Universal International Scientific Journal
305
Mirzabekov Ismoiljon Adxamjon o‘g‘li., Sadridinov Musaxon Sayidolimjon o‘g‘li., Kimsanova
Durdonaxon Ilhomjon qizi., Abdumo‘minov Oxunjon Shavkatbek o‘g‘li
Kokand University Andijon filiali
Uzbekistan
Durdonaxonkimsanova2006@gmail.com
Oxunjonabdumominov852@gmail.com
Annotatsiya.
Mazkur ishda qalqonsimon bez (tireoid bez)ning organizmdagi metabolik
jarayonlardagi o‘rni, global darajadagi epidemiologik holati hamda keng tarqalgan kasallik turlari tahlil
qilinadi. Gipotiroidizm, gipertiroidizm, Hashimoto tireoiditi, Graves kasalligi va tireoid nodullari singari
patologiyalar sabablari, tarqalish darajasi va xavf omillari (genetik, atrof-muhit, yod muvozanati) chuqur
o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
qalqonsimon bez, gipotiroidizm, gipertiroidizm, Graves kasalligi, Hashimoto tireoiditi,
yod yetishmovchiligi, genetik xavf omillari, sun’iy intellect, tireoid saratoni, endokrinologiya, profilaktika,
metabolizm.
Аннотация:
В данной работе анализируется роль щитовидной железы в обменных процессах
организма, ее глобальная эпидемиологическая ситуация и распространенные типы заболеваний.
Подробно изучаются причины, распространенность и факторы риска (генетические, экологические,
йодный дисбаланс) таких патологий, как гипотиреоз, гипертиреоз, тиреоидит Хашимото, болезнь
Грейвса и узлы щитовидной железы.
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi:
QALQONSIMON BEZ KASALLIKLARI: GLOBAL EPIDEMIOLOGIYA, SABABLAR,
OLDINI OLISH VA DAVOLASH STRATEGIYALARI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 5
Published: 31.05.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
30
6
Ключевые слова:
щитовидная железа, гипотиреоз, гипертиреоз, болезнь Грейвса, тиреоидит
Хашимото, дефицит йода, генетические факторы риска, искусственный интеллект, рак щитовидной
железы, эндокринология, профилактика, метаболизм.
Abstract:
This work analyzes the role of the thyroid gland in metabolic processes in the div, its
global epidemiological situation, and common types of diseases. The causes, prevalence, and risk factors
(genetic, environmental, iodine imbalance) of pathologies such as hypothyroidism, hyperthyroidism,
Hashimoto's thyroiditis, Graves' disease, and thyroid nodules are studied in depth.
Keywords:
thyroid gland, hypothyroidism, hyperthyroidism, Graves' disease, Hashimoto's
thyroiditis, iodine deficiency, genetic risk factors, artificial intelligence, thyroid cancer, endocrinology,
prevention, metabolism.
Language:
Uzbek
Citation:
Mirzabekov , I., Sadridinov , M., Kimsanova , D., & Abdumuminov , O. (2025). THYROID
DISEASES:
GLOBAL
EPIDEMIOLOGY,
CAUSES,
PREVENTION
AND
TREATMENT
STRATEGIES. Universal International Scientific Journal, 2(5), 305–308. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/2513
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Kirish. Qalqonsimon Bezning Ahamiyati
va Global Ahvoli Qalqonsimon bez (tireoid
bezi) endokrin tizimning markaziy organi
boʻlib, uning asosiy vazifasi metabolizmni
tartibga soluvchi tireoid hormonlarini (T3, T4)
ishlab chiqarishdan iborat. Bu bezning
faoliyatidagi buzilishlar butun organizmga
taʼsir qiladi va jiddiy sogʻliq muammolariga
olib
keladi.
Global
Epidemiologik
Koʻrsatkichlar: Dunyo aholisining 30% dan
ortigʻi
(2,2
milliard
kishi)
yod
yetishmovchiligi bilan bogʻliq muammolarga
duch kelmoqda (WHO, 2023).
Har yili 200 millionga yaqin odam tireoid
disfunktsiyasi tashxisi qoʻyiladi.
Tireoid kasalliklari ayollarda erkaklarga
qaraganda 5-8 baravar koʻp uchraydi (Journal
of Clinical Endocrinology & Metabolism).
Qalqonsimon Bez Kasalliklarining Asosiy
Turlari va Ularning Tarqalishi Gipotiroidizm
(Tireoid Bezing Past Faoliyati) Tarqalishi:
Dunyo boʻyicha 5-10% aholi, rivojlangan
mamlakatlarda esa 60 yoshdan oshganlarning
15%. Asosiy sabablari:
Hashimoto tireoiditi (autoimmun sabab) –
90% hollarda. Yod yetishmovchiligi –
rivojlanayotgan mamlakatlarda asosiy sabab.
Jarrohlik yoki radiatsiya taʼsiri.
Gipertiroidizm (Tireoid Bezing Ortiqcha
Faoliyati)
Tarqalishi:
Aholining
1-2%,
ayollarda 10 baravar koʻp.
Asosiy sabablari: Graves kasalligi (70%
hollarda). Tireoid nodullari yoki toksik
adenoma. Hashimoto Tireoiditi (Autoimmun
Gipotiroidizm) Tarqalishi: Har 1000 kishidan
5-10 nafari.
Xavf omillari: Genetik moyillik (IRITG
gen
mutatsiyasi).
Atrof-muhit
omillari
Universal International Scientific Journal
30
7
(viruslar, stress, nurlanish). Graves Kasalligi
(Autoimmun Gipertiroidizm)
Tarqalishi: Har yili 20-50 kishidan 1 tasi.
Xarakteristikasi: Koʻzning oldinga chiqishi
(oftalmopatiya), tez yurak urishi. Tireoid
Nodullari va Saratoni
Nodullar tarqalishi: Aholining 50% da
ultratovush tekshiruvida aniqlanadi.
Saratoni tarqalishi: Har yili 567,000 yangi
holat, ayollarda 3 baravar koʻp.
Qalqonsimon Bez Kasalliklarining Kelib
Chiqish Sabablari
Yod
Balansining
Buzilishi
Yod
yetishmovchiligi: 1,5 milliard odam xavf
ostida.
Yod ortiqchaligi: Yaponiyada kuniga
5000-10000
mcg
yod
isteʼmoli
gipertiroidizmga olib kelishi mumkin.
Genetik va Autoimmun Omillar
Hashimoto kasalligi boʻlganlarning 50%
da ota-onada tireoid patologiyasi bor.
Graves kasalligi bilan bogʻliq HLA-DR3
va CTLA-4 genlari. Atrof-muhit Taʼsirlari
Nurlanish:
Chernobil
falokatidan
keyin
Ukraina va Belarusda bolalar tireoid saratoni
100 baravar koʻpaydi. Kimyoviy moddalar:
Pestitsidlar, ftalatlar, PCBlar gipotiroidizm
xavfini 40% oshiradi. Yosh va Jins Tafovutlari
Ayollar gormonal oʻzgarishlar (homiladorlik,
menopauza) tufayli xavf ostida.
60 yoshdan keyin gipotiroidizm ehtimoli
20% ga oshadi. Ijtimoiy-Iqtisodiy Taʼsirlar va
Davolash Xarajatlari
Global Iqtisodiy Yuki AQShda tireoid
kasalliklarini davolash yiliga $12-15 milliard
talab qiladi. Ish qobiliyatining pasayishi:
Gipotiroidizm bilan ogʻrigan bemorlarning
30% ish kunlarini yoʻqotadi. Rivojlanayotgan
Mamlakatlarda
Vaziyat
Hindistonda
42
million odam tireoid kasalliklariga chalingan.
Oʻzbekistonda har yili 50,000 dan ortiq odam
gormon almashtiruvchi terapiya oladi.
Oldini Olish va Davolash Strategiyalari
Yodlash
Dasturlari
130
dan
ortiq
mamlakatda osh tuziga yod qoʻshish majburiy.
Oʻzbekistonda "Yodli tuz" milliy dasturi
2019-yildan beri amalda. Erta Tashxis va
Monitoring TSH skriningi: Yangi tugʻilgan
chaqaloqlarda majburiy (AQSh, Yevropa). 40
yoshdan keyin har yili tireoid funksiyasini
tekshirish tavsiya etiladi.
Zamonaviy Davolash Usullari
Gipotiroidizm: Levotiroksin (dunyoda eng
koʻp retseptda yoziladigan dori).
Gipertiroidizm: Tireostatlar, radioyod
terapiyasi yoki jarrohlik.
Tireoid
saratoni:
Immunoterapiya
(Pembrolizumab) yordamida yangi davolar.
Kelajakdagi
Tadqiqotlar
va
Yangi
Yoʻnalishlar
Shaxsiylashtirilgan
tibbiyot:
Genetik
testlar asosida individual davolash.
Yangi dorilar: TSH retseptoriga qaratilgan
monoklonal antikorlar (Graves kasalligi
uchun). Sunʼiy intellekt yordamida tashxis: AI
asistentlar tireoid ultratovush tahlilini 95%
aniqlik bilan tahlil qilishi mumkin.
Xulosa va Tavsiyalar
1. Yodli mahsulotlar (dengiz baliqlari,
yodlangan tuz) isteʼmol qiling.
2. 40 yoshdan keyin muntazam tireoid
testlarini oʻtkazing.
3.
Autoimmun
kasalliklar
boʻlsa,
endokrinologga murojaat qiling.
4. Atrof-muhit omillarini (nurlanish,
pestitsidlar) cheklang.
Tireoid salomatligini saqlash – bu nafaqat
shaxsiy, balki butun jamiyat farovonligi uchun
muhim investitsiyadir.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
World Health Organization (2023) – Global Iodine Deficiency Disorders Data
Universal International Scientific Journal
30
8
2.
American Thyroid Association – Clinical Guidelines for Thyroid Disease Management
3.
Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism – Epidemiology of Thyroid Disorders
4.
International Agency for Research on Cancer – Thyroid Cancer Statistics
5.
Oʻzbekiston Sogʻliqni Saqlash Vazirligi – Milliy Endokrinologiya Hisobotlari
6.
Firdavs, M., Feruza, T., Gulnora, K., & Gulmira, Y. (2024). LIVING AND DEAD WATER MYTH
OR REALITY. Frontline Medical Sciences and Pharmaceutical Journal, 4(04), 17-23.
7.
Мирзабеков И. А., Саидбаева Л. М., Мирзабекова Ф. Н. ОСОБЕННОСТИ ФИЗИЧЕСКОГО
РАЗВИТИЯ ЮНОШЕЙ, ЗАНИМАЮЩИХСЯ СПОРТИВНОЙ БОРЬБОЙ //Academic research in
educational sciences. – 2021. – Т. 2. – №. 12. – С. 118-124.
8.
Мирзабеков И. ВЛИЯНИЕ ГАММА-ИЗЛУЧЕНИЯ НА АКТИВНОСТЬ ФЕРМЕНТОВ
СЛЮННЫХ ЖЕЛЕЗ //Universum: химия и биология. – 2024. – Т. 1. – №. 2 (116). – С. 39-42.
