P
mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Namangan 2025-yil.
665
Muxitdinova Jamilaxon Ruslanovna, NamDPI p.f.f.d.(PhD)
Karimova Noilaxon Ilxomjon qizi, NamDPI talabasi
Annotatsiya:
jamiyat bilan birga
PhD
WAYS TO ENSURE INCLUSIVE EDUCATION IN TECHNOLOGICAL
EDUCATION
Mukhitdinova Jamilakhon Ruslanovna, NamSPI, p.f.f.d.(PhD)
Karimova Noilakhon Ilkhomjon qizi, NamSPI, student
Abstract:
The article discusses the rights of children with disabilities in the field
of education, their role in the educational process, and the attention given to this category
of students. It highlights methods of inclusive education aimed at teaching such children
together with other members of society, without isolating them.
Keywords:
inclusion, inclusive education, law on inclusive education, law on
education.
Hammamizga ayonki, taraqqiyotning tamal toshi ham, mamlakatni qudratli,
millatni buyuk qiladigan kuch ham bu ilm-
P
mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Namangan 2025-yil.
666
Buyuk yunon olimi Aristotelning
, -
ahamiyat kasb etib kelmoqda.
taraqqiyot va turmush farovonligiga erishmoqda? Eng avvalo, ilm-
har tomonlama taraqqi
ri tashkil qilishga ruxsat etildi.
Renessansning mazmun-mohiyatini har birimiz, butun jamiyatimiz chuqur anglab olishi
kerak.
Xalqimizning boy ilmiy-madaniy merosi, toshga muhrlangan qadimiy yozuvlar, bebaho
ming yillik teran ildizlaridan dalolat beradi.
davrda Yun
Markaziy Osiyo hududida qayta porladi. Bu davrda yurtimiz hududida birinchi Renessans
yuzaga keldi va u butun dunyo tan oladigan mashhur daholarni yetishtirib berdi. Xususan,
Muhammad Xor
-ijodiy
19 may kuni Oliy Majlis ilk bor ink
kiritilgan
qonun qabul qilindi
nogironlar assotsiatsiyasi mutaxassislar bilan birga qonun loyihas
P
mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Namangan 2025-yil.
667
nogironligi bor insonlarning 26 ta jamoat tashkilotini
nisbatan
har
qanday
tarzdagi
kamsitishni
istisno
qiluvchi
sifatida
Bu qonunning 20-
nisbatan har qanday tarzdagi kamsitishni istisno etuvchi jismoniy yoki ruhiy
Mazkur modda no
aqliy va sensor
(eshitish va
toifalarini qamrab olmagan. Moddada
qonunda
20-modda
va
inklyuziv
-
tartibda uyda yoki statsionar sharoitda tashkil etish tartibini belgilash uchun barcha
vakol
9-
shuningdek uzoq vaqt davolanishga muhtoj bolalar davlat
uy
im shakllaridan
birigina xolos
-hunar, oliy, maktabdan tashqari
va
iyojlari va individual
Masalan, 2018 yilda I va II guruh nogironlari uchun ikki foizli kvota
joriy qilinganidan
inklyuziv
yotoqxonalari, eshitish qobiliyati cheklangan
talabalar uchun imo-ishora tili tarjimonlari, mahsus Brayl yozuvi
P
mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Namangan 2025-yil.
668
Inklyu
imkoniyatlarni
3-
9-
va
muassasalarida tahsil olish ekanligi o
ixtisoslashtirilgan, tibbiy-
holatlardagina amalga oshirilishi lozim.
10-
11-
mazkur ta
20-
-
onalari/vasiylarida qolishi kerak. Inkly
olish huquqiga va imkoniyatiga egaligini bildirishi lozim.
Inklyuziv ta'lim tizimining jamiyat taraqqiyotida tutgan o'ni va roli quyidagi
vazifalarning hal etilishi talab etiladi:
ta'lim muassasasida imkoniyati cheklangan bolalar va o'smirlarning ta'lim olishlari
uchun zaruriy psixologik - pedagogik, korreksion sharoitlarni yaratish, ularning
imkoniyatiga yo'naltirilgan umumta'lim dasturlari va korreksion ishlarni amalga oshirish
orqali ruhiy rivojlanishi, ijtimoiy moslashtirishni amalga oshirish;
o'quvchilarning ta'limdagi tenglik xuquqini kafolatlash;
jamiyatning va oilaning faol ishtirokida nogiron va sog'lom bolalarning
extiyojlarini qondirish, ijtimoiy xayotga erta moslashtirish;
imkoniyati cheklangan bolalar va o'smirlarni oilalardan ajramagan holda
yashash xuquqini ro'yobga chiqarish;
jamiyatda imkoniyatti cheklangan bolalar va o'smirlarga nisbatan do'stona va
mehr-muxabbatli munosabatni shakllantirishdir.
Yuqoridagi vazifalarni to'laqonli amalga oshirishda eng birinchi galda
quyidagilarga e'tibor qaratish lozim: Imkoniyati cheklangan bola ham barcha bolalardek
bola hisoblanadi va u tan olinishi, hurmatga sazovor bo'lishiga haqli, shuning uchun ularni
nuqsoni bilan atalishi nomaqbul hisoblanadi. Bola, u qanday holatda va qanday
imkoniyatga ega bulishidan qat'iy nazar har doim kattalar yordamiga muxtojdir. Uni
ajratish yoki alohida n
imkoniyati cheklangan bolalarga nisbatan "anomal bolalar", "nogiron bolalar", "ko'r
P
mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Namangan 2025-yil.
669
bolalar", "kar bolalar", "aqli zaif bolalar", "harakat tayanch a'zolari falajlangan bolalar"
va x. k. tushunchalar ishlatilib kelindi. Ammo ushbu tushunchalar mkoniyati cheklangan
bolalarni xuquqlarini poymol qiladi. Ota-onalarga ham salbiy ta'sir etadi. Imkoniyati
cheklangan bolalar me'yorda rivojlanishdagi bolalar kabi topshiriq va vazifalarni tezlik
bilan mukammal amalga oshira olmasalarda, ammo imkoniyat darajasida bajara oladilar.
Bolaning huquqlarini himoya qilish, ularga ijobiy munosabatda bo'lish tarbiyalashning
Inklyuziv ta'limning prinsiplari:
1. Insonning qadr qimmati, uning qobiliyati va yutug'iga bog'liq emas.
2. Har bir inson o'ylash va his qilish qobiliyatiga ega.
3. Har bir kishi eshitish va muloqot qilish qobiliyatiga ega.
4. Har bir kishi bir-biriga muhtoj.
5. Shaxsning to'liq va haqiqiy ta'lim olishi faqat real hamkorlikda amalga oshadi.
6. Hamma kishilar o'z tengdoshlarini qo'llab quvvatlashga muhtoj.
7. Hamma ta'lim oluvchilarni yutuqga erishishiga ularning nimadir qila olmasligi
emas, balki nimanidir qila olishidir.
Bu prinsipni ishlab chiqilishining asosiy maqsadi imkoniyati cheklangan bolalar
ham qobiliyat darajasiga qarab, bilim olishi va oddiy bolalar singari ular ham yangiliklar
Shuning uchun ham differensial ta'limga o'qitish uchun universal dizayndan
foydalanish muhim hisoblanadi. Xulq-atvorni boshqarishni qo'llab-quvvatlash uchun va
hatti-harakat sababli ijobiy tarzda aralashuvdan foydalanish. Progressni (yuksalishni)
monitoring qilish va ta'limni axborotlashtirish uchun turli baholash strategiyalaridan
foydalanish. Ta'lim jarayonini yengillatish uchun turli yordamchi va tarbiyaviy
texnologiyalardan foydalanish. Metakognitiv strategiya kabi ta'limning samarali
yondashuvlaridan foydalanish uchun o'quvchilarga ta'lim berish. Madaniy dolzarb va mos
keluvchi tadbir va jarayonlarni ta'minlash maqsadga muvofiqdir.
Nogiron bolalarga ularga nogiron deb faqatgina nuqson jihatdan yondashishi emas,
balki bu bolalrga har tomonlama yondashish lozim. Bu esa maxus ehtiyojli bolalar uchun
ta'lim masalasini rejalashtirayotgan uning butun hayoti davomida yuzaga kelishi mumkin
bo'lgan ehtiyojini hisobga olgan holda tuzishni talab etadi. Bundan tashqari inklyuziv
ta'limda nogiron boladagi mavjud nuqsonlarni bartaraf etish, korreksiyalash,
kompensatsiya qilish bilan bir qatorda bilim ko'nikmalarga ega qilish, kasb hunarga
o'rgatish ishlarini parallel ravishda olib borish talab etiladi.
uning
turli xildagi va psixologik testlar o'tkazishda bolaning irqiga, ijtimoiy kelib chiqishiga,
jinsi va nogironlikka oid savollarni bermaslik ayni muddao. O'qituvchilar ishlarini va
ularning yutuqlarini barcha sohalarida maktab va maktabdan tashqari ishlarda namoyish
P
mavzusidagi Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Namangan 2025-yil.
670
qilib borish kerak. Darslarga materiallar tayyorlashda imkoniyati cheklangan bolaning
ijod namunalarini ham qo'llash juda samara beradi. Kitoblar, plakatlar va dasturlarni
qo'llayotib, shunga ishonch hosil qilish kerakki, ular inklyuziv ta'limga mos kelishi kerak.
Maktablar ochiq bo'lishi, o'quvchilar, ota-onalar va pedagoglar muloqat qila bilishi kerak.
rakli shaxs ekanini xis qiladi va yanada
Foydalanilgan adabiyotlar:
2. D
3. R. Sh. Shomaxmudova. "Maxsus va inklyuziv ta'lim" uslubiy qo'llanma. T:2011
yil.
4. L.R.Muminova. Inklyuziv ta'lim. T: 2014 yil.
5.
,
.
., &
,
.
. (2020). PEDAGOGICAL
HERITAGE AND CONTRIBUTION OF THE EAST AND CENTRAL ASIA
THINKERS IN THE DEVELOPMENT OF CREATIVE PERSONALITY.
Scientific
Bulletin of Namangan State University
,
2
(3), 436-441.
6. Maryam, I., & Mukhlisa, U. The Use of Interactive Methods in the Orientation of
Students to Entrepreneurial Activity.
JournalNX
,
7
(03), 223-226.
7.
-
(pp. 31-33).
8.
-
(pp. 85-89).
DA TEXNOLIGIK
Universal
xalqaro ilmiy jurnal
,
1
(12), 455-474.
10.
Proceedings of
International Conference on Scientific Research in Natural and Social Sciences
(Vol. 2,
No. 4, pp. 14-19).
METAKOGNITIV FAOLIYAT TURLARINI TAKOMILLASHTIRISH. Ta'limning
zamonaviy transformatsiyasi, 19(1), 74-77.
