“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
243
TUGMACHAGUL (MALVA L) O‘SIMLIGINING MORFOBIOLOGIK
XUSUSIYATLARI
Habibjonova Sohiba Ravshanjon qizi
1
., Ro`zmatov Ergashali Yuldashevich
2
Andijon davlat universiteti Tabiiy fanlar fakulteti talabasi
1
sohibahasbibjonova07@gmail.com
Andijon davlat universiteti ekologiya va botanika kafedrasi, professori
2
ruzmatovergashali@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15597025
Annotatsiya:
Mazkur tezisda
Tugmachagul
(
Malva L.
) o‘simliklarining morfobiologik
xususiyatlari, ekologik ahamiyati va agronomik hamda tibbiy qo‘llanilishi haqida batafsil
ma'lumotlar berilgan.
Tugmachagul
o‘simliklari yuqori fotosintez faolligi, yaxshi rivojlangan ildiz
tizimi va tuproqni barqarorlashtirish qobiliyati bilan ajralib turadi. Ular ekologik tizimda tuproq
eroziyasini kamaytirishga yordam beradi, shuningdek, qishloq xo‘jaligida o‘simliklar uchun ozuqa
manbai sifatida qo‘llaniladi. Tibbiyotda esa yallig'lanishga qarshi va antiseptik sifatida ishlatiladi.
Tezisda
Tugmachagul
ning morfologik va biologik xususiyatlari, shu jumladan, suvga bo‘lgan
talablari, polinatsiya jarayoni va iqlim sharoitiga moslashuvi ham ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar: Tugmachagul
,
Malva L
, morfobiologik xususiyatlar, fotosintez, ekologik
ahamiyat, agronomiya, polinatsiya, tuproq barqarorligi, tibbiyot, eroziya.
Аннотация
:
В
данной
тезисной
работе
подробно
рассмотрены
морфобиологические
особенности
растений
рода
Мальва
L
,
их
экологическое
значение
,
а
также
агрономическое
и
медицинское
применение
.
Растения
мальвы
отличаются
высокой
фотосинтетической
активностью
,
хорошо
развитой
корневой
системой
и
способностью
стабилизировать
почву
.
Они
играют
важную
роль
в
уменьшении
эрозии
почвы
в
экосистемах
и
используются
в
сельском
хозяйстве
как
источник
корма
для
животных
.
В
медицине
применяются
как
противовоспалительное
и
антисептическое
средство
.
В
тезисе
также
рассматриваются
морфологические
и
биологические
характеристики
мальвы
,
включая
потребность
во
влаге
,
процесс
опыления
и
адаптацию
к
климатическим
условиям
.
Ключевые
слова
:
Tugmachagul,
Мальва
L
,
морфобиологические
особенности
,
фотосинтез
,
экологическое
значение
,
агрономия
,
опыление
,
устойчивость
почвы
,
медицина
,
эрозия
.
Annotation:
This thesis provides a detailed overview of the morphobiological characteristics
of Malva plants, their ecological significance, as well as their agronomic and medicinal applications.
Malva species are distinguished by their high photosynthetic activity, well-developed root system,
and soil-stabilizing capabilities. These plants play an important role in reducing soil erosion within
ecosystems and are used in agriculture as a source of fodder for livestock. In medicine, they are
utilized for their anti-inflammatory and antiseptic properties. The thesis also explores the
morphological and biological features of Malva, including water requirements, pollination processes,
and adaptation to climatic conditions.
Key words:
Tugmachagul,
Malva L
, morphobiological characteristics, photosynthesis,
ecological importance, agronomy, pollination, soil stability, medicine, erosion.
Tugmachagul
(
Malva
L.) o‘simliklari
Malvaceae
oilasiga mansub bo‘lib, ko‘plab turlari keng
tarqalgan va turli iqlim sharoitlariga yaxshi moslashgan. Ular nafaqat o‘zining estetik go‘zalligi bilan,
balki agronomiya va tibbiyotda ham muhim ahamiyatga ega.
Tugmachagul
ning ekologik tizimdagi
o‘rni, agronomiyada va tibbiyotda foydalanilishi haqida bir necha tadqiqotlar mavjud (Bukharaev,
2010) [1].
Tugmachagul
ning morfologik xususiyatlarini o‘rganib, bu o‘simliklarning tuproq eroziyasi va
ozuqa manbai sifatida qanday yordam berishini ta'kidlagan. Ushbu tezisda
Tugmachagul
ning
morfologik, biologik va ekologik xususiyatlari, shuningdek, uning qo‘llanilishi va ahamiyati haqida
batafsil ma'lumotlar keltiriladi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
244
Malva L o`simligi unish davrida
Tugmachagul
o‘simliklari odatda ko‘p yillik yoki bir yillik o‘simliklar bo‘lib, ularda kuchli
ildiz tizimi, katta va keng yaproqlar, qulay poyalar va o‘ziga xos gullash jarayoni mavjud.
Ildiz tizimi:
Tugmachagul
ning ildiz tizimi tolali, yaxshi rivojlangan va o‘ziga xos xususiyatga
ega. Ildizlar tuproqni chuqurroq qamrab olishga yordam beradi, bu esa o‘simlikni suv va ozuqaviy
moddalar bilan ta'minlashda muhim ahamiyatga ega (Shukurov, 2014)[2].
Yaproqlar: Yaproqlari katta, yurak shaklida, ko‘pincha tishlangan va pishgan
Tugmachagul
turlarida sarg'ish-yashil rangga ega. Yaproqlarda mayda tuklar bo‘lib, ular o‘simlikni himoya qilishda
yordam beradi. Ibragimov (2012) [3].
Tugmachagul
ning morfologik tuzilishini yoritib, ularning
tuproqni namlantirishdagi o‘rnini ko‘rsatgan.
Poya: Poyasi bo‘yli, ba'zida tikanli va tukli, o‘simlikning turli mintaqalarda yaxshi
rivojlanishiga yordam beradi.
Gullar:
Tugmachagul
ning gullari rang-barang bo‘lib, ko‘pincha pushti, binafsha yoki oq rangda
bo‘ladi. Gullar odatda o‘z-o‘zidan to‘planadi, bu esa samarali polinatsiyaga olib keladi.
Mevalar: Mevalar ko‘plab urug'lardan iborat bo‘lib, ular yaxshi tarqalishga imkon beradigan
mexanik xususiyatlarga ega.
Fotosintez:
Tugmachagul
o‘simliklari yaxshi fotosintez qila oladi. Ularning yuqori fotosintez
faolligi ularning tez o‘sishiga va o‘z-o‘zini tiklash qobiliyatiga yordam beradi (Mustafayev, 2008)
[4].
Suv talabi:
Tugmachagul
suvni yaxshi ushlab qolish qobiliyatiga ega bo‘lib, qurg'oqchilikka
chidamlidir. Ammo ular ortiqcha namlikni yoqtirmaydi va suvni o‘rta darajada talab qiladi
(Kozhakhmetov, 2011) [7].
Temperatura talablari: Ular issiq iqlim sharoitlarini afzal ko‘radi va sovuq havoda o‘sish faolligi
pasayadi.
Tugmachagul
asosan bahor va yozda rivojlanadi.
Polinatsiya:
Tugmachagul
ning gullari hasharotlar tomonidan polinatsiyalanadi. Bu o‘simliklar
rang-barang gullar va xushbo‘y hidlar bilan hasharotlarni o‘ziga jalb qiladi.
Tugmachagul
o‘simliklari ekosistema va qishloq xo‘jaligi uchun juda foydalidir. Ular tuproqni
barqarorlashtirishda, eroziyaning oldini olishda va urug'lar orqali yangi o‘simliklarni tarqatishda
yordam beradi. Shuningdek, ularning ildiz tizimi tuproqni chuqurroq o‘zlashtirib, tuproqning organik
moddalarga boy bo‘lishini ta'minlaydi. Davlatov va Sattorov (2016)[5], o‘simliklarning ekologik
ahamiyatini va ularning tuproq eroziyasini kamaytirishdagi rolini o‘rganib chiqqan.
Tuproqni barqarorlashtirish:
Tugmachagul
ildizlari tuproqni yaxshi tutadi, shu sababli ular
eroziya jarayonini kamaytiradi.
Tibbiyotda qo‘llanilishi:
Tugmachagul
ning ayrim turlari an'anaviy tibbiyotda qo‘llanilib,
yallig'lanishga qarshi, og'riqni bartaraf qilishda va antiseptik sifatida ishlatiladi (Gulyamov, 2019)[6].
Qishloq xo‘jaligida foydalanish:
Tugmachagul
urug'lari va barglari o‘simliklar uchun ozuqa
manbai sifatida ishlatilishi mumkin.
Tugmachagul
o‘simliklari agronomiyada ham muhim rol o‘ynaydi. Ular ko‘plab ekinlar orasida
urug'larni tarqatishda yordam berishi mumkin. Shuningdek, bog'dorchilikda o‘simliklar dekorativ
maqsadlarda keng qo‘llaniladi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
245
Xulosa
Tugmachagul
(
Malva
) o‘simliklari o‘zining morfologik, biologik va ekologik
xususiyatlari bilan keng tarqalgan va juda foydali. Ularning ekologik ahamiyati, tuproqni
barqarorlashtirish va eroziyani kamaytirishdagi roli, shuningdek tibbiyotda va agronomiyada
qo‘llanilishi bu o‘simliklarning ahamiyatini yanada oshiradi.
Tugmachagul
ning o‘simlik sifatida
ekologik muvozanatni saqlash va qishloq xo‘jaligida samarali ishlatilishi uchun yirik potentsialga
ega.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Bukharaev, M. (2010).
O‘simliklar morfologiyasi
. Toshkent: O‘zbekiston Fanlar
Akademiyasi.
2.
Shukurov, O. (2014).
Morfobiologik xususiyatlar va ularning agroekologiyada qo‘llanilishi
.
Toshkent: Qishloq Xo‘jaligi nashriyoti.
3.
Ibragimov, A. (2012).
Malvaceae oilasining o‘simliklari
. Toshkent: O‘zbekiston davlat
agrotexnika universiteti nashriyoti.
4.
Mustafayev, S. (2008).
Qishloq xo‘jaligida o‘simliklarni yetishtirish va qo‘llanilishi
.
Toshkent: O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi nashriyoti.
5.
Davlatov, N., & Sattorov, M. (2016).
Tugmachagul (Malva) va uning tibbiy ahamiyati
.
Toshkent: Tibbiyot nashriyoti.
6.
Gulyamov, A. (2019).
Ekologik muvozanat va o‘simliklar
. Toshkent: O‘zbekiston ekologiya
nashriyoti.
7.
Kozhakhmetov, T. (2011).
O‘simliklarning ekologik xususiyatlari
. Samarqand: Samarqand
universiteti nashriyoti.
8.
Akramov, K. (2007).
Biologik tadqiqotlar va o‘simliklar biotexnologiyasi
. Toshkent:
O‘zbekiston Biotexnologiya instituti.
9.
Khamidov, D. (2015).
Agronomiya va qishloq xo‘jaligi tadqiqotlari
. Buxoro: Buxoro Davlat
universiteti nashriyoti.
10. Pirov, A. (2013).
Agroekologiya va agrotexnologiya asoslari
. Toshkent: Yangi O‘zbekiston.
