475
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
OPTIKA BO‘LIMINING MA’RUZA MASHG‘ULOTLARIDA
AMALIY KOMPYUTER DASTURLARINING IMKONIYATLARIDAN
FOYDALANISH METODIKASI
NamDPI Aniq fanlar kafedrasi stajyor-o‘qituvchisi
Qurbonov Maqsudali
Annotatsiya. Ushbu tezisda optika bo‘limini o‘qitishda kompyuter
dasturlarining amaliy imkoniyatlari va ularning ma’ruza mashg‘ulotlarida
qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Zamonaviy dasturlar yordamida optik hodisalarni
vizualizatsiya qilish, modellashtirish va interaktiv tarzda o‘rganish imkoniyatlari
ko‘rsatib berilgan. Tezis optika bo‘yicha bilimlarni yanada samarali
o‘zlashtirishga yordam beruvchi GeoGebra, Optical Ray Tracer va PhET kabi
dasturlarni o‘quv jarayonida qo‘llashning afzalliklarini yoritadi. Shu bilan birga,
bu texnologiyalarning ta’lim jarayonidagi pedagogik ahamiyati va talabalar
ijodkorligini rivojlantirishdagi roli muhokama qilingan.
Kalit so‘zlar. optika, ma’ruza mashg‘ulotlari, kompyuter dasturlari,
interaktiv modellar, vizualizatsiya.
Kirish.
Optika
-
fizik fanining yorug‘likning tabiatini, uning turli
muhitlarda tarqalishini va hodisalarni o‘rganuvchi bo‘limidir. Zamonaviy
ta’limda optika bo‘yicha ma’ruzalarni interaktiv va samarali tarzda tashkil etish
muhim ahamiyat kasb etadi. Kompyuter dasturlarining o‘quv jarayonidagi amaliy
imkoniyatlari ma’ruzalarning sifatini oshirishga yordam beradi.
Muhokamalar.
Ma’ruzalar jarayonida optika mavzularini tushuntirish
uchun kompyuter dasturlarining imkoniyatlarini o‘rganish va ularning pedagogik
jihatlarini tahlil qilish. N.Y.Molotkovning [1] to‘lqin optikasi bo‘yicha to‘liq
miqyosli ma’ruzada quyidagi o‘quv maqsadlari aniqlandi:
1.
Talabalar optik hodisalarning elektromagnit deb qarashlarini tasdiqlashlari
va ularning tabiatining chuqur birligini ochib berishlari kerak.
2.
Talabalar elektromagnit to‘lqinlarning tarqalish xususiyatlarini va ularning
xususiyatlarini aniq tushunishlari kerak.
3.
Kursni o‘rganish jarayonida talabalar to‘lqin optikasining asosiy
g‘oyalarini o‘zlashtirishlari, ularning uslubiy ahamiyatini tushunishlari, optik
hodisalarning o‘ziga xos qo‘llanilishi qanday fizik printsiplarga asoslanganligini
bilishlari va tushunishlari kerak [2].
Foydalanish imkoniyati haqidagi nazariy asoslangan pozitsiyaga asoslanib , biz
mavjud laboratoriya ustaxonasiga Kompyuter dasturini kiritish qo‘shimcha o‘quv
vazifalarini joriy etishini ta’kidlaymiz:
1.
Talabalar kompyuter
modeli
eksperimentini o‘tkazishning asosiy
tamoyillarini o‘zlashtirishlari, uning uslubiy ahamiyatini va o‘ziga xos
xususiyatlarini tushunishlari kerak.
2.
Talabalar Kompyuterdasturlari bilan ishlash ko‘nikmalarini egallashlari va
zamonaviy fanda kompyuterlarning rolini tushunishlari kerak.
Natija.
Kompyuter dasturlarining o‘rni. Vizualizatsiya: Optik hodisalar
(nurlanish, so‘nish, yorug‘likning sinishi va qaytishi) grafik va animatsiya
yordamida tushuntiriladi.
476
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
Masalan, Yorug‘lik o‘tkazgichlari mavzusidagi ma’ruza mashg‘ulotini
qisqacha ko‘rib o‘tsak.
Tola mag‘zi sindirish ko‘rsatkichini
n
1
bilan, qobiq sindirish ko‘rsatkichini
n
2
bilan belgilaymiz. Bu holda
(1)
Agar tolaga tushgan yorug‘lik intensivligi
I
0
va undan chiqadigan yorug‘lik
intensivligi
I
1
бўлса
, tolaning yorug‘lik o‘tkazuvchanlik koeffitsiyenti deb
quyidagi kattalikka aytiladi:
.
(2)
Bu kattalik tola qobig‘ining tiniqligiga, qobiq va mag‘zining yorug‘likning
qaytarish xarakteristikasiga bog‘liq. Agar faqat tola qobig‘ining tiniqligini
e’tiborga olsak (2) quyidagicha yozish mumkin:
(3)
Bu yerda
х
yorug‘likning tola ichidagi kuchsizlanish koeffitsiyenti bo‘lib,
l
yorug‘likning tola ichidagi yo‘lining uzunligini bildiradi[3].
1-rasm. Yorug‘likning tolada tarqalishi. Tola qattiq buklansa to‘la
ichki qaytish qonunidan chetlanish yuzaga keladi.
2
2
2
1
2
1
2
1
1
1
sin
1
cos
sin
n
n
n
n
п
А
-
=
-
=
=
=
a
a
a
0
1
I
I
T
=
х
l
Т
-
=
l
477
www.namspi.uz
universaljurnal.uz
2-rasm. Yorug‘likni qaytish va sinishining virtual modeli.
Interaktivlik: Talabalar real vaqt rejimida parametrlarni o‘zgartirib tajribalar
o‘tkazish imkoniga ega bo‘ladilar.
Modellashtirish: Yorug‘likning tarqalishi va ko‘p qavatli muhitlarda sinishi
kabi murakkab jarayonlarni simulyatsiya qilish orqali tushunish.
Amaliy imkoniyatlar. GeoGebra: Yorug‘likning sinishi va qaytishi hodisalarini
modellashtirish uchun qulay vosita.
Optical Ray Tracer: Yorug‘likning tarqalishi va nurlar yo‘nalishini aniqlash.
PhET Interactive Simulations: Optik asboblar (linzalar, prizma) bilan ishlashni
ko‘rsatadigan interaktiv modellar.
Matlab yoki Python: Optik formulalarni hisoblash va grafik chizmalar yaratish.
Pedagogik foydalari. Talabalarning qiziqishini oshirish va mavzuni
tushunishini yengillashtirish. Nazariy bilimlarni amaliyotga tatbiq qilish imkonini
yaratadi. Mustaqil o‘rganish va ijodkorlikni rivojlantirish [4].
Xulosa va tavsiyalar.
Ma’ruza mashg‘ulotlarida kompyuter dasturlaridan
samarali foydalanish orqali optika bo‘yicha bilimlarni chuqurroq tushunish
mumkin. O‘qituvchilarni zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash bo‘yicha maxsus
tayyorgarlikdan o‘tkazish zarur. Kompyuter dasturlari o‘quv rejalari va
dasturlariga kiritilishi maqsadga muvofiqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati:
1. N.Y. Molotkov “Murakkab plazmada ikki zarracha bulutining o‘zaro
kirishish”
2. Ibragimov R. Methodology of teaching physics in vocational schools
//Science and innovation. – 2023. –
Т
. 2. –
№
. B9. –
С
. 206-210.
3. Ibragimov R. Kasb-hunar maktablarida fizika fanini o‘rganishda
o‘quvchilar o‘rtasida eksperimental ko ‘nikmalarni shakllantirish //Farg‘ona
davlat universiteti. – 2024. –
№
. 1. –
С
. 17-17.
4. Xasanboy o’g’li I. R. Modeling of Educational and Professional Activities
of Students in the Process of Teaching Physics in Vocational Schools
//Excellencia: International Multi-disciplinary Journal of Education (2994-9521).
– 2024. –
Т
. 2. –
№
. 6. –
С
. 550-552.
