“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
484
YERNING TABIIY RADIATSION FONI
Xaqulova Mukaddasxon Shavkatovna, o‘qituvchi, Andijon davlat universiteti
azizaxonhaqqulova@gmail.com
Xoldarova Muslimabonu Sharobbek qizi, talaba, Andijon davlat universiteti
baxorxoldorova@gmail.com
Shodmonova Shoira Sherali qizi,talaba, Andijon davlat universiteti
shodmonova.1007@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15578940
Annotatsiya:
Yerning tabiiy radiatsion foni insoniyat hayoti va atrof-muhit uchun doimiy
mavjud bo‘lgan ionlashtiruvchi nurlanish manbalaridan biridir. Ushbu tezisda tabiiy radiatsiya
manbalari, ularning inson organizmiga ta'siri, geografik hududlarga qarab farqlanishi va biologik
xavfsizlik choralarining ahamiyati tahlil qilinadi. Xususan, kosmik nurlar, yer po‘stidagi radioaktiv
elementlar, radon gazi va ichki radiatsiya manbalari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, radiatsiya
monitoringi va xavfsizlik standartlari haqida ma'lumotlar keltiriladi.
Kalit so‘zlar:
Tabiiy radiatsion fon, Kosmik nurlar, Terrestrial radiatsiya, Radon gazi, Ichki
radiatsiya, Ionlashtiruvchi nurlanish, Biologik ta'sir, Radiatsiya dozasi, Radiatsion xavfsizlik,
Radiatsiya monitoring
Аннотация
:
Естественный
радиационный
фон
Земли
представляет
собой
постоянный
источник
ионизирующего
излучения
,
оказывающего
влияние
на
здоровье
человека
и
окружающую
среду
.
В
данной
тезисной
работе
рассматриваются
природные
источники
радиации
,
их
воздействие
на
организм
человека
,
географические
различия
уровней
излучения
,
а
также
значение
мер
биологической
безопасности
.
Особое
внимание
уделено
космическому
излучению
,
радиоактивным
элементам
земной
коры
,
газу
радону
и
внутреннему
излучению
.
Также
представлены
сведения
о
радиационном
мониторинге
и
стандартах
безопасности
.
Ключевые
слова
:
Естественный
радиационный
фон
,
Космическое
излучение
,
Террестриальное
излучение
,
Газ
радон
,
Внутреннее
излучение
,
Ионизирующее
излучение
,
Биологическое
воздействие
,
Доза
радиации
,
Радиационная
безопасность
,
Радиоэкологический
мониторинг
Annotation:
The Earth's natural radiation background is a constant source of ionizing radiation
affecting human life and the environment. This thesis analyzes natural radiation sources, their impact
on the human div, variations across geographical regions, and the importance of biological safety
measures. Specifically, cosmic rays, terrestrial radioactive elements, radon gas, and internal radiation
sources are examined. Additionally, information on radiation monitoring and safety standards is
provided.
Keywords:
Natural radiation background, Cosmic rays, Terrestrial radiation, Radon gas,
Internal radiation, Ionizing radiation, Biological effects, Radiation dose, Radiation safety, Radiation
monitoring
Radiatsiya — bu energiyaning zarralar yoki to‘lqinlar shaklida tarqalishi jarayonidir. Insoniyat
tarixida tabiiy radiatsion fon doimo mavjud bo‘lib kelgan. Radiatsiya — nafaqat zamonaviy
texnologiyalar natijasida paydo bo‘ladigan, balki tabiatning o‘zida ham doimiy tarzda mavjud
bo‘lgan omillardandir. Odamzod ilk bor Yer yuzida paydo bo‘lgan davrdan boshlab, tabiiy radiatsion
fonda yashab kelmoqda. Tabiiy fon hayot uchun beg‘arazdek tuyulsa-da, uzoq muddatda u inson
salomatligi va ekologik muhitga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois ushbu tabiiy hodisani chuqur
o‘rganish, uning manbalarini, tarqalishini va salbiy ta’sirini aniqlash muhim ahamiyat kasb etadi.
Tabiiy radiatsiya manbalari. Tabiiy radiatsiya manbalari uch asosiy turga bo‘linadi: kosmik
nurlar, yer po‘sti (terrestrial) manbalari va ichki nurlanishlar.
Kosmik nurlar. Kosmik nurlar Quyosh, boshqa yulduzlar va galaktikalardan tarqaladigan
yuqori energiyali zarralardir. Ular Yer atmosferasiga kirib, havodagi atomlar bilan to‘qnashadi va
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
485
ikkilamchi zarrachalarni hosil qiladi. Ayniqsa, baland tog‘li hududlarda va samolyot uchish
balandliklarida kosmik nurlanish darajasi ancha yuqori bo‘ladi. Aviatsiya xodimlari va tez-tez
uchadigan yo‘lovchilar bunday nurlanish ta’siriga ko‘proq duch kelishadi. Kosmik nurlarning
ta’sirini kamaytirish qiyin, chunki ular Yerning tashqi muhitidan keladi.
Yer po‘sti manbalari. Yer po‘stida tabiiy radioaktiv elementlar — uran-238, toriy-232 va kaliy-
40 izotoplari mavjud. Bu izotoplar toshlarda, tuproqda va minerallarda uchraydi. Ularning
parchalanish jarayonida gamma nurlari, alfa va beta zarrachalar hosil bo‘ladi. Ayniqsa, granit,
fosfatlar, qora slanetslar kabi tog‘ jinslari radioaktivlik darajasi bo‘yicha yuqoriroq bo‘ladi. Qurilish
materiallarining tabiiy radioaktivligi ham bu yerda muhim rol o‘ynaydi. Masalan, granit plitalari yoki
keramika kafellarining ayrim turlari radiatsiya manbai bo‘lishi mumkin.
Ichki nurlanishlar. Organizmimizda tabiiy holatda mavjud bo‘lgan radionuklidlar — kaliy-40,
karbon-14 va boshqa izotoplar — ichki nurlanishni hosil qiladi. Bu radionuklidlar ovqat, suv,
havodan organizmga kiradi. Ichki nurlanish organizmda doimiy va sekin-asta ta’sir etadi.
Mutaxassislar fikricha, ichki nurlanish miqdori inson organizmiga kiradigan radioaktiv elementlar
miqdoriga bevosita bog‘liq.
Radon gazi va uning xavfi. Radon — alfa-nurlanuvchi inert gaz bo‘lib, uran va toriyning tabiiy
parchalanish jarayoni natijasida yuzaga keladi. U yer osti qatlamlaridan havoga chiqadi va ayniqsa
yerto‘lalarda, yopiqlik darajasi yuqori bo‘lgan xonalar havosida to‘planadi. Radon nafas olish orqali
o‘pka to‘qimalariga yetib boradi va yillar davomida genetik va onkologik muammolar keltirib
chiqarishi mumkin. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO) ma’lumotlariga ko‘ra, radon gazining
yuqori darajadagi kontsentratsiyasi ikkinchi darajadagi o‘pka saratoni sababi hisoblanadi. Ayrim
mamlakatlarda, masalan AQSh, Kanada, Norvegiya, Germaniya kabi davlatlarda radon monitoringi
majburiy tarzda amalga oshiriladi. Radonning zararini kamaytirish uchun xonalarni muntazam
shamollatish, maxsus ventilyatsiya tizimlari o‘rnatish va binolarda radon darajasini tekshirish muhim
hisoblanadi.
Biologik ta’sirlar. Ionlashtiruvchi nurlanish organizmdagi hujayralarga, xususan DNK
molekulalariga ta’sir qiladi. DNKda yuzaga keladigan mutatsiyalar hujayra replikatsiyasini buzadi,
saraton kasalligini rivojlantirishi yoki naslga o‘tadigan genetik o‘zgarishlarga sabab bo‘lishi mumkin.
Biologik ta’sirlar ikki toifaga ajratiladi:
·
Somatik ta’sirlar — inson hayoti davomida yuzaga keladigan o‘zgarishlar (saraton, qon
kasalliklari, bepushtlik);
·
Genetik ta’sirlar — nasldan-naslga o‘tuvchi irsiy kasalliklar.
Past dozadagi radiatsiya uzoq muddat davomida organizmga ta’sir qilib, sekin-asta sog‘liq
muammolariga olib kelishi mumkin. Ayniqsa, bolalar, homilador ayollar va immun tizimi zaif
bo‘lgan kishilar radiatsiyaga nisbatan sezgirroq hisoblanadi.
Radiatsiya xavfsizligi va monitoring. Radiatsion xavfsizlik xalqaro tashkilotlar tomonidan
ishlab chiqilgan me’yorlar asosida ta’minlanadi. Jumladan:
·
IAEA (Xalqaro atom energiyasi agentligi),
·
WHO (Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti),
·
UNSCEAR (BMTning radiatsiya ta’siri bo‘yicha ilmiy qo‘mitasi).
Monitoring uchun zamonaviy asboblar — dozimetrlar, spektrometrlar, GIS (geoinformatsion
tizimlar) keng qo‘llaniladi. Bunday nazorat tibbiy muassasalar, yirik sanoat korxonalari, atom
stansiyalari yaqinidagi hududlar va ekologik monitoring punktlarida olib boriladi. Shuningdek,
ko‘plab davlatlar milliy radiatsion xaritalar tuzadi, u orqali aholining yashash joyidagi radiatsiya
darajasini onlayn tarzda ko‘rish mumkin. Bu sog‘liqni saqlash va profilaktik choralarning
samaradorligini oshiradi.
Xulosa qilib aytganda yerning tabiiy radiatsion foni inson hayoti uchun yashirin, ammo
ahamiyatli omildir. Radiatsiya haqida yetarlicha ma’lumotga ega bo‘lmagan aholining xavfsizlik
choralari bo‘yicha xabardorligini oshirish muhim. Tabiiy fonni ilmiy o‘rganish, doimiy monitoringni
tashkil etish, xavfsizlik standartlariga rioya qilish, yashash joylarida radon darajasini nazorat qilish
orqali salomatlikni muhofaza qilish mumkin. Bundan tashqari, maktab va oliy o‘quv yurtlarida
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
486
radiatsion xavfsizlik bo‘yicha ta’lim berish, sog‘lom turmush tarzini shakllantirish va xavfli
hududlarda yashovchilarga maxsus himoya tavsiyalarini yetkazish orqali salbiy ta’sirlarni
minimallashtirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Karimov, B. H. (2020). Radiatsion xavfsizlik asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya
nashriyoti.
2. Salimova, D. R. (2018). Ionlashtiruvchi nurlanishning biologik ta’siri. Toshkent: Tibbiyot
nashriyoti.
3. Nishonov, A. T. (2021). Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilishda radiatsiya nazorati.
Toshkent: Ekosan nashriyoti.
4. International Atomic Energy Agency (IAEA). (2022). Radiation Protection and Safety of
Radiation Sources: International Basic Safety Standards. Vienna: IAEA Publications.
5. United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation (UNSCEAR).
(2020). Sources, Effects and Risks of Ionizing Radiation. New York: United Nations Publications.
6. World Health Organization. (2020). Radon and Health Fact Sheet. Retrieved from
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/radon-and-health
7. Environmental Protection Agency (EPA). (2023). Radiation: Where it Comes From.
Retrieved from https://www.epa.gov/radiation/radiation-sources-and-doses
