“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
370
LIGAND RETSEPTORLAR BILAN BOG’LANISH
Zohidova Xonzodabegim Iskandarbek qizi,
Andijon davlat universiteti Biologiya ta’lim yo‘nalishi talabasi
Umarova Gulnoza Abdurashidovna
Andijon davlat universiteti Genetika va biotexnologiya kafedrasi o‘qituvchisi
zohidovaxonzodabegim@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15603070
Anotatsiya:
Tirik organizmlarda bu o‘zaro ta’sirlar hujayraviy signal uzatish, metabolik
yo‘llarni faollashtirish hamda farmakologik ta’sirlarni yuzaga chiqarishda muhim rol o‘ynaydi.
Tadqiqotda ligand-retseptor bog‘lanishini aniqlash va baholash uchun AutoDock dasturiy
ta'minotidan foydalanildi. Dastur yordamida turli ligandlar maqsad retseptor bilan molekulyar
docking orqali modellashtirildi hamda ularning bog‘lanish energiyasi, affiniteti va faol markazlarga
joylashuvi tahlil qilindi.
Kalit so‘zlar
: G-protein bilan bog‘liq retseptorlar (GPCR), Ion kanal retseptorlari, tirozin
kinaza retseptorlari (RTK), AutoDock Tools (ADT), molekulyar doking.
Аннотация
:
В
этой
научной
работе
изучалось
взаимодействие
лигандов
и
рецепторов
на
молекулярном
уровне
.
В
живых
организмах
эти
взаимодействия
играют
важную
роль
в
клеточной
сигнализации
,
путей
и
создании
фармакологических
эффектов
.
В
исследовании
использовалось
программное
обеспечение
AutoDock
для
идентификации
и
оценки
связывания
лиганда
с
рецептором
.
Ключевые
слова
:
Рецепторы
,
сопряженные
с
G-
белком
(GPCR),
рецепторы
ион
канала
,
рецепторные
тирозинкиназы
(RTK), AutoDock Tools (ADT),
молекулярный
докинг
.
Abstract:
In this scientific work, the interaction of ligands and receptors at the molecular level
was studied. In living organisms, these interactions play an important role in cell signaling, pathways,
and the creation of pharmacological effects. The study used Autodesk software to identify and
evaluate ligand binding to the receptor.
Keywords:
G-protein-coupled receptors (GPCR), Ion channel receptors, receptor tyrosine
kinases (RTK), AutoDock Tools (ADT), molekulyar docking.
Retseptor - bu hujayra yuzasida yoki hujayra ichida joylashgan oqsil bo‘lib, u ma’lum ligandni
tanib, unga bog‘lanadi. Retseptorlar signallarni qabul qilib, ularni hujayra ichidagi javoblarga
aylantiradi. Retseptorlar turli shakllarda bo
ʻ
lishi mumkin, lekin ular asosiy ikki turga ajratiladi:
Yuzaki retseptorlar (membranali) – hujayra tashqarisidagi ligandlarni qabul qiladi. Masalan: G-
protein bilan bog‘liq retseptorlar. Hujayra yuzasi retseptorlari membranaga birikkan oqsillar bo
ʻ
lib,
hujayraning tashqi yuzasida ligandlar bilan bog
ʻ
lanadi [1].
Ichki retseptorlar – hujayra ichida joylashgan, odatda steroid gormonlarga bog‘lanadi. Masalan:
Estrogen retseptori - hujayra ichkarisida (sitoplazmada yoki yadroda) uchrovchi hujayra ichi
retseptorlari va plazmatik membranada uchrovchi hujayra yuzasi retseptorlari. Hujayra ichi
retseptorlari retseptor oqsillar bo
ʻ
lib, ular hujayra ichida asosan sitoplazma va yadroda joylashadi [2].
Bularga gidrofob steroid gormonlarning retseptorlarini, jumladan, hujayra ichida joylashgan estradiol
(estrogen) va testosteron jinsiy gormonlarining retseptorlari kabilardir [5].
Signal uzatishning bu turida ligand plazmatik membranani kesib o
ʻ
tmaydi. Shuning uchun turli
xildagi (yirik, gidrofil, ya
ʼ
ni “suvni yoqtiruvchi”) molekulalar ligand vazifasini bajarishi mumkin.
AutoDock — molekulyar doking (bog‘lanish) simulyatsiyasi orqali kichik molekulalarning
(ligandlarning) biomakromolekulalar (retseptorlar proteinlar) bilan qanday bog‘lanishini prognozlash
imkonini beruvchi dasturiy ta'minotdir. Ushbu ishda ligand va retseptorlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni
aniqlash va ularni tahlil qilish maqsadida AutoDock dasturidan foydalaniladi. Bunda asosiy e’tibor
ligandning retseptor bilan eng optimal energiyali bog‘lanish holatini topish va ushbu holatni vizual
va energetik jihatdan baholashga qaratiladi. Paul Ehrlich birinchi bo‘lib organizmdagi "retseptor"
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
371
degan tushunchani ilgari surgan va dorilar faqat maqsadli molekulalarga bog‘lanishi mumkinligini
aytgan [3]. U “kalit va qulf” printsipini yaratgan bo‘lib, bu ligand-retseptor selektivligini tushunishda
fundamental tushuncha hisoblanadi. Lefkowitz o‘z tadqiqotlarida ushbu retseptorlarning tuzilishini
o‘rganib, ularning ligandlar bilan qanday bog‘lanishini aniqlagan [4].
Demak ligand va retseptorlar o‘rtasidagi ta’sirlashuv biologik tizimlarning tartibli ishlashini
ta’minlovchi asosiy molekulyar jarayonlardan biridir. Ushbu o‘zaro ta’sirlarning fazoviy va energetik
xususiyatlarini chuqur tahlil qilish zamonaviy bioinformatik vositalar orqali amalga oshirilmoqda.
Shulardan biri bo‘lgan AutoDock dasturi molekulyar docking jarayonini avtomatlashtirgan bo‘lib,
ligandlarning retseptor faol markazlariga bog‘lanish imkoniyatini bashorat qilishda keng qo‘llaniladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Forli S., Huey R., Pique M. E., Sanner M. F., Goodsell D. S., & Olson A. J.
Computational
protein–ligand docking and virtual drug screening with the AutoDock suite.
Nature Protocols, (2016).
https://doi.org/10.1038/nprot.2016.051
2.
Kitchen D. B., Decornez H., Furr J. R., & Bajorath J. (2004).
Docking and scoring in
virtual screening for drug discovery: Methods and applications.
Nature Reviews Drug Discovery,
(2004). https://doi.org/10.1038/nrd1549
3.
Leach A. R. (2001).
Molecular Modelling: Principles and Applications.
2nd Edition.
Pearson Education Limited.
4.
Lengauer T., & Rarey, M.
Computational methods for biomolecular docking.
Current
Opinion in Structural Biology, (1996). https://doi.org/10.1016/S0959-440X(96)80061-3
5.
Morris G. M., Goodsell, D. S., Halliday R. S., Huey, R., Hart W. E., Belew R. K., & Olson,
A. J. (1998).
Automated docking using a Lamarckian genetic algorithm and an empirical binding
free
energy
function.
Journal
of
Computational
Chemistry,
(1998).
https://doi.org/10.1002/(SICI)1096-987X(19981115)19:14<1639::AID-JCC10>3.0.CO;2-B
