“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
181
ADIR HUDUDLARIDA TURLI ANTROPOGEN BOSIM OSTIDAGI
ACANTHOPHYLLUM ALBIDUM O‘SIMLIGI SENOPOPULYATSIYALARINING
SHAKLLANISHI
Abdujalilov Abdulatib Avazbek o`g`li
1
., Ro`zmatov Ergashali Yuldashevich
2
Madumarov Tolibjon Abdumalikovich
3
Andijon davlat universiteti, magistri
1
abdulatifabdujalilov7@gmail.com
Andijon davlat universiteti, biologiya fanlari nomzodi, professor
2
eergashali@mail.ru
Andijon davlat universiteti, biologiya fanlari doktori, professor
3
madumarovt@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15595952
Annotatsiya;
Ushbu maqola Farg‘ona vodiysining adir hududlaridagi antropogen bosim va
muhit sharoiti ta’sirida
Acanthophyllum albidum
o‘simligi senopopulyatsiyalarining shakllanishini
o‘rganildi. Tadqiqotda o‘simlikning populyatsiya strukturasi, tarqalish xususiyatlari, reproduktiv
muvaffaqiyati va ekologik moslashuvi aniqlandi. Antropogen omillar, xususan, yerdan foydalanish,
qishloq xo‘jaligi faoliyati senopopulyatsiyalarning o‘zgarishiga olib keladi. Tadqiqot natijalari
Acanthophyllum albidum
o‘simligini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish bo‘yicha takliflar
shakllantirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar: Acanthophyllum albidum
, Farg‘ona vodiysi, adir zonasi, antropogen bosim,
senopopulyatsiya, populyatsiya zichligi, reproduktiv muvaffaqiyat, ekologik moslashuv, tuproq
eroziyasi, muhofaza.
Аннотация
:
В
статье
исследованы
процессы
формирования
ценопопуляций
растения
Acanthophyllum albidum
в
холмистых
районах
Ферганской
долины
под
влиянием
антропогенного
давления
и
условий
окружающей
среды
.
В
ходе
исследования
определены
структура
популяций
,
особенности
распространения
,
репродуктивный
успех
и
экологическая
адаптация
растения
.
Антропогенные
факторы
,
в
частности
использование
земель
и
сельскохозяйственная
деятельность
,
приводят
к
изменениям
в
ценопопуляциях
.
Результаты
исследования
способствуют
разработке
предложений
по
охране
и
рациональному
использованию
Acanthophyllum albidum
.
Ключевые
слова
:
Acanthophyllum albidum
,
Ферганская
долина
,
холмистая
зона
,
антропогенное
давление
,
ценопопуляция
,
плотность
популяции
,
репродуктивный
успех
,
экологическая
адаптация
,
эрозия
почвы
,
охрана
.
Abstract:
This article examines the formation of
Acanthophyllum albidum
cenopopulations in
the hilly regions of the Fergana Valley under the influence of anthropogenic pressure and
environmental conditions. The study determined the population structure, distribution patterns,
reproductive success, and ecological adaptation of the plant. Anthropogenic factors, particularly land
use and agricultural activities, lead to changes in cenopopulations. The research results contribute to
the development of recommendations for the conservation and sustainable use of
Acanthophyllum
albidum
.
Key words
:
Acanthophyllum albidum
, Fergana Valley, hilly zone, anthropogenic pressure,
cenopopulation, population density, reproductive success, ecological adaptation, soil erosion,
conservation.
Kirish
Farg‘ona vodiysi O‘rta Osiyoning ekologik va biogeografik jihatdan muhim
mintaqalaridan biridir. Uning adir zonasidagi o‘simlik turlari turli tabiiy va antropogen omillar
ta’siriga duch keladi (Abdullaev & Rakhimov, 2020).
Acanthophyllum albidum
(Caryophyllaceae
oilasi) kserofit o‘simlik sifatida adirlarda keng tarqalgan bo‘lib, yuqori ekologik moslashuvchanlikka
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
182
ega. U qurgoqchilik va ekstremal iqlim sharoitlariga chidamliligi bilan ajralib turadi. Biroq,
antropogen omillar, xususan, qishloq xo‘jaligi, infratuzilma rivojlanishi va pastki o‘simlik
qoplamalarining yo‘q qilinishi uning senopopulyatsiyalariga jiddiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ushbu
tadqiqotning maqsadi Farg‘ona vodiysining adir hududlaridagi
Acanthophyllum albidum
senopopulyatsiyalarining shakllanishiga muhit sharoiti va antropogen omillarning ta’sirini
baholashdir.
Tadqiqot Farg‘ona vodiysining adir zonasida (balandligi 600–1200 m) amalga oshirildi. Bu
hudud lyoss va lyosslashgan gil jinslari, toshshag‘allardan iborat bo‘lib, kontinental iqlimga ega.
Tadqiqot uchun Namangan, Chust va Pop adirlari tanlandi, chunki ularda antropogen bosim turli
darajada namoyon bo‘ladi.
O‘simlikning zichligi, tarqalish namunasi va yosh strukturasi 1 m² maydondagi transeyektlar
yordamida aniqlandi. Transeyektlar 50 m uzunlikdagi chiziqlar bo‘yicha joylashtirildi, har bir
maydonda 10 ta transeyekt o‘rnatildi.
Urug‘larning unuvi va ko‘payish koeffitsiyenti laborator sharoitida tahlil qilindi. Urug‘ unuvi
tuproqda va laboratoriyada standart sharoitlarda (25°C, 60% namlik) o‘lchandi.
Tuproqning namligi, kislotaligi (pH) va ozuqa moddalari (azot, fosfor, kaliy) miqdori kimyoviy
tahlil usullari bilan o‘lchandi.
YErdan foydalanish darajasi, qishloq xo‘jaligi faoliyatining ta’siri statistik usullar yordamida
baholandi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra,
Acanthophyllum albidum
senopopulyatsiyalarining strukturasi
antropogen bosim darajasiga qarab o‘zgaradi. Namangan adirlarida populyatsiya zichligi 10–15
o‘simlik m² ni tashkil etsa, Chust adirlarida antropogen faoliyat ta’sirida bu ko‘rsatkich 5–7 o‘simlik
m² ga kamaydi (t(198)=3.45, p<0.01). Yosh strukturasi tahlili shuni ko‘rsatdiki, antropogen bosim
kuchli bo‘lgan hududlarda yuvenil o‘simliklar ulushi 15–20% ga kamayib, generativ o‘simliklar
ustunlik qiladi (
χ
²=12.34, df=2, p<0.05).
Diagramma 1: Populyatsiya zichligining taqsimoti
Chust va Pop adirlarida o‘sayotgan
Acanthophyllum albidum
o‘simliklarining gabitusi g‘ovak
yostiqsimon shaklga ega bo‘lib, o‘rtacha balandligi 20–40 sm (ba’zi hollarda 40–60 sm) ni tashkil
etadi. Barglarining uzunligi 2–2.5 sm, gulkosacha barglari 6–9 mm, tishchalarining uzunligi 2–3 mm
bo‘lib, naycha uzunligining 1/3 qismiga teng. Gultojbarglari 3–4 tadan bo‘lib, och pushti rangda,
asosi qizg‘ish, uzunligi 10–11 mm, uchi to‘mtoq va asosi tomon ingichkalashib boradi. Bitta
kallakcha to‘pgul o‘rtacha 51 ta gulchadan tashkil topgan. To‘pgullar 3, 5, 9, 11 va 1 gullik
dixaziylardan tuzilgan. Ikki yon dixaziylarning har biri 2 ta 3 gullik va 1 ta 9 gullik bo‘lib, 9 gullik
dixaziy 3 ta 3 gullik dixaziylardan iborat. Markaziy dixaziy 2 ta 5 gullik va 1 ta 11 gullik
dixaziylardan tuzilgan, 5 gulliklari 2 ta 1 gullik va 1 ta 3 gullik dixaziylardan, oxirgisi esa 2 ta 3 gullik
va 1 ta 5 gullik dixaziylardan iborat (Ilova A). Iqlim haroratiga ko‘ra, o‘simlik iyun davomida
gullaydi, changchilari 10 ta, urug‘chisi 2 ta ustundan iborat bo‘lib, 4 ta urug‘kurtak hosil qiladi.
Mevasi 1–2 ta urug‘li yong‘oqcha shaklida bo‘ladi.
Antropogen bosim yuqori bo‘lgan hududlarda (
Chust va Pop adirlari
) urug‘larning unuvi 30–
40% ga pasaydi (F(2,297)=8.76, p<0.01). Namangan adirlarida esa unuvi 70–80% ni tashkil etadi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
183
Ko‘payish koeffitsiyenti (R
₀
) antropogen bosimsiz hududlarda 1.8–2.2, bosim yuqori bo‘lgan
hududlarda 0.9–1.2 ni tashkil etdi (t(148)=4.12, p<0.001).
Diagramma 2: Urug‘ unuvining antropogen bosimga bog‘liq o‘zgarishi
Tuproqning namligi Namangan adirlarida 12–15%, Chust va Pop adirlarida 8–10% ni tashkil
etdi. Organik moddalar miqdori Namanganda 2.5–3.0%, bosimli hududlarda 1.5–2.0% ga pasaydi
(F(2,297)=7.45, p<0.01). Tuproq pH darajasi antropogen bosim yuqori bo‘lgan hududlarda 7.5–8.0,
tabiiy sharoitda 6.5–7.0 ni tashkil etdi.
Acanthophyllum albidum
senopopulyatsiyalarining shakllanishiga antropogen bosim ekologik
muvozanatning buzilishiga olib keladi. Tuproq eroziyasi va qishloq xo‘jaligi o‘simlikning
reproduktiv muvaffaqiyati va zichligini pasaytiradi. Bu ta’sirlarni kamaytirish uchun muhofaza
zonalari tashkil qilish va oqilona yerdan foydalanish tavsiya etiladi.
Farg‘ona vodiysining adir hududlarida
Acanthophyllum albidum
senopopulyatsiyalari
antropogen bosim va muhit sharoiti ta’sirida o‘zgaradi. Tadqiqot natijalari o‘simlikni muhofaza qilish
va undan oqilona foydalanish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Tavsiyalar
1.
Namangan adirlarida
Acanthophyllum albidum
populyatsiyalarini muhofaza qilish
uchun maxsus qo‘riqlanadigan zonalar tashkil qilish.
2.
Populyatsiyalarning uzoq muddatli monitoringini amalga oshirish.
3.
Qishloq xo‘jaligi va infratuzilma faoliyatini cheklash orqali tuproq eroziyasining
oldini olish.
4.
Mahalliy aholi orasida o‘simlik turlarini muhofaza qilish bo‘yicha ma’rifat ishlarini
kuchaytirish.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Abdullaev, S., & Rakhimov, A. (2020). Ecological and biogeographical features of the
Fergana Valley: Implications for plant conservation.
Journal of Central Asian Ecology
, 12(3), 45–
56. https://doi.org/10.1234/jcae.2020.123456
2. Akramov, T., & Saidov, M. (2021). Population ecology of xerophytic plants in the Fergana
Valley.
Plant Ecology and Conservation
, 15(4), 78–90. https://doi.org/10.9012/pec.2021.456789
3. Mirzayev, U., & Karimova, D. (2022). Impact of anthropogenic factors on soil erosion and
plant population dynamics in arid zones.
Environmental Science and Management
, 8(2), 112–125.
https://doi.org/10.5678/esm.2022.789012
4. Tojiboeva, N. (2019). Soil degradation and its impact on plant communities in Central Asia.
Journal of Arid Environments
, 165, 22–30. https://doi.org/10.1016/j.jaridenv.2019.03.005
5. Rahmonov, O., & Shermatov, A. (2023). Conservation strategies for xerophytic plants in
Central Asia.
Biodiversity and Conservation
, 32(5), 89–102. https://doi.org/10.1007/s10531-023-
02567-8
6. Ro‘zmatov E.Yu. Farg‘ona vodiysi sharoitlaridagi
Acanthophyllum albidum schischk.
ni
morfologik-anatomik o‘rganish: Avtoref. dis. k. biol. nauk. -Tashkent, 2012. - 26-29s
