“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
434
FOTOSINTEZNING YORUG
ʻ
LIK BOSQICHINI O
ʻ
SIMLIK HAYOTIDAGI
AHAMIYATI
Ismoilov Ibroximjon Xakimjon o‘g‘li, o‘qituvchi, Andijon davlat universiteti
ibroximismoilov05@gmail.com
Nabiyeva Shahrizoda A
ʼ
zamjon qizi, talaba, Andijon davlat universiteti
nabiyeva1308@gmail.com
Shodmonova Shoira Sherali qizi, talaba, Andijon davlat universiteti
shodmonova.1007@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15578020
Annotatsiya:
Fotosintez o
ʻ
simliklar hayotidagi eng muhim jarayonlardan biri bo
ʻ
lib, uning
yorug
ʻ
lik va qorong
ʻ
ulik bosqichlari o
ʻ
simliklarning o
ʻ
sishi, rivojlanishi va energiya ta
ʼ
minoti uchun
asosiy ahamiyatga ega. Yorug
ʻ
lik bosqichida xloroplastlarning membranalarida joylashgan xlorofill
yorug
ʻ
lik energiyasini yutib, suv va karbonat angidridni kimyoviy energiyaga aylantiradi, natijada
kislorod va ATF hosil bo
ʻ
ladi. Ushbu tezisda fotosintezning yorug‘lik bosqichining o
ʻ
simliklar
hayotidagi o
ʻ
rni va ekologik ahamiyati atroflicha yoritiladi.
Kalit so
ʻ
zlar:
Fotosintez, yorug
ʻ
lik bosqichi, ATF sintezi, xlorofill, Kalvin sikli, glyukoza,
energiya almashinuvi, kislorod ishlab chiqarish, o
ʻ
simliklar hayoti, uglerod aylanishi, ekologik
ahamiyat.
Annotation:
Photosynthesis is one of the most critical processes in plant life, with its light and
dark phases playing a fundamental role in plant growth, development, and energy supply. During the
light phase, chlorophyll located in the membranes of chloroplasts absorbs light energy, converting
water and carbon dioxide into chemical energy, resulting in the production of oxygen and ATP. This
thesis comprehensively explores the role of the light phase of photosynthesis in plant life and its
ecological significance.
Keywords:
Photosynthesis, light phase, ATP synthesis, chlorophyll, Calvin cycle, glucose,
energy metabolism, oxygen production, plant life, carbon cycle, ecological significance.
Аннотация
:
Фотосинтез
является
одним
из
важнейших
процессов
в
жизни
растений
,
причем
его
световая
и
темновая
фазы
играют
ключевую
роль
в
росте
,
развитии
и
энергетическом
обеспечении
растений
.
На
световой
фазе
хлорофилл
,
расположенный
в
мембранах
хлоропластов
,
поглощает
световую
энергию
,
преобразуя
воду
и
углекислый
газ
в
химическую
энергию
,
в
результате
чего
образуются
кислород
и
АТФ
.
В
данной
работе
всесторонне
освещается
роль
световой
фазы
фотосинтеза
в
жизни
растений
и
ее
экологическое
значение
.
Ключевые
слова
:
Фотосинтез
,
световая
фаза
,
синтез
АТФ
,
хлорофилл
,
цикл
Кальвина
,
глюкоза
,
энергетический
обмен
,
производство
кислорода
,
жизнь
растений
,
углеродный
цикл
,
экологическое
значение
.
Tabiatdagi barcha tirik organizmlarning hayotiy jarayonlari dinamik ravishda energiya bilan
ta’minlanishga asoslangan. Bu energiyaning yagona manbai quyosh energiyasi bo‘lib, organizmlar
uni to‘g‘ridan-to‘g‘ri emas, balki erkin kimyoviy energiya holidagina o‘zlashtirish qobiliyatiga
egadirlar. Bu organik moddalar tarkibidagi kimyoviy bog‘lar energiyasidir. Uni faqat yashil
o‘simliklar va qisman avtotrof mikroorganizmlargina hosil qilishi mumkin. Yashil o‘simliklar
tanasida quyosh nuri ta’sirida anorganik moddalardan ( CO
2
va H
2
O ) organik moddalarning hosil
bo‘lishi fotosintez deyiladi. Fotosintez Yer yuzida quyosh energiyasini kimyoviy energiyaga
aylantiruvchi yagona jarayondir. Hosil bo‘lgan organik moddalar jamiki organizmlar uchun energiya
manbai, umuman hayot asosini tashkil etadi[1]. Shu bilan birga fotosintez tabiatdagi kislorodning
ham yagona manbaidir. Fotosintez jarayonini quyidagi sxematik tenglama bilan ifodalash mumkin:
6CO
2
+ 12H
2
O = C
6
H
12
O
6
+ 6H
2
O + 6O
2
Yashil o‘simliklarning hayoti uzluksiz ravishda organik moddalar to‘plash va tabiatga
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
435
molekulyar kislorod ajratish bilan tavsiflanadi. Shuning uchun ham tabiatdagi boshqa
organizmlarning, jumladan, hayvonlar va odamlarning hayoti o‘simliklarda bo‘ladigan fotosintezga
bog‘liq. Chunki bu organizmlar organik moddalarni tayyor holda faqat o‘simliklar orqali oladilar[2].
Yorug
ʻ
likning fotosintez jarayonidagi rolini aniqlash masalasi bilan shuningdek, amerikalik
fizik Dj.U.Dreper, keyinchalik Yu.Saks va V.Pfefferlar shug
ʻ
ullandilar. Ular fotosintez jarayoni
yorug
ʻ
lik spektrining sariq nurlarida eng yaxshi sodir bo
ʻ
ladi, degan xulosaga keldilar. Lekin 1875 –
yilda yirik fiziolog olim K.A.Timiryazev bu xulosa xato ekanligini aniqladi. Tajribalar asosida u eng
kuchli fotosintez jarayoni xlorofill molekulasi yutadigan qizil nurlarda sodir bo
ʻ
lishini ko
ʻ
rsatdi.
Fotosintezning yorug
ʻ
lik bosqichi xloroplastlarning tilakoid membranalarida sodir bo
ʻ
ladi. Bu yerda
xlorofill quyosh nurini o
ʻ
zlashtiradi va elektronlar qo
ʻ
zg
ʻ
atiladi. Ushbu elektronlar elektron transport
zanjiri orqali o
ʻ
tib, proton gradientini yaratadi, bu esa ATF sintezini ta
ʼ
minlaydi. Shu bilan birga, suv
molekulalari ajratilib, oksigen havoga chiqariladi, NADFH esa qorong
ʻ
i bosqichda organik moddalar
sintezlash uchun zarur bo
ʻ
ladi. Bu bosqich o
ʻ
simliklar uchun energiya manbai bo
ʻ
lib xizmat qiladi,
chunki u glukoza kabi organik moddalar sintezlash uchun zarur bo
ʻ
lgan ATF va NADFH hosil qiladi.
Shuningdek, oksigen chiqarish orqali u barcha aerobik organizmlar uchun hayotiy muhim gazni
ta
ʼ
minlaydi. Yorug
ʻ
lik shuningdek, o
ʻ
simliklarning o
ʻ
sishi va rivojlanishini, masalan, fototropizm va
fotoperiodizmni boshqarishda signal sifatida ishlaydi[3.4]. Fotosintezning yorug
ʻ
lik bosqichi
o
ʻ
simlik hayotidagi eng muhim jarayonlardan biridir, chunki u quyosh energiyasini kimyoviy
energiyaga aylantiradi va o
ʻ
simliklarning oziq-ovqat ishlab chiqarish qobiliyatini ta
ʼ
minlaydi.
Fotosintezning yorug
ʻ
lik bosqichi xloroplastlarning tilakoid membranalarida sodir bo
ʻ
ladi va u
quyidagi bosqichlardan iborat:
1) Yorug
ʻ
lik energiyasining o
ʻ
zlashtirilishi - xlorofill va boshqa pigmentlar, asosan ko
ʻ
k va
qizil nurlarni (400–700 nm oralig
ʻ
i) o
ʻ
zlashtiradi. Bu jarayonda xlorofill molekulalaridagi elektronlar
qo
ʻ
zg
ʻ
atiladi va yuqori energiya holatiga o
ʻ
tadi. Masalan, xlorofill "a" va karotinoidlar yorug
ʻ
lik
energiyasini o
ʻ
zlashtirishda muhim rol o
ʻ
ynaydi.
2) Elektron transport zanjiri - qo
ʻ
zg
ʻ
atilgan elektronlar elektron transport zanjiri orqali o
ʻ
tib,
proton gradientini yaratadi. Bu jarayon davomida energiya saqlanadi va keyinchalik ATF sinteziga
ishlatiladi.
3) Fotofosforilatsiya - proton gradienti ATF sintezini ta
ʼ
minlaydi, bu esa kimyoviy energiyaga
aylanishini anglatadi.
4) NADFH hosil qilish - elektronlar NADF+ ga uzatiladi va NADFH ga aylantiriladi, bu esa
qorong
ʻ
i bosqichda karbon dioksiddan organik moddalar sintezlash uchun zarur bo
ʻ
lgan reduktiv
kuchni ta
ʼ
minlaydi.
5) Suvning fotolitik ajratishi - elektronlarni to
ʻ
ldirish uchun suv molekulalari ajratiladi, bu
jarayonda oksigen (O
₂
) va protonlar (H
⁺
) hosil bo
ʻ
ladi. Oksigen havoga chiqariladi, bu esa o
ʻ
simliklar
va hayvonlar uchun nafas olish jarayoni uchun ahamiyatli[5].
Yorug
ʻ
lik bosqichining o
ʻ
simlik hayotidagi ahamiyati quyidagicha tasniflanadi: energiya
ta
ʼ
minoti - bu bosqich ATF va NADFH kabi energiya ta
ʼ
minotchi moddalar hosil qiladi, bu esa
qorong
ʻ
i bosqichda glukoza kabi organik moddalar sintezlash uchun zarur. Masalan, fotosintez
o
ʻ
simliklar uchun oziq-ovqat ish lab chiqarishning asosiy manbai hisoblanadi. Oksigen chiqarish -
suvning fotolitik ajratishi orqali oksigen hosil bo
ʻ
ladi, bu esa o
ʻ
simliklar va boshqa organizmlar
uchun hayotiy muhim gazni ta
ʼ
minlaydi. Fotosintez Yer atmosferasidagi oksigenning deyarli barcha
qismini ta
ʼ
minlaydi. Reduksiya kuchi - NADFH qorong
ʻ
i bosqichda karbon dioksidni organik
moddalarga bog
ʻ
lash uchun zarur bo
ʻ
lgan reduktiv kuchni ta
ʼ
minlaydi, bu esa o
ʻ
simlik metabolizmi
uchun muhimdir[6,7]. Fiziologik jarayonlarni boshqarish - yorug
ʻ
lik faqat energiya manbasiga emas,
balki fototropizm, fotoperiodizm va stomatalarning ochilishi kabi fiziologik jarayonlarni boshqarish
uchun ham signal sifatida ishlaydi. Masalan, yorug
ʻ
lik o
ʻ
simliklarning rivojlanish bosqichlariga ta
ʼ
sir
qiladi. Yorug
ʻ
lik miqdori va sifati fotosintez samaradorligiga katta ta
ʼ
sir ko
ʻ
rsatadi: yorug
ʻ
sevar
o
ʻ
simliklar uchun 10000–40000 lyuks, soyaga chidamli o
ʻ
simliklar uchun 1000 lyuks talab qilinadi.
Qizil nurlar fotosintezni tezlashdiradi, ko
ʻ
k nurlar esa energiyasi boy, lekin samaradorligi past. Kizil
va ko
ʻ
k nurlarning 1:4 nisbatda ta
ʼ
sir ettirilishi fotosintezni jadallashdiradi. Emerson effekti
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
436
ko
ʻ
rsatadiki, 710 nm qizil nur va 650 nm ko
ʻ
k nur birgalikda ta
ʼ
sir etganda oksigen chiqarishi ko
ʻ
proq
bo
ʻ
ladi (masalan, 710 nm da 1000 kvant yutilganda 20 mol O
₂
, 650 nm da 100 mol O
₂
, birgalikda
160 mol O
₂
). Fotosintezning yorug
ʻ
lik bosqichi o
ʻ
simliklar uchun energiya va oksigen ta
ʼ
minlashda
asosiy rol o
ʻ
ynaydi. U quyosh nurini kimyoviy energiyaga aylantiradi, oksigen chiqaradi va qorong
ʻ
i
bosqich uchun zarur bo
ʻ
lgan reduktiv kuchni ta
ʼ
minlaydi. Bu jarayon o
ʻ
simlikning o
ʻ
sishi,
rivojlanishi va barcha hayotiy jarayonlar uchun asosiy bo
ʻ
lib qaraladi[8].
Xulosa. Fotosintezning yorug
ʻ
lik bosqichi o
ʻ
simliklarning hayotiy faoliyati va global ekotizim
uchun muhim ahamiyatga ega bo
ʻ
lib, quyosh energiyasi orqali suvni fotolizga uchratib o
ʻ
zlari uchun
zarur bo
ʻ
lgan ozuqa moddalarini sintez qilishadi. Ushbu bosqich xloroplastlarning tilakoid
membranalarida sodir bo
ʻ
lib, xlorofill tomonidan yorug
ʻ
lik energiyasini o
ʻ
zlashtiradi. Yorug
ʻ
likning
sifati va miqdori, xususan, ko
ʻ
k va qizil nurlarning kombinatsiyasi fotosintez samaradorligini
oshiradi, Emerson effekti esa ushbu nurlarning birgalikdagi ta
ʼ
sirini uyg
ʻ
unlashtiradi. fotosintezning
yorug
ʻ
lik bosqichi o
ʻ
simliklarning o
ʻ
sishi, rivojlanishi va ekotizimdagi o
ʻ
rni alohida ahamiyat kasb
etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Beknazarov, A. (2009). O
ʻ
simliklar fiziologiyasi.
2. G‘ulomov, G‘. (2023).
O‘simliklar fiziologiyasi bo‘yicha qo‘llanma
. Andijon: Andijon
Davlat Universiteti nashriyoti.
3. Xo
ʻ
jayev, Sh. (2009). O
ʻ
simliklar fiziologiyasi.
4. Yo‘ldoshev A., Salimov M. (2001). O‘simliklar fiziologiyasi. Toshkent:
5. To
ʻ
xtaboyeva F.M., To‘ychiyeva D.S. O
ʻ
simliklar fiziologiyasi. Toshkent – 2023.
6. https://education.nationalgeographic.org/resource/photosynthesis/
7. https://www.britannica.com/science/photosynthesis
8. Vikipediya. (2025). Fotosintez. URL: https://uz.wikipedia.org/wiki/Fotosintez
