“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
440
INTEGRATSIYANING ORGANIZM DARAJASI
Ismoilov Ibroximjon Xakimjon o‘g‘li, o‘qituvchi, Andijon davlat universiteti
ibroximismoilov05@gmail.com
Xoldarova Muslimabonu Sharobbek qizi, talaba, Andijon davlat unversiteti
baxorxoldorova@gmail.com
Yuldasheva Navruzoy Ilhomjon qizi, talaba, Andijon davlat unversiteti
navrozoyyuldasheva9@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15578295
Annotatsiya:
Ushbu
tezisda
o‘simlik
organizmida
fiziologik
jarayonlarning
integratsiyalashuvi, ya’ni turli tizimlarning o‘zaro bog’liqligi va muvofiqlashtirilgan ishlashi ko‘rib
chiqiladi. O‘simliklardagi metabolik, gormonal va morfologik tizimlarning integratsiyasi organizm
darajasida qanday kechishi, buning rivojlanishga va atrof-muhit omillariga moslashuvga ta’siri ilmiy
asosda yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
O‘simlik fiziologiyasi, integratsiya, gormonlar, metabolizm, muvofiqlashtirish,
adaptatsiya.
Annotation:
This thesis explores the physiological integration at the organism level in plants,
emphasizing the coordination between metabolic, hormonal, and morphological systems. The
research highlights how such integration affects plant development and adaptation to environmental
factors.
Keywords:
Plant physiology, integration, hormones, metabolism, coordination, adaptation.
Аннотация
:
В
данной
тезисной
работе
рассматривается
интеграция
физиологических
процессов
на
уровне
организма
растений
.
Особое
внимание
уделено
координации
метаболических
,
гормональных
и
морфологических
систем
,
а
также
их
роли
в
развитии
растений
и
адаптации
к
окружающей
среде
.
Ключевые
слова
:
физиология
растений
,
интеграция
,
гормоны
,
метаболизм
,
координация
,
адаптация
.
Hozirgi vaqtda o‘simliklar fiziologiyasi fanining dolzarb yo‘nalishlaridan biri bu - o‘simlik
organizmidagi fiziologik jarayonlarning integratsiyalashgan tarzda boshqarilishini o‘rganishdir.
O‘simliklar - murakkab tuzilgan, tashqi muhit bilan doimiy o‘zaro ta’sirda bo‘ladigan tirik
organizmlardir. Ularning barcha hayotiy faoliyatlari, jumladan, fotosintez, nafas olish, suv va mineral
moddalar almashinuvi, o‘sish va rivojlanish kabi jarayonlar o‘zaro muvofiqlashtirilgan holda amalga
oshadi. Ushbu muvofiqlashtirish jarayonlari organizm darajasida integratsiyalashuv orqali
ta’minlanadi [1, 2].
Integratsiya - bu alohida tizimlar yoki elementlarning yagona funksional tizim sifatida
birlashuvi va o‘zaro hamkorlik qilish jarayonidir. O‘simliklarda bu holat, asosan, fitogormonlar,
signal molekulalar, retseptor tizimlari va hujayra ichki signal transduksiya mexanizmlari orqali
ta’minlanadi. Misol uchun, ildizda sodir bo‘layotgan o‘zgarishlar barglardagi fotosintez faoliyatiga
bevosita yoki bilvosita ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bu esa organizm darajasidagi tizimli boshqaruvning
mavjudligini ko‘rsatadi. Ushbu mavzuni tanlashimizga sabab - o‘simlik fiziologiyasi fanida
integratsion jarayonlarning fundamental ahamiyatga ega bo‘lishi, ularning o‘simliklarning ekologik
moslashuvchanligida tutgan o‘rni, shuningdek, zamonaviy agrotexnologiyalarni ishlab chiqishda
nazariy asos bo‘lib xizmat qilishi bilan izohlanadi. Ayniqsa, global iqlim o‘zgarishlari sharoitida
o‘simliklarning tashqi omillarga qanday javob berishi va bu jarayonlarda qanday fiziologik
mexanizmlar ishtirok etishini aniqlash nihoyatda muhimdir [3].
O‘simliklarda tizimli muvofiqlashtirish. O‘simlik organizmi o‘zining murakkab tuzilishi va
hayotiy faoliyatlarining muvofiqlashtirilganligi bilan ajralib turadi. Har bir fiziologik tizim o‘ziga xos
vazifalarni bajarsa-da, ular yagona tizim sifatida faoliyat yuritadi. Bu muvofiqlashtirish jarayoni
o‘simliklarning moslashuvchanligi va tirik qolish qobiliyatining asosiy omillaridan biridir.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
441
Signal uzatish tizimi va gormonlarning roli. O‘simliklarda har qanday tashqi yoki ichki
o‘zgarishlarga javoban ma’lum bir signal uzatiladi. Bu signal, odatda, kimyoviy moddalarning,
ayniqsa fitogormonlar deb ataluvchi molekulalarning yordamida uzatiladi. Gormonlar o‘simliklar
organizmidagi eng muhim regulyatorlardan biri bo‘lib, ular har xil organlar o‘rtasida axborot
almashinuvini ta’minlaydi. Misol uchun, auksin gormoni ildiz va poya o‘sishiga ta’sir etadi,
giberellinlar urug’larning unib chiqishida va poyaning cho‘zilishida muhim rol o‘ynaydi, abstsiz
kislota (ABA) esa stress holatlarida, ayniqsa qurg’oqchilik sharoitida bargdagi stoma teshikchalarini
yopib, transpiratsiyani nazorat qiladi. Bu gormonlarning harakati o‘zaro bog’liq bo‘lib, ular orqali
butun organizmda muvofiqlashtirilgan javob reaksiyasi yuzaga keladi [4, 5].
Fotosintez va nafas olish jarayonlarining integratsiyasi. O‘simliklarda asosiy energetik
jarayonlar - fotosintez va hujayra nafas olishi bir-biriga bog’liq bo‘lib, ular birgalikda butun
organizmning energiya muvozanatini boshqaradi. Fotosintez orqali hosil bo‘lgan glukozalar
keyinchalik nafas olishda parchalanib, energiya ajralib chiqishiga sabab bo‘ladi. Shu bilan birga,
nafas olishda hosil bo‘ladigan karbonat angidrid fotosintez uchun xomashyo sifatida ishlatiladi. Bu
ikki jarayon o‘rtasidagi uyg’unlik o‘simlikning energiyaga bo‘lgan talabini qondiradi va organlararo
resurslar taqsimotini muvofiqlashtirishda muhim ahamiyatga ega. Masalan, barglardagi fotosintetik
faollik ildizlardagi o‘sish va oziqa moddalarning so‘rilishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi [5].
Tashqi omillarga qarshi tizimli javoblar. O‘simliklar tashqi omillar - yorug’lik, harorat, namlik,
mexanik zarba yoki patogenlar ta’sirida ham muvofiqlashtirilgan javob reaksiyalarini yuzaga
keltiradi. Masalan, bargga zarar yetkazilganda butun o‘simlik organizmida signal molekulalari
(jasmonatlar, salitsil kislotasi) yordamida xavf holati aniqlanadi va himoya mexanizmlari ishga
tushadi. Bu holat “tizimli induktsiyalangan qarshilik” (Systemic Acquired Resistance - SAR) deb
nomlanadi. Shuningdek, o‘simliklar o‘sish tezligini tashqi sharoitga mos ravishda muvofiqlashtiradi.
Masalan, soya o‘simligida yorug’lik yetarli bo‘lmasa, poya cho‘zilishi tezlashadi, bu esa fotosintezga
qulaylik yaratadi [6, 7].
Organizm darajasida integratsiyaning namoyon bo‘lishi. O‘simliklarda fiziologik integratsiya
butun organizm darajasida, ya’ni ildiz, poya, barg va boshqa organlar o‘rtasida sodir bo‘ladi. Bunday
tizimli uyg‘unlik o‘simlikning tashqi muhitga moslashishi va optimal rivojlanishini ta’minlaydi.
Suv va oziqa moddalarining tashilishi. Ildiz orqali so‘rilgan suv va mineral moddalar ksilema
orqali yuqoriga, barglarga yetkaziladi. Barglarda hosil bo‘lgan organik moddalar esa floema orqali
boshqa qismlarga tarqatiladi. Bu tashish tizimlari doimiy aloqada bo‘lib, o‘simlikning ehtiyojlariga
qarab tezligi va yo‘nalishi o‘zgaradi. Masalan, fotosintez faollashganda suvga talab oshadi va ildizdan
suv oqimi kuchayadi [7].
Stress sharoitlariga javob reaksiyasi. Qurg‘oqchilik, sho‘rlanish yoki harorat o‘zgarishlariga
qarshi o‘simlik butun organizm darajasida moslashadi. Masalan, abstsiz kislota gormoni ildizda
ishlab chiqilib, barglarga signal yuboradi va stoma teshikchalarining yopilishiga olib keladi. Bu suv
yo‘qotilishini kamaytiradi. Bu kabi tizimli javoblar o‘simlikning omon qolishini ta’minlaydi.
Gormonal regulyatsiya va o‘sish jarayonlari. O‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishida ishtirok
etadigan asosiy fitogormonlar — auksin, sitokinin, giberellin, etilen va abstsiz kislota o‘zaro ta’sirda
faoliyat yuritadi. Masalan, auksin ildiz va poya o‘sishini rag‘batlantirsa, sitokinin hujayralarning
bo‘linishini faollashtiradi. Bu ikki gormonning nisbati organlarning shakllanishida hal qiluvchi
ahamiyatga ega. Shuningdek, stress holatida, masalan, qurg‘oqchilikda abstsiz kislota stomaning
yopilishini faollashtirib, suv yo‘qotilishini kamaytiradi, bu bilan transpiratsiyani pasaytiradi va butun
organizmning suv balansini saqlaydi. Bu holatlarda gormonlar o‘rtasidagi muvozanat fiziologik
javoblarning uyg‘unligini ta’minlaydi [8].
Integratsiyaning amaliy ahamiyati. O‘simlik organizmidagi integratsiyalashgan boshqaruv
mexanizmlari nafaqat biologik jihatdan, balki amaliy sohalarda - ayniqsa qishloq xo‘jaligi, seleksiya,
agrotexnologiyalar va ekologik monitoringda katta ahamiyatga ega. Fiziologik jarayonlarning
uyg‘unligi o‘simliklarning stressga chidamliligi, hosildorlik darajasi va sifatini belgilovchi asosiy
omillardan biridir. Hosildorlikni boshqarishda integratsiyalashgan yondashuv. Agronomik
tajribalarda o‘simliklar o‘sishi va rivojlanishini muvofiqlashtiruvchi gormonlar bilan ishlash
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
442
amaliyoti keng qo‘llaniladi. Masalan, auksin va giberellinlar o‘simlikning poya va meva o‘sishini
rag‘batlantirishda, abstsiz kislota esa quruvchan sharoitlarda suv tejashni boshqarishda ishlatiladi.
Gormonlar asosida tayyorlanadigan preparatlar (fitoregulyatorlar) orqali o‘simliklar ehtiyojlariga
qarab boshqariladi. Shuningdek, organlararo integratsiyaga asoslangan agrotexnika usullari (masalan,
kesish, shakllantirish, sug‘orishni vaqtli rejalashtirish) orqali o‘simlikdagi ichki resurslar oqimini
boshqarish mumkin. Bu esa hosildorlikni oshiradi va o‘simlik salomatligini saqlashga yordam beradi
[8, 9].
Stressga chidamli navlar seleksiyasi. O‘simliklarning fiziologik integratsiyasi orqali stressga
javob mexanizmlarini o‘rganish, yangi navlar yaratishda muhim o‘rin tutadi. Masalan, qurg‘oqchilik
yoki sho‘rlanishga chidamli navlar tanlashda, abstsiz kislota sekretsiyasi, stoma faoliyati va ildiz-
barg aloqasining samaradorligi asosiy mezon sifatida olinadi. Bunday integratsion mezonlar asosida
seleksiya olib borilsa, nafaqat yuqori hosilli, balki ekologik sharoitlarga bardoshli navlarni yaratish
imkoniyati oshadi. Bu esa global iqlim o‘zgarishlariga moslashishda qishloq xo‘jaligini barqaror
saqlash uchun muhim yo‘nalish hisoblanadi [9].
XULOSA
O‘simliklar fiziologiyasida “Integratsiyaning organizm darajasi” tushunchasi o‘simlik
organizmining murakkab tizim sifatida faoliyat yuritishini tushunishda muhim nazariy asos bo‘lib
xizmat qiladi. O‘simlikdagi har bir organ yoki to‘qima alohida funksiyaga ega bo‘lsa-da, ular o‘zaro
muvofiqlashtirilgan holda faoliyat yuritadi. Bu esa organizmning tashqi muhit sharoitlariga
moslashuvi, energiya va resurslardan samarali foydalanishi, shuningdek, omon qolish strategiyalarini
shakllantiradi. Tadqiqot davomida aniqlanishicha, fiziologik jarayonlarning - fotosintez, nafas olish,
transpiratsiya, oziq moddalar tashilishi, gormonlar ta’siri va stress javoblari - o‘zaro bog‘liqligi
integratsiyaning asosiy ko‘rinishlaridandir. Bu jarayonlarning uyg‘unligi o‘simlik organizmining
yaxlitligi va tiriklikni saqlab qolish imkoniyatini belgilaydi. Integratsiyaning amaliy ahamiyati ham
beqiyosdir. Unga asoslangan yondashuvlar orqali qishloq xo‘jaligida hosildorlikni boshqarish,
stressga chidamli navlarni yaratish, biologik monitoring tizimlarini takomillashtirish va ekologik
xavfsizlikni ta’minlash mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Alimov A. A. (2010). Umumiy biologiya. Toshkent: O‘qituvchi.
2.
Dodd, A. N., Kudla, J., Sanders, D. (2010). The language of calcium signaling. Annual
Review of Plant Biology, 61, 593–620.
3.
Fageria, N. K., Baligar, V. C., Clark, R. B. (2002). Physiology of Crop Production. Boca
Raton: CRC Press.
4.
Hopkins, W. G., Hüner, N. P. A. (2008). Introduction to Plant Physiology (4th Edition).
Hoboken: Wiley.
5.
Matchanov D. S. (2012). O‘simliklar biologiyasi va ekologiyasi asoslari. Toshkent: Fan
nashriyoti.
6.
Qodirov S., Yusupova R. (2015). O‘simliklar fiziologiyasi. Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.
7.
Raven, P. H., Evert, R. F., Eichhorn, S. E. (2005). Biology of Plants (7th Edition). New
York: W. H. Freeman and Company.
8.
Taiz, L., Zeiger, E. (2010). Plant Physiology (5th Edition). Sunderland: Sinauer Associates,
Inc.
9.
Taiz, L., Zeiger, E., Møller, I. M., Murphy, A. (2015). Fundamentals of Plant Physiology.
New York: Oxford University Press.
