Universal International Scientific Journal
75
Isayev Yusufjon Tojimametovich.,
Madrahimov G`ayrat Ne`matjonovich.,
Zokirova Xusniyo Xursandbek qizi
Andijon davlat universiteti
Uzbekistan
madrahimov7@gmail.com
https://orcid.org/0000-0002-9904-6791
https://orcid.org/0009-0008-6151-8811
https://orcid.org/0009-0002-7594-6362
DORIVOR YULG’UN (TAMARIX) O’SIMLIGI TARKIBIDAGI MAKRO- VA
MIKROELEMENTLARNI IBP-OES USULIDA ANIQLASH
Abstract:
The article presents the results of determining the amount of chemical elements in the bark
of stems and flowers of the tamarix plant by induction-coupled plasma optical emission spectrometry (OES-
ISP). When comparing the mineral composition of plant raw materials, it was found that the amount of
macro- and microelements in the bark of stems is greater than in flowers.
Keywords:
tamarisk, macroelements, microelements, inductively coupled plasma optical emission
spectrometry.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yulg’un o’simligining novdasi po’stlog’i hamda gullari tarkibidagi kimyoviy
elementlar miqdorini induksion bog‘langan plazmali optik emission spektometriya (IBP-OES) usulida aniqlash
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
Year: 2024 Issue: 1 Volume: 9
International indexes
Universal International Scientific Journal
7
6
natijalari keltirilgan. O’simlik materialining mineral tarkibi o’zaro qiyoslanganda novda po’stlog’i tarkibida makro-
va mikroelementlar miqdori o’simlikning gul qismiga nisbatan yuqori ekanligi aniqlandi.
Kalit so‘zlar:
yulg’un (tamarix), makroelementlar, mikroelementlar, induksion bog‘langan plazmali optik
emission spektometriya.
Аннотация:
В статье представлены результаты определения количества химических элементов в коре
стеблей и цветках растения гребенщик (тамарикс) методом оптико-эмиссионной спектрометрии с
индукционно-связанной плазмой (ОЭС-ИСП). При сравнении минерального состава растительного сырья
установлено, что количество макро- и микроэлементов в коре стеблей больше, чем в цветках.
Ключевые слова:
тамариск, макроэлементы, микроэлементы, оптико-эмиссионная спектрометрия с
индуктивно связанной плазмой.
Language:
Uzbek
CitationIsayev ,
Y., Madrahimov , G., & Zokirova , H. (2024). DETERMINATION OF MACRO- AND
MICROELEMENTS IN THE MEDICINAL TAMARIX PLANT USING IBP-OES METHOD. Universal
International Scientific Journal, 1(9), 75–80.
https://doi.org/10.69891/3060-4540.2024.86.98.001
https://doi.org/10.5281/zenodo.14512328
Crosreff doi:
https://doi.org/10.69891/3060-4540.2024.86.98.001
Kirish:
Bugungi kunda butun dunyoda
aholi salomatligi bilan bog’liq masalalar juda
muhim va ahamiyatli bo’lib, davlat va
jamiyatning
rivojlanishi
bilan
uzviy
bog’liqdir.inson organizmi oʼzini yaxshi xis
etishi, ruhiy sog’lom, aqliy va jismoniy ish
qobiliyatini saqlab turishi uchun unga biogen
moddalar,
jumladan,
makro-
va
mikroelementlar zarur bo’ladi.
Aholi salomatligi taminlash uchun, aholi
va jamiyatning xususiyatlarini inobatga olgan
holda tabiiy dori darmonlarga bo’lgan talab
nihoyatta ortmoqda. Yurtimiz shifobaxsh,
foydali o’simliklarga juda boy. Dorivor
oʻsimliklarning organizmga taʼsiri uning
tarkibidagi kimyoviy birikmalarning miqdoriga
bogʻliq. Bu birikmalar oʻsimlikning qismlarida
turli miqdorda toʻplanadi.
Dorivor oʻsimliklarning turilari koʻp
bo’lib, xalq tabobati va tibbiyotda keng
qo’llaniladi. Dorivor oʻsimliklardan biri
bo’lgan yulg’un (Tamariks yoki Tamarisk) -
yulg’undoshlar oilasiga mansub bo’lgan buta
yoki daraxt hisoblanadi. Bo’yi 6 metrgacha
o’sadi, barglari mayda, ninasimon. Gullari
mayda, oq, pushti yoki binafsha rangda, uzun
shingilsimon to’pgulga yig’ilgan. Yulg'un aprel
- may oylarida gullaydi. Mevasi sentyabr oyida
pishadi.
Mevasi
3-5
pallali ko’sakcha.
Po’stlog’ida 8% ga yaqin, bargida 11-12 %,
mevasida 24.8 % oshlovchi moddalar borligi
olimlar tomonidan aniqlangan [1]. Janubiy
Yevropa, Janubiy Afrikaning cho'l, chala
Universal International Scientific Journal
77
cho'llarida va Osiyoda (Hindistongacha) 54 turi
tarqalgan.
Rossiyaning
janubi,
Kavkaz,
Qozog'iston va O'rta Osiyoning daryo va soy
bo'ylarida,
to'gay
o'rmonlarida,
chakalakzorlarda, ko'l va dengiz qirg’oqlarida
uchraydi. Butasimon yulg'un yoqilg'i sifatida
hamda ko'chma qumlarni mustahkamlash
uchun ekiladi, yog'ochidan tokarlikda va
o'ymakorlik ishlarida foydalaniladi, novdasidan
turli buyumlar to'qiladi. Yulg'un yaxshi asal
beruvchi o'simlik, ba'zi turlari manzarali. Tez
o'sadi, urug'i, ildiz bachkisi va qalamchalaridan
ko'paytiriladi [1,3].
Xalq tabobatida po’stlog’i, ildizidan
tayyorlangan
qaynatma
ko’p
dardlarni
davolashda qo’llaniladi. Tutuni xo’l yaralar va
chechakni quritadi. Yanchilgani va kuli olovdan
kuyganga va xo’l yaralarga sepiladi. Mevasi va
guli bitishi kiyin yaralarni quritadi. Yaprog’i,
ayniksa, mevasi qaynatmasi bilan og’izni
chayib turilsa, tish og’rig’ini, tishlarning
yemirilishini to’xtatadi. Surunkali balg’am
tuflashda, ayniksa, mevasi juda foydali.
Yulg’un (tamarix) ekstraktlari turli
bakteriyalar, mikroblar, zamburug'larga qarshi
faollikka ega ekanligi aniqlangan bo’lib, bu
ularni
infektsiyalarni
davolash
uchun
antibakterial faolligini ko’rsatib beradi.
Yallig’lanishni oldini olish, hamda turli yara
kasalliklarini
davolashda
samarali
vosita
ekanligi aniqlangan. Shuningdek sintetik dori
vositalaridan
ancha
foydali
hisoblanadi.
Biologik faolligi va fitokimyoviy tarkibiga
ko‘ra, yulg’un (tamarix) o’simligi tibbiyot va
boshqa
sohalarda
bir
nechta
potentsial
qo‘llanmalarga ega .Masalan tibbiyotda yulg’un
ekstraktidan yallig‘lanish, infektsiyalar va
yaralar kabi kasalliklar uchun tabiiy vosita
sifatida ishlatilinsa, kosmetologiya sohasida
esa yulg’un ekstraktlarining antioksidant va
yallig‘lanishga qarshi xususiyatlari tufayli terini
parvarish qilish mahsulotlari sifatida
ishlatilishi mumkin. Foydalanish davomida
terini shikastlanishdan himoya qiladi va
yallig‘lanishni kamaytiradi. Tabiiy va samarali
teri parvarish vositasi sifatida qo’llaniladi.
Shuni takidlash kerakki ushbu maqsadlar uchun
yulg’un
ekstraktining
xavfsizligi
va
samaradorligini aniqlash uchun qo‘shimcha
tadqiqot ishlari olib borilishi maqsadga muvofiq
hisoblanadi [4].
Bundan tashqari yulg’un agrosanoat
uchun ham muhim bo’lib undan qishloq
xo‘jaligida tuproqni barqarorlashtirish va
eroziyaga qarshi kurashda foydalanish
iqtisodiy samaradordir, Ayniqsa qurg‘oqchil va
tuproq
sho‘rlangan
muhitda
ishlatilishi
mumkin. Fikrimizcha yurtimizdagi chala cho’l
mintaqalari va cho’llashib borayatgan ayrim
hududlarning tuproq namligini saqlash uchun
yulg’un ko’chatlarini ekish yurtimizning
ekologik farovonligini taminlashga bevosita
Universal International Scientific Journal
7
8
xizmat qiladi.
Uning kimyoviy tarkibi aniqlanishicha,
yulg’un (tamarix) efir moyining tarkibi juda
o'ziga xosdir tarkibida uglevodorodlar (9.51%),
spirtlar
(3.46%),
aldegidlar
(2.55%),
monoterpen uglevodorodlar (5.4%), kislorodli
terpenlar (23.06%), kislorodli diterpenoidlar
(3.37%), shuningdek, sezilarli miqdorda yog'
kislotalari va ularning efirlari (45.43%), Efir
moyining
asosiy
komponentlari
tetragidrogeranilaseton
(21.35%)
va
digidroaktindiolid (5.40%) ga to’g’ri keladi[5].
O’tkazilgan tajribalar natijasidagi olingan
ma’lumotlardan
ko’rish
mumkinki,
yulg`unning guli va novdasining po’stloq
qismida makroelementlar ko’p miqdorda
uchraydi. Jumladan: o’simlik guli tarkibida P
307058,6 mg/kg, Ca 30584,82 mg/kg, Mg
440362,51 mg/kg, Na 724362,24 mg/kg va K
1140473,51 mg/kg miqdorda, o’simlik novdasi
po’stlog’i tarkibida esa P 2 484 624,88 mg/kg,
Ca224 698,99 mg/kg, Mg 314336,24 mg/kg, Na
121 807,33 mg/kg, K 366 027,29 mg/kg
miqdorda
mavjuddir.
O’simlik
novdasi
po’stlog’idag’ida P ko’p miqdorda uchrasa,
yulg’un
gulida
esa
Mg,
Na,
K
makroelementlarning miqdori yuqori ekanligi
aniqlandi.
Makroelementlar
qatorida
yulg’un
o’simligining mikroelementlar miqdori ham
o’rganildi. O’simlikning guli va novdasining
po’stloq qismidagi mikroelementlar nisbati bir
biridan keskin farq qiladi. Jumladan: o’simlik
guli tarkibida Al 21217,96 mg/kg, Sn 2331,36
mg/kg, Zn 4621,28 mg/kg, B 4123,06 mg/kg va
Si 13855,7 mg/kg Mn 3618,87 mg/kg, Fe
37235,91 mg/kg, Cu 1224,43 mg/kg, Ti 609,29
Sr 10573,29 mg/kg, Ba 534,02 mg/kg, Cs
770,12 mg/kg, Cr 770,12 mg/kg miqdorda,
o’simlik novdasi po’stlog’i tarkibida esa
yuqoridagi
mikroelememntlar
miqdoridan
keskin farq qiluvchi natijalar olindi. Masalan:
Al miqdori 3452884,22 mg/kg, Si 72636,39
mg/kg, Fe 59200,81 mg/kg, Ba 1169,09 mg/kg,
Cs 1 943,85 mg/kg bo’lib bu gul qismidagi
miqdordan ancha yuqoridir, Zn 2128,05 mg/kg,
Sr 9738,14 mg/kg, Ti 609,29 mg/kg, miqdorda
mavjud bo’lib bu gul qismidagi miqdordan oz
ekanligi o’rganildi. Novda qismida Rb 2628,82
mg/kg, Ni 2813,14 mg/kg, Re 6112,37 mg/kg,
Co 1462,38 mg/kg, Sm 1125,65 mg/kg
miqdorda aniqlangan bo’li gul qismida bu
mikroelementlarning
miqdori
aniqlanish
minimumidan kichik ekanligi aniqlandi.
TAJRIBA QISM:
Bizning tadqiqot
ishlarimizda Yulg’un o’simligi guli va novda
po’stlig’i tarkibidagi kimyoviy elementlar
miqdorini induksion bog‘langan plazmali optik
emission spektometriya usulida aniqlandi.
Mineral tarkibini aniqlash uchun Andijon
viloyati hududida o’suvchi dorivor yulg’un
o’simligidan
namunasidan
foydalanildi.
Universal International Scientific Journal
7
9
Terilgan na’munalar salqin joyda quritildi.
O`simlik tarkibidagi elementlarni aniqlash
induksion bog‘langan plazmali optik emission
spektometrida
amalga
oshirildi.
Olingan
natijalarni tahlil qilish QTegra ISDS dasturida
bajarildi.
Buning
uchun
tekshirilayotgan
Oldindan quritilgan, maydalangan, 0,001 g
yulg’un o’simligining maydalangan po’stlog’i
aniqlikdagi tarozida 1 g tortib olinib, chinni
tigelda quruq kul olish metodida mufel pechda
500oC gacha qizdirish bilan kul olindi. Bunda
dastlab 500oC gacha 100oC/soat tezlikda
qizdirildi va 5 soat 500oC haroratda ushlab
turildi. Hosil bo‘lgan kul ICP-MS tozalikdagi 6
ml konsentrlangan HNO3 va 2 ml 60 % li H2O2
ta`sirida minerllastirildi. Sovitilgan eritma 100
ml hajmli polipropilen o‘lchov kolbasiga
o‘tkazilib, ultra toza suv bilan chizig‘iga
yetkazildi. Mazkur ishchi eritmadan shpritsli
filtr
yordamida
filtrlanib
analiz
uchun
foydalanildi.Na’munalar tarkibidagi asosiy
makroelementlar va mikroelementlar tarkibi
alohida o’rganilganda quyidagi natijalar olindi
(1-2 jadvallar).
1-jadval
Yulg’un (
tamarix
) o’simligi guli va novda po’stlog’i
tarkibidagi asosiy makroelementlar miqdori(mg/kg)
Yulg’un o’simligining guli va novda po’stloq qismi
tarkibidagi asosiy mikroelementlar miqdori o’rganilgan
bo’lib olingan natijalar jadval shaklida keltirilgan.
2-jadval
Yulg’un (
tamarix
) o’simligi guli va novda po’stlog’i
tarkibidagi asosiy mikroelementlar miqdori (mg/kg)
Mikroelementlar miqdori(mg/kg)
Element
nomi
Gul qismi
Novda po’stlog’i
Al
21217,96
3452884,22
Sn
2331,36
1123,17
Zn
4621,28
2128,05
Rb
<LOQ
2628,82
Pb
123,4
248,32
Ni
<LOQ
2813,14
Re
<LOQ
6112,37
Co
<LOQ
1462,38
B
4123,06
1515,02
Si
13855,70
72636,39
Mn
3618,87
3456,94
Fe
37235,91
59200,81
Cu
1224,43
649,25
Ti
609,29
1208,86
Sm
<LOQ
1125,65
Sr
10573,29
9738,14
Ba
534,02
1169,09
Cs
770,12
1 943,85
Cr
770,12
584,04
* Izoh: <LOQ – natija aniqlash minimumidan kichik
XULOSA
Shunday
qilib,
Andijon
tumani
hududidan yig`ib olingan dorivor yulg’un
o’simligi bargi va poyalarining mineral tarkibi
bog`langan
plazmali
optik
emission
spektrometriya (ICP-MS) metodi yordamida
aniqlandi. Bunda o`simlik takibida jami 63 xil
element mavjudligi, bulardan P, Ca, K, Na, Mg
miqdori ko’proq ekanligi qayd etildi. Olingan
ma`lumotlar o`simlikning biologic faolligini
tasdiqlaydi.
Ushbu ma’lumotlar asosida inson
organizmida makro- va mikroelementlar bilan
bog`liq ko’plab kasalliklarni oldini olishga va
davolashda yordam beruvchi tabiiy vositalar
ishlab chiqish va amaliyotga tadbiq etish tavsiya
etiladi.
Makroelementlar miqdori(mg/kg)
Element
nomi
Gullari
Novdasining po’stlog’i
P
307058,6
2 484 624,88
Ca
30584,82
224 698,99
Mg
440362,51
314 336,24
Na
724362,24
121 807,33
K
1140473,51
366 027,29
Universal International Scientific Journal
80
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. I.R.Asqarov. Tabobat qomusi. - Toshkent. Mumtoz so’z 2019. 1142 b.
2. Alshehri, S.A., Wahab, S., Abullais, S.S., Das, G., Hani, U., Ahmad, W., Amir, M., Ahmad, A.,
Kandasamy, G., Vasudevan, R. Pharmacological Efficacy of Tamarix aphylla: A Comprehensive Review.
Plants 2022, 11, 118. https://doi.org/10.3390/plants11010118.
3. В. Шуйская, М.П. Лебедева, А.В. Колесников, Т. И. Борисочкина, К.Н. Тодерич.
Xимический состав солей выделяемых тамариксом (Tamarix ramosissima), произрастающим в
условиях различного засоления почв. Бюллетень Почвенного института им. В.В.Докучаева.
2016;(82):110-121. https://DOI:10.19047/0136-1694-2016-82-110-121
4. Roodabeh Bahramsoltani, Mahdieh Kalkhorani, Sayed Mohd Abbas Zaidi, Mohammad Hosein
Farzaei, Rahimi Roja. The genus Tamarix: Traditional uses, phytochemistry, and pharmacology. Journal
of Ethnopharmacology. Volume 246, 10 January 2020, 112245 https://doi.org/10.1016/j.jep.2019.112245
5. А.В. Великородов, В.Н. Пилипенко Т.А. Пилипенко А.Г. Тырков. Изучение химического
состава эфирного масла тамарикс. Xимия растительного сырья. 2017. 4. 117-121;
https://DOI:10.14258/jcprm.2017042041.
