklari sovuqda. Hatto harorat -8°C bo‘lganda ham zararlanmaydi. O‘suv davri 70-105
kun. O‘zidan changlanadi.
Yetishtirish usuli.
Yasmiq dukkakli o‘simliklar ichida o‘tmishdosh ekinga talabchan
hisoblanadi. Kartoshka kabi qator orasi ishlanadigan o‘simliklardan keyin ekilishi lozim. Agar
begona o‘tlar ko‘p bo‘lsa, yasmiq sust rivojlanadi. Yasmiqdan keyin tariq, suli, kartoshka o‘simliklari
ekilganda hosildorlik yuqori bo‘ladi. Erta bahorda ekilgan bo‘lsa, gektariga 60 kg P203, 30 kg K20
miqdorda o‘g‘it berish lozim. Ekilgandan keyin ikkinchi kultivatsiya bilan 15 kg azotli, 30 kg fosforli
o‘g‘itlar beriladi. Yasmiq imkoni boricha erta bahorda ekilishi lozim. Tajribalarga ko‘ra, faqat erta
bahorda ekilgan yasmiqlargina yuqori hosil beradi. Bahorda ekilgan yasmiq o‘simligining tupi
baquvvat, urug’lari yirik bo‘ladi. Yasmiqning ekish muddatini to‘g‘ri belgilash muhim ahamiyatga
ega. Bahorda 10 kun keyin ekilganda ham hosildorlik 4-5 sentnerga kamayadi.
Respublikamizning janubiy mintaqalarida yasmiqni kech kuzda ham ekish mumkin. Chunki
yasmiq sovuqqa chidamli, kech kuzda ekilganda iyun oyida yig’ishtirib olinadi. Yasmiq ekishning
eng yaxshi usuli keng qatorlab ekishdir.Tajribalar yasmiqning qator orasi 33-45 sm kenglikda ekish
yaxshi natija berishini tasdiqlaydi. Qator oralari 60 sm bo‘lganda o‘simlik uchun zarur bo‘lgan
namlik, oziqa moddalarning fotosintez jarayoni me’yoriy sharoitda boradi.
Yasmiqning ekish me’yori urug‘ning yirikligi, tuproq iqlim sharoitiga bogiiq. Yirik urug`i
turlarining gektariga 100-140 kg, mayda urug’iga esa 70-100 kg sarflab ekiladi.Namlik yuqori,
unumdorligi past tuproqda ekish me’yori 15-20 foizga oshirilsa, qurg‘oqchil tumanlarida unumdorligi
yuqori tuproqlarda ekish me’yori 15 foizga kamaytiriladi. Ekish chuqurligi tuproqdagi nam miqdori,
havo haroratiga qarab 4-5 sm bo‘ladi. Yengil qumoq va quruq tuproqlarda urug’lar 6-7 sm
chuqurlikka tashlanadi.Yasmiq mo‘tadil iqlim sharoitida yaxshi o‘sadi. U sovuqqa chidamli bo‘lib,
+5°C dan boshlab unib chiqadi. Optimal o‘sish harorati +15°C dan +25°C gacha. Yasmiq asosan
yengil va o‘rtacha mexanik tarkibli tuproqlarda yaxshi rivojlanadi. Tuproq pH darajasi 6.0–7.5
oralig‘ida bo‘lishi maqsadga muvofiqdir [3].
Gullash birinchikurtaklar paydo bo‘lishidan taxminan 45 kun o‘tgach sodir bo‘ladi. Kurtaklar
oldidan dukkaklilar oilasining bu vakili ancha sekin o‘sadi va gullashdan keyin u yaxshi o‘sadiva
shoxlana boshlaydi. Yasmiq no‘xatdan farqli o‘laroq, qurg’oqchilikka yaxshi toqatqiladi.Bu uni
beqaror yomg’irli hududlarda yetishtirishga imkon beradi Urug’larni ekish paytida tuproq namligi
haddan tashqari ko‘p bo‘lsa, bu kelajakdagi hosilga zarar yetkazadi, chunki yasmiq emas, balki
o‘simlikning bargli qismi o‘sadi. Shu bilan birga,yasmiq paydo bo‘lishi davrida hosil miqdori va suv
yetishmasligini ham kamaytiradi.Yomg’ir uzoq davom etgan qurg’oqchilik oqibatlarini bartaraf
qilishi va o‘simliklar qayta gullashi mumkin. Yasmiq ekishdan oldin yerni o‘g’itlash shart emas,
chunki hosil bargli massaga ega bo‘ladi. Shuning uchun, organik o‘g’itlarni yerga qo‘llashdan keyin
uchinchi yilda yasmiq ekish yaxshidir.
Yasmiq juda noyob o‘simlik bo‘lib o‘zida zaxarli moddalar to‘plamaydi. Unda na nitratlar, na
radionuklidlar saqlanmaydi. Shuning uchun yasmiq butunlay ekologik toza don hisoblanadi.
Yasmiqning poyasi ancha shoxlangan, barglari juftlashgan. Madaniyat o‘zining rivojlanish
cho‘qqisiga yetganida, tashqi tomondan u bekamu-ko‘st tupga o‘xshaydi. Yasmiq doni turli
o‘lchamlarda bo‘lishi mumkin.. Shunday qilib, katta urug’li, kichik urug’li yasmiq bor. Eng oddiy,
kichik urug’li nav hisoblanadi. O‘simlik gullash davrida juda chiroyli. Yasmiqning ko‘p turlari o‘z-
o‘zidan changlanadi. O‘zaro changlanishni faqat bu o‘simlikning ayrim navlarida topish
mumkin.Yasmiqni ochiq yerga ekish tavsiya etiladi.
Yasmiq ekish uchun g‘amxo‘rlik qilish xususiyatlari: Yasmiq yetishtirishda eng birinchi
o‘rinda turadigan muommolar ekinlarning tezda begona o‘tlar bilan o‘sib borishi. Ular yasmiq
donining hosildorligiga ta`sir qiladi.Tuproqni maxsus preparatlar bilan davolash orqali buni oldini
olishingiz mumkin. Yasmiq bilan shug’ullanadigan agronomlar ko‘pincha Pivot gerbitsidini afzal
ko‘rishadi (iste'mol 1 ga uchun 0,65 ml). U bir martalik va ko‘p yillik begona o‘tlarni bir marta
qo‘llash bilan yo‘q qiladi. Shu bilan birga, gerbitsidning ta`siri butun mavsum davom etadi va bunga
ehtiyoj ham yo‘q. Pivot gerbitsidining yana bir afzalligi shundaki, u yasmiq ekishdan oldin yoki
keyin, vegetatsiya davrida qo‘llanilishi mumkin.Bundan tashqari, yasmiq kasalliklarga moyil
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
698
ekanligini unutmang.
Kasalliklar va zararkunandalarga qarshi kurash
. Yasmiqda ildiz chirishi, zamburug‘lar va turli
xil zararkunandalar uchraydi. Profilaktik chora sifatida ekishdan oldin urug‘likni dezinfeksiya qilish,
ekin almashlab ekish tizimini qo‘llash va agrotexnik tadbirlarni amalga oshirish zarur. Davolashda
kimyoviy preparatlar ehtiyotkorlik bilan qo‘llanilishi kerak [2].
Hosilni yig‘ishtirish va saqlash.
Hosil yetilishi belgisi sifatida yasmiq donlarining qattiqlashishi
va o‘zining tabiiy rangini olishiga e’tibor berish lozim. Yig‘ishtirish mexanizatsiyalashgan usullar
bilan amalga oshiriladi. Donlarni quritish uchun quyoshda yoki maxsus quritish uskunalarida 12–
14% namlikka qadar quritish tavsiya etiladi. Saqlashda xona harorati 10–15°C, namlik 60–65%
bo‘lishi kerak [3].
Iqtisodiy tahlil
. Yasmiq yetishtirishning iqtisodiy samaradorligi yuqori bo‘lib, o‘rtacha
hosildorlik 1 gektardan 1.5–2.0 tonnani tashkil etadi. Mahalliy bozorlar bilan birga eksport
imkoniyatlari ham mavjud. O‘zbekistonda yasmiq yetishtirishni kengaytirish orqali qishloq joylarda
daromadlarni oshirish va turmush sharoitlarini yaxshilash mumkin [1].
Xulosa va tavsiyalar
. Yasmiq yetishtirish O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligini diversifikatsiya
qilishda muhim o‘rin tutadi. Tuproq unumdorligini saqlash, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash va
chorvachilikni yuqori oqsilli to‘yimli ozuqalar bilan ta’minlashda yasmiqning o‘rni katta.
Fermerlarga yasmiq yetishtirish bo‘yicha ilmiy asoslangan tavsiyalar va amaliy qo‘llanmalar zarur
[2]. Maqolada bayon etilgan ma’lumotlar yasmiq yetishtirish texnologiyasining O‘zbekiston
sharoitidagi yuqori samaradorligini ko‘rsatmoqda. Yasmiq tuproqni azot bilan boyituvchi, suvga
nisbatan kam talabchan va ekologik toza ekin bo‘lib, oziq-ovqat xavfsizligi hamda chorvachilik
uchun to‘yimli manba hisoblanadi. Uni erta bahorda yoki kech kuzda ekish, keng qatorli sxemalarda
parvarish qilish, begona o‘tlarga qarshi o‘z vaqtida kurashish va ekin almashinuvida foydalanish
hosildorlikni oshirishga xizmat qiladi. Kasalliklarning oldini olishda profilaktik choralar va zarur
agrotadbirlar muhim ahamiyatga ega. Yasmiqning iqtisodiy jihatdan foydali ekin sifatida fermer
xo‘jaliklarida keng joriy etilishi mamlakatimiz qishloq xo‘jaligini diversifikatsiya qilishga va aholi
daromadlarini oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1. Atabayeva X.N., Qurbonov A.A. Yasmiq yetishtirish texnologiyasi bo‘yicha tavsiyanoma//
Navro‘z nashriyoti, 2020.
2. Qodirov A.T., Hamidov B.H. O‘simlikshunoslik asoslari.//Toshkent: O‘quv qo‘llanma,
2019.
3. FAO (Food and Agriculture Organization). Pulses Production Guidelines. – Rome, 2016.
