Universal International Scientific Journal
53
Maxkamova M.A., Yulchiyev E. Yu., Xaqulova M.Sh., Mo’ydinova N.M
Andijon davlat universititeti
Uzbekistan
Annotatsiya:
kanserogen modda maʼlum sharoitlarda organizmda rak va boshqa yomon sifatli, hayot
uchun xatarli oʻsmalar hosil qiluvchi modda.Butun dunyoda saraton yurak-qon tomir kasalliklaridan
keyin o'limning asosiy sababidir; bu dunyo miqyosida o'limning ikkinchi sababi deb
hisoblanadi. Bunga sabab genetik jihatdan o'zgartirilgan meva va sabzavotlar va ba'zi pestitsidlar va
kanserogenlar ta'siriga duchor bo'lgan oziq-ovqatlarni iste'mol qilish, chekish, spirtli ichimliklar ichish
kabi nosog'lom turmush tarzi xatti-harakatlari bo'lishi mumkin. Kanserogen birikmalarning ayrim
misollarini keltirish orqali saraton kasalligi va takrorlanish xavfiga o'ziga xos oziq-ovqat
mahsulotlarining ta'sirini ta'kidlaydi.
Kalit so‘zlar:
saraton, kanserogenlar, kanserogenez, oziq-ovqat qo`shimchalari, toksinlar, aspartam,
transyog‘lar.
Аннотация:
канцерогенное вещество – вещество, вызывающее в организме при
определенных условиях рак и другие низкокачественные, опасные для жизни опухоли. Рак является
основной причиной смертности после сердечно-сосудистых заболеваний во всем мире; это
считается второй по значимости причиной смерти во всем мире. Это может быть вызвано
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
KANSEROGEN MODDALAR VA ULARNI TIRIK ORGANIZMLARGA TA’SIRI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 3
Published: 20.03.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
5
4
нездоровым образом жизни, таким как употребление в пищу генетически модифицированных
фруктов и овощей, а также продуктов, подвергшихся воздействию определенных пестицидов и
канцерогенов, курение, употребление алкоголя. Подчеркивает влияние определенных продуктов
питания на риск возникновения и рецидива рака, приводя некоторые примеры канцерогенных
соединений.
Ключевые слова:
рак, канцерогены, канцерогенез, пищевые добавки, токсины, аспартам,
трансжиры.
Abstract:
A carcinogen is a substance that, under certain conditions, can cause cancer and other
malignant, life-threatening tumors in the div. Cancer is the leading cause of death worldwide after
cardiovascular disease; it is the second leading cause of death worldwide. This can be caused by unhealthy
lifestyle behaviors such as eating genetically modified fruits and vegetables and foods that have been
exposed to certain pesticides and carcinogens, smoking, and drinking alcohol. It highlights the impact of
specific foods on the risk of cancer and its recurrence by providing some examples of carcinogenic
compounds.
Keywords:
cancer, carcinogens, carcinogenesis, food additives, toxins, aspartame, trans fats.
Language:
Uzbek
Citation:
Mahkamova , M., Yulchiyev , Y., Khakulova , M., & Muydinova , N. (2025).
CARCINOGENIC SUBSTANCES AND THEIR EFFECTS ON LIVING ORGANISMS. Universal
International
Scientific
Journal,
2(3),
53–56.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1470
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15067622
Kanserogen
moddalar
(lotincha
cancer - rak va genes - keltirib chiqarmoq)
ma'nolarini anglatib, kanserogen moddalar
- maʼlum sharoitda organizmga taʼsir
qilganda rak va boshqa hafli oʻsmalar
paydo qiluvchi kimyoviy moddalar bo’lib,
ularni 500 ga yaqin xili maʼlum. Politsiklik
uglevodorodlar, azoboʻyoqlar, aromatik
aminlar, nitrozaminlar, ogʻir metall tuzlari,
alkaloidlar,
toksinlar
va
boshqalar
kanserogen moddalarga kiradi. Ularning
koʻpchiligi
mutagenlar
va
immunodepressantlardir.
Kanserogen
moddalar odam va hayvon organizmiga
tashqaridan kirishi (ekzogen kanserogen
moddalar) yoki organizmning oʻzida
kanserogen boʻlmagan moddalardan paydo
boʻlishi (endogen kanserogen moddalar)
mumkin. Baʼzi endogen mahsulotlar
(steroid gormonlar, triptofan metabolitlar
va b.) koʻp toʻplansa yoki sifati oʻzgarsa,
ular ham kanserogen moddalar xossasiga
ega boʻladi [1].
Kanserogen
moddalar
bora-bora
saraton o‘simtasining shakllanishi va
rivojlanishining patofiziologik jarayoni
Universal International Scientific Journal
55
bo‘lgan kanserogenezga olib keladi.Hatto,
foydali oziq-ovqat mahsulotlari ham agar
ularni noto‘g‘ri uslubda pishirish natijasida
kanserogen taomga aylanishi mumkin.
Masalan, o‘simlik yog‘ida qovurish,
qizartirib qovurish, sirka bilan
konservalash kabi.Qarsildoq shaklda
qovurilgan qobiqda (qovurilgan kartoshka
yoki go‘sht) zaharli birikmalar hosil
bo‘ladi –Akrilamid -Yog‘ kislotalari
metabolitlari -Turli xil aldegidlar -
Benzapiren.
Shuningdek,
bunday
zaharli
birikmalar qovurilgan bo‘g‘irsoq va teshik
kulcha (ponchik)larda, kartoshka
chipslarida, ko‘mirda dudlab pishirilgan
go‘shtda uchraydi.{1} Vazn yo‘qotish
uchun sunʼiy shirinliklardan foydalanish
organizmga zarar yetkazadi. Gazlangan
ichimliklar,
qahva
va
parhezbop
shirinliklarda mavjud bo‘lgan sintetik
shakar
o‘rnini
bosuvchi
moddalar
kilogramm yo‘qotishga emas, aksincha,
kilogramm ortishiga olib keladi. Sintetik
shakarli dietalar oshqozon va ichak
saratoni xavfini oshirishi mumkin [3].
Aspartam - xavfli shakar o‘rnini
bosuvchi modda bo‘lib, Xalqaro Saraton
Tadqiqotlari agetligi tomonidan
kanserogen moddalar ro`yxatiga
kiritilgan [2]. Shuningdek, bu modda
homiladorlik davrida katarakta va
gastroparez (hazm funksiyasining
buzilishi) bilan bir qatorda onkologik
kasalliklar, homila rivojlanishiga xavf
tug‘diradigan omillarni keltirib chiqarishi
mumkin.{1}Kolbasa, sosiska va qayta
ishlangan go‘shtlarda kanserogen bo‘lgan
kimyoviy
konservantlar
mavjud.
Butunjahon saraton kasalligini o'rganish
jamg'armasi (WCRF) odamlarga qayta
ishlangan go'shtni iste'mol qilmaslikni
tavsiya qiladi [3]. Jahon sog‘liqni
saqlash tashkiloti bunday go‘sht
mahsulotlarini
odamlar
uchun
kanserogenlar, deb tasniflaydi.Nitritlar
kolbasalarga ishtahani ochuvchi qizil
rang beradi va ularning uzoq saqlanib
turishini taʼminlaydi. Ushbu kimyoviy
birikmalar oshqozon shirasining taʼsiri
ostida kanserogen nitrozaminlarga
aylanadi, ular oshqozon-ichak traktining
shilliq qavatiga jiddiy taʼsir ko‘rsatadi va
saraton o‘simtasining shakllanishiga olib
keladi.Natriy nitrit (E250) yo‘g‘on ichak,
oshqozon osti bezi va prostata saratoni
xavfini oshiradi.
Transyog‘lar vodorod yordamida
kimyoviy yo‘l bilan ishlab chiqariladi.
Bularga turli xil margarinlar, sut yog‘i
o‘rnini bosuvchi moddalar va boshqa tabiiy
bo‘lmagan yog‘lar kiradi.. Bunday yog‘lar
pishiriqlar va qandolat mahsulotlari,
souslar, mayonez, chipslar, yarim tayyor
oziq-ovqatlarga qo‘shiladi. Vodorodlangan
yoki qisman vodorodlangan o‘simlik
yog‘laridan isteʼmol qilish organizmdagi
hujayra membranalarining tuzilishini va
elastikligini o‘zgartiradi, bu onkologik
kasalliklarning boshlanishiga olib keladi,
yurak-qon tomir kasalliklarining
rivojlanishiga sabab bo‘ladi [1]. Alkogolsiz
ichimliklarga
qo‘shiladigan
E150
qo‘shimchasi (shakar yoki karamel rangi)
Universal International Scientific Journal
5
6
tarkibida kanserogen 4-metilimidazol
mavjud bo‘lib, u qon saratoni, jigar va
qalqonsimon bez o‘smalari rivojlanish
xavfini oshiradi [1]. Spirtli ichimliklar
ist`mol qilish og`iz bo`shlig`i, hiqildoq,
halqum, qizilo`ngach, ichak va jigar
saratoni xavfini oshiradi.
Organizmni kanserogenlar taʼsiridan
himoyalanish. Immunitetni qo‘llab-
quvvatlash va salomatlikka g‘amxo‘rlik
qilish orqali kanserogenezning oqibatlari
va kanserogenlarning taʼsiridan qochish
mumkin. Bunda yetarlicha uxlash,
jismoniy mashqlar qilish va to‘g‘ri
ovqatlanish muhimdir. Kuchli immunitet
kanserogenlarni yo‘q qiladi, organizmni
saraton
xavfidan
himoya
qiladi.
Kanserogenlarning organizmga kirib
borishini kamaytirish uchun ularning
soni va taʼsir qilish muddatini cheklash
kerak. Shu bois bir nechta tavsiyalarga
amal qilish zarurdir: - Ratsiondan kelib
chiqishi va sifati shubhali bo‘lgan oziq-
ovqatlarni chiqarib tashlash;
-
Konservantlar,
bo‘yoqlar,
transyog‘lari bo‘lgan mahsulotlardan
foydalanishni cheklash;
- Qovurilgan, dudlangan go‘sht va
panjara va ochiq olovda pishirilgan
idishlarni suiisteʼmol qilmaslik;
- Yog‘da go‘sht, baliq va boshqa
ovqatlarni qovurish o‘rniga, bug’da va
suvda pishirish;
- Chekishni tashlash;
- Spirtli ichimliklar isteʼmol qilishni
kamaytiring, iloji bo‘lsa, ularni umuman
ichmaslik.
To‘g‘ri ovqatlanish va foydali
taomlar kanserogenlarning hujumini
yengishga yordam beradi. Kimyoviy
reaksiyalar orqali organizmdagi xavfli
birikmalarning
salbiy
taʼsirlarni
bloklaydigan bir qancha mahsulotlar bor.
Kanserogen
moddalar
bilan
kurashuvchi mahsulotlarga quyidagilar
kiradi:
- Yangi karam, sabzi, lavlagi va bu
sabzavotlardan siqilgan yangi sharbatlar;
- Suvga to‘yintirilgan grechka, suli
yormasi, guruch;
- Ko‘k choy;
- Sut mahsulotlari;
- Quritilgan mevalardan tayyorlangan
kompot.
Har kuni yangi sabzavot va dukkakli
mahsulotlarni isteʼmol qilishga harakat
qilish kerak, chunki ular zaharli
neoplazmalar paydo bo‘lishidan to‘liq
himoya qiladi, oshqozon-ichak shilliq
qavatini to‘plangan kanserogenlardan
tozalashga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Нутрициолог назвала 7 групп продуктов, в которых прячутся канцерогены. Ната Гончар
//https://www.championat.com/authors/5643/1.html/
2. Exclusive: WHO's cancer research agency to say aspartame sweetener a possible
carcinogen By Jennifer Rigby and Richa Naidu //https://www.reuters.com/authors/richa-naidu/
