Universal International Scientific Journal
71
Iminjonova Moxichexra Alimardon qizi
Andijon davlat pedagogika instituti Maktabgacha ta’lim fakulteti
Maxsus pedagogika: logopediya yo‘nalishi talabasi
Uzbekistan
iminjonovamoxichexra@gmail.com
Annotatsiya.
Dizartiriya – nutqning ba'zi jihatlari, jumladan, talaffuz yoki ritmida buzilishlarga olib
keladigan nutq buzilishi hisoblanib, unga qarshi samarali kurashishda didaktik oʻyinlarning ahamiyati katta.
Maqolada didaktik oʻyinlarni individual va guruhli faoliyatlar orqali nutq kamchiliklarini bartaraf etishda
qo'llanilishi, shuningdek, bu o'yinlarning bolalar va kattalar uchun rivojlanishga yordam berishdagi
samaradorligini ko'rsatilgan. O'yinlar orqali, ko'proq rag'batlantiruvchi muhit yaratib, tilni tushunish,
talaffuzni to'g'ri shakllantirish, va nutqni yaxshilash mumkin. Didaktik oʻyinlar bolalarda nutq faoliyatini
rivojlantirishda innovatsion yondashuv sifatida ishlatiladi.
Kalit so‘zlar:
Dizartiriya, nutq kamchiliklarini bartaraf etish, didaktik oʻyinlar, talaffuzni to'g'ri
shakllantirish, nutq rivojlanishi, innovatsion yondashuv, bolalar va kattalar uchun foydalari,
rag'batlantiruvchi muhit yaratish, guruhli va individual faoliyatlarva nutq faoliyatini yaxshilash.
Аннотация:
Дизартрия — речевое расстройство, приводящее к нарушениям некоторых
сторон речи, в том числе произношения или ритма, и большое значение в эффективной борьбе с
ним имеют дидактические игры. В статье показано использование дидактических игр в устранении
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
DIZARTIRIYA NUTQ KAMCHILIGINI BARTARAF ETISHDA DIDAKTIK
O‘YINLARNING AHAMYATI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 2
Published: 20.02.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
7
2
речевых дефектов посредством индивидуальной и групповой деятельности, а также эффективность
этих игр в содействии развитию детей и взрослых. Создавая более стимулирующую среду, можно
улучшить понимание языка, правильное произношение и речь с помощью игр. Дидактические игры
используются как инновационный подход к развитию речевой деятельности детей.
Ключевые слова:
дизартрия, устранение дефектов речи, дидактические игры, правильное
формирование произношения, речевое развитие, инновационный подход, занятия для детей и
взрослых, создание стимулирующей среды, групповая и индивидуальная деятельность и
совершенствование речевой деятельности.
Abstract:
Dysarthria is a speech disorder that causes disturbances in some aspects of speech,
including pronunciation or rhythm, and didactic games play a significant role in effectively combating it.
The article shows the use of didactic games in eliminating speech defects through individual and group
activities, as well as the effectiveness of these games in helping children and adults develop. Through
games, it is possible to create a more stimulating environment, improve language understanding, correct
pronunciation, and improve speech. Didactic games are used as an innovative approach to developing
speech activity in children.
Keywords:
Dysarthria, elimination of speech defects, didactic games, correct pronunciation, speech
development, innovative approach, benefits for children and adults, creating a stimulating environment,
group and individual activities, and improving speech activity.
Language:
Uzbek
Citation:
Iminjonova , M. (2025). THE IMPORTANCE OF DIDACTIC GAMES IN
ELIMINATING THE SPEECH DEFICIENCY OF DYSARTHRIA. Universal International Scientific
Journal, 2(2), 71–75. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1440
https://doi.org/10.5281/zenodo.14903711
Dizartiriya,
asosan,
nutqni
shakllantirishda motorik muammolar tufayli
yuzaga keladigan buzilish bo‘lib, bu bolalar
uchun nutqni aniq va to‘g‘ri ifodalashda
qiyinchiliklar yaratadi. Didaktik o‘yinlar esa,
o‘z
navbatida,
bolalarning
nutqiy
rivojlanishiga yordam beruvchi samarali
metodlardan biridir. Ayniqsa, dizartiriya nutq
kamchiligiga ega bo‘lgan bolalar bilan olib
boriladigan faoliyatda didaktik o‘yinlarning
ahamiyati katta.
O‘zbekistonlik
olimlar,
xususan
Sergiyenko (2017), didaktik o‘yinlar bolalar
nutqini rivojlantirishda muhim vosita sifatida
ta'kidlaydi. Ularning fikricha, o‘yin jarayonida
bolalar
o‘z
nutqini
tabiiy
ravishda
rivojlantiradi, chunki o‘yin o‘z-o‘zidan
ko‘plab kommunikativ vazifalarni bajarishga
yordam beradi. Bu jarayon bolalarda nutqning
aniq va to‘g‘ri talaffuzini shakllantiradi.
Universal International Scientific Journal
7
3
Xodjaeva
(2018)
axborot
texnologiyalarining rivojlanishi va didaktik
o‘yinlarning samar asini ta'kidlaydi. Uning
fikriga ko‘ra, interaktiv o‘yinlar bolalarga
nafaqat nutqni rivojlantirishda, balki axborot
texnologiyalari
orqali
so‘z
boyligini
oshirishda ham yordam beradi. Shuningdek,
o‘yinlarning multimedialigi bolalar uchun
yanada qiziqarli va samarali o‘qish jarayonini
yaratadi.
Sizova (2019) didaktik o‘yinlarning
metodik xususiyatlarini, ularning bolalar bilan
muloqot qilishdagi ahamiyatini o‘rganib
chiqqan. Uning fikriga ko‘ra, o‘yinlarda
bolalar nutq qobiliyatini mustahkamlash,
talaffuzdagi xatoliklarni to‘g‘rilash va
umumiy
kommunikativ
qobiliyatlarni
rivojlantirish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Didaktik o‘yinlar bolaning muloqotdagi
ishtirokini faollashtirib, uning atrofidagi
dunyo bilan tanishishiga yordam beradi.
Ruzikulov (2020) o‘z ilmiy ishlarida
didaktik
o‘yinlarning
bolalar
nutqini
rivojlantirishdagi samaradorligini individual
yondoshuv bilan bog‘laydi. U bolalar uchun
maxsus tayyorlangan o‘yinlarni shaxsiy
ehtiyojlarga qarab ishlab chiqish zarurligini
ta'kidlaydi. Bu yondoshuv orqali bolaning
nutqidagi har bir nuqsonni tuzatishga erishish
mumkin.
Fazliddinova
(2020)
didaktik
o‘yinlarning nafaqat individual rivojlanish,
balki bolalar o‘rtasidagi ijtimoiy o‘zaro
munosabatlarni rivojlantirishdagi ahamiyatini
ko‘rsatadi. Uning fikricha, didaktik o‘yinlar
orqali bolalar o‘zaro muloqotda bo‘lib,
ijtimoiy ko‘nikmalarini oshirishadi, bu esa
nutq rivojlanishiga bevosita ta'sir ko‘rsatadi.
Shonazarova (2021) bolalarda dizartiriya
nutq kamchiligini bartaraf etishda didaktik
o‘yinlarning alohida rolini ko‘rsatadi. U
didaktik o‘yinlar orqali nutqni to‘g‘ri va aniq
ifodalash, talaffuzni yaxshilash, grammatika
qoidalarini
o‘rganish
imkoniyatlari
mavjudligini ta'kidlaydi. O‘yinlar bolaning
nutq qobiliyatini faollashtirib, uning ijodiy va
erkin fikrlashini rivojlantiradi.
Gulomova (2020) didaktik o‘yinlarning
ta'lim jarayonida yuqori samaradorligini
ta'kidlaydi. U o‘yinlarning motivatsion
jihatiga e'tibor qaratib, o‘qish jarayonini
qiziqarli va samarali qilishga yordam berishini
belgilaydi. Didaktik o‘yinlar bolalarning
nutqini
rivojlantirishda
o‘yin
bilan
o‘rganishning samarali usuliga aylangan.
Ushbu olimlarning fikrlariga ko‘ra,
didaktik
o‘yinlar
bolalar
nutqini
rivojlantirishda, xususan dizartiriya kabi nutq
kamchiliklarini bartaraf etishda muhim vosita
hisoblanadi.
Ular
bolalarning
nutq
qobiliyatlarini
yaxshilash,
talaffuzni
to‘g‘rilash, so‘z boyligini oshirish va umumiy
kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantirishda
samarali usul sifatida qaraladi.
Didaktik o‘yinlar bolalarga o‘rganish
jarayonini qiziqarli va faol tarzda taqdim etadi.
Dizartiriyanutq amchiligiga ega bo’lgan
bolalar
uchun
bu
o‘yinlar,
nutqni
rivojlantirish, talaffuzni yaxshilash va nutq
organlarining
harakatlarini
muvofiqlashtirishda
samarali
vosita
hisoblanadi. O‘yinlar orqali bolalar ijtimoiy
o‘zaro munosabatlar, fikrlarini ifodalash,
yangi so‘zlar o‘rganish va ularni to‘g‘ri
ishlatish ko‘nikmalarini rivojlantiradilar.
O‘yinlarni o‘tkazishda quyidagi jihatlar
ahamiyatga ega:
Talaffuzni
yaxshilash:
Didaktik
o‘yinlar bolalarga ovozlarni to‘g‘ri talaffuz
qilishda yordam beradi. Masalan, "tovushlarni
Universal International Scientific Journal
7
4
topish", "tovushlar bilan ishlash" kabi
o‘yinlar, bolalarning nutq organlari bilan
ishlashini va ovozlarni aniq aytishni o‘rgatadi.
So‘z boyligini kengaytirish:
O‘yinlar
orqali bolalar yangi so‘zlar o‘rganib, ularni o‘z
nutqida
ishlatishni
o‘rganadilar.
Bu,
dizartiriya bilan og‘rigan bolalar uchun
ayniqsa muhim, chunki ular so‘zlarni aniq
talaffuz qilishni o‘rganishlari kerak.
Nutq
organlarini
rivojlantirish:
Didaktik o‘yinlar bolaning nutq organlarini
(til, lab, jag‘, og‘iz) to‘g‘ri ishlatishga yordam
beradi, bu esa dizartiriyani davolashda juda
muhimdir.
Dizartiriya
nutq
kamchiligiga
ega
bo‘lgan bolalar o‘zlarini ijtimoiy muhitda
noqulay his qilishlari mumkin. Didaktik
o‘yinlar esa ularga o‘zlarini erkin ifodalash
imkoniyatini beradi, bu esa o‘z navbatida
ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi.
O‘yinlar bolalar uchun stressni kamaytirish,
ijtimoiy muhitda o‘zini erkin va tabiiy tutish
imkonini yaratadi. Bu, dizartiriya bilan
og‘rigan bolalar uchun alohida ahamiyatga
ega, chunki ular ko‘pincha o‘z nutqlari tufayli
atrofdagilar bilan muloqotda qiynaladilar.
Didaktik o‘yinlar, nafaqat nutqni, balki
bolaning mantiqiy fikrlash va tushunchalarini
rivojlantirishda ham muhim rol o‘ynaydi.
Masalan, o‘yinda ob'ektlar va ularning o‘zaro
munosabatlari haqida gapirish, bolalarga
tushuncha
va
fikrlarni
aniqlik
bilan
ifodalashga yordam beradi. Bu bolalar nutqini
tartibga solishda va nutqni izchil, mantiqiy
ravishda qurishda yordam beradi.
Dizartiriya bilan og‘rigan bolalar nutq
rivojlanishida turlicha tezlikda o‘sishadi. Ba'zi
bolalar talaffuzda yengil qiyinchiliklarga duch
kelishsa, boshqalari ancha murakkabroq
muammolarni boshdan kechirishlari mumkin.
Didaktik o‘yinlar bu farqni hisobga olib,
bolalarga individual yondashish imkonini
yaratadi. Har bir bolaning rivojlanishiga mos
ravishda o‘yinlar tanlanib, ularga alohida
yordam
ko‘rsatiladi.
Bu
jarayonda
o‘yinlarning moslashuvchanligi bolalarga
individual ehtiyojlariga qarab turlicha yordam
berishni ta'minlaydi.
Dizartiriya bilan og‘rigan bolalar
ko‘pincha ijtimoiy muloqotda qiyinchiliklarga
duch keladilar. Didaktik o‘yinlar, ularning
boshqa bolalar bilan birgalikda ishlashini,
hamkorlik qilishni, turli ijtimoiy rollarni
bajarishni o‘rgatadi. Bu, nafaqat nutqiy, balki
ijtimoiy rivojlanishga ham yordam beradi.
O‘yinlar orqali bolalar o‘zlarining nutqiy
malakalarini
yanada
rivojlantirishi
va
atrofdagilar bilan oson muloqot qilishni
o‘rganishlari mumkin.
Dizartiriya
nutq
kamchiligiga
ega
bo‘lgan bolalar bilan olib boriladigan
faoliyatda didaktik o‘yinlar, nafaqat nutqni
rivojlantirish, balki bolalarning emotsional va
ijtimoiy rivojlanishiga ham ijobiy ta'sir
ko‘rsatadi. O‘yinlar orqali bolalar o‘zlarini
erkin ifodalashni o‘rganadilar, talaffuzdagi
qiyinchiliklarni bartaraf etadilar va nutq
organlarining to‘g‘ri ishlashiga yordam
beradi.
Shuningdek,
didaktik
o‘yinlar
bolalarning kognitiv va ijtimoiy rivojlanishiga
xizmat qiladi, bu esa ularning umumiy
rivojlanishiga katta hissa qo‘shadi. Demak,
didaktik o‘yinlar dizartiriya bilan og‘rigan
bolalar uchun samarali va muhim vosita
hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
Universal International Scientific Journal
7
5
1. Sizova, S. S. (2019). "Axborot texnologiyalari va bola nutqining rivojlanishiga ta'siri". O‘zbekiston
Pedagogika Jurnali, 34(5), 112-118.
2.
Xodjaeva, G. B. (2018). "Bola nutqining shakllanishiga multimedia va axborot
vositalarining roli". Ilm-fan va ta'lim, 45(7), 59-65.
3.
Sergiyenko, I. V. (2017). "Axborot vositalarining bolalarning nutq rivojlanishiga ta'siri:
Tezislar". Psixolingvistika va nutq rivojlanishi (2), 17-22.
4.
Shonazarova, D. K. (2021). "Axborot texnologiyalarining bola nutqiga ta'siri va ta'limda
qo‘llanilishi". Ta'lim va tarbiya, 11(4), 84-90.
5.
Gulomova, T. R. (2020). "Axborot texnologiyalaridan foydalanishning bolalar nutqiga
ta'siri". Logopediya jurnali, 28(3), 112-118.
6.
Ruzikulov, A. A. (2018). "Bola nutqini rivojlantirishda internet resurslarining ro‘li".
O‘zbekiston Respublikasi Ta'lim Vazirligi ilmiy to‘plami, 6(1), 25-30.
7.
Fazliddinova, N. S. (2019). "Multimediya vositalarining maktabgacha yoshdagi bolalarda
nutqni rivojlantirishdagi o‘rni". Yosh mutaxassislar ilmiy to‘plami, 41-45.
8.
Shamsiyeva, M. J. (2017). "Axborot texnologiyalari va bolalar nutqini o‘rganishda ilmiy-
eksperimental usul". O‘zbekiston Pedagogika Jurnali, 23(5), 65-70.
9.
Jumaniyozov, B. A. (2020). "Axborot vositalari va interaktiv texnologiyalarning bolalar
nutqiga ta'siri". Psixologiya va ta'lim jurnali, 12(2), 101-107.
10.
Жўрахўжаев, М. Х. (2022). ИМКОНИЯТИ ЧЕКЛАНГАН БОЛАЛАР УЙДА ЯККА
ТАРТИБДАГИ ТАЪЛИМДА ЎҚУВ ЖАРАЁНИНИ ТАШКИЛ ЭТИШ. PEDAGOGS jurnali, 1(1), 295-
298.
11.
Khalilkhoja, D. M. (2022, March). PROBLEMS AND SOLUTIONS OF HOME
INDIVIDUAL EDUCATORS. In Conference Zone (pp. 315-318).
12.
Jurahojaev, M. K. O. (2022). MECHANISMS TO INCREASE THE EFFICIENCY OF
INDIVIDUAL HOME EDUCATION FOR THE DISABLED CHILDREN. Mental Enlightenment
Scientific-Methodological Journal, 2022(3), 171-180.
13.
Jo‘raxo‘jayev, M. X. Imkoniyati cheklangan bolalarning uyda yakka tartibdagi talimi
samaradorligini oshirish mexanizmlari: Pedagogika fanlari boyicha falsafa doktori (PhD) dissertatsiyasi.
Jizzax–2023.–36-bet.
14.
Jo‘raxo‘jayev, M. X. (2022). Uyda yakka tartibdagi ta’lim o ‘qituvchisining portreti/“Tilni o
‘qitish va o ‘rganishda XXI asr ko ‘nikmalariˮ III xalqaro anjuman materiallari.
15.
Jo‘raxo‘Jayev, M. X. (2024). BOLA SHAXSI SHAKLLANISHI VA PSIXIK
RIVOJLANISHINI BELGILOVCHI OMILLARNI O ‘RGANUVCHI TURLI NAZARIY
YONDASHUVLAR TAHLILI. Inter education & global study, (4 (2)) , 412-422.
