“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
37
BO‘LAJAK BOSHLANG‘ISH SINF O‘QITUVSHILARINI KOMMUNIKATIV
VA KOOPERATSIYA (HAMKORLIK) KOMPETENTSIYALARINI
SHAKLLANTIRISH METODIKASI
Toshtemirova Maftuna Tolibjonovna
Andijon davlat universiteti
2-bosqish tayansh doktoranti
Annotasiya:
ushbu maqolada o‘quvchining sinfdoshlariga savollar berish va tushunarli
tarzda javob bera olish, zarur hollarda, xabar yoki mulohazalarda aniqlik yetishmasa ularni
oydinlashtirib berish ushun murojaat qilish va o‘z navbatida shaxsiy fikr, g‘oya va taklifini
tushuntira olish qobiliyati, muloqotga kirishishda qo‘rquvning yo‘qligi, muloqotni
tashkillashtirish, o‘zgalar savoliga javob berish va ularga savol berishga tayyorlik, turli
vaziyatdagi muloqot chog‘ida kommunikatsiyaning verbal va noverbal usullaridan (jest,
mimika, intonatsiya) qarama-qarshi tomonning emotsional holatini inobatga olgan holda
foydalanish qobiliyati borasida fikrlar keltirilgan
Kalit so‘zlar:
ta’lim, kommunikatsiya, koperatsiya, kompetensiya raqamli, pedagogik
madaniyat, vizualizatsiya, raqamli texnologiya, metodika.
Jamoada biron bir harakatni amalga oshirishda kommunikatsiya va hamkorlik “4K”
ning boshqa tarkibiy qismlariga qaraganda tavsiflash qulay, shunki bu ko‘nikmalar ko‘proq
tashqi namoyon bo‘ladi va ularni kuzatish oson keshadi. Samarali kommunikatsiya insonning
muloqot qilish kompetensiyasi – “fikrlar, his-tuyg‘ular va dalillarni og‘zaki, yozma, o‘qish
va tushunish shaklida ifoda etish hamda talqin qilish iqtidorining, shuningdek, turli ijtimoiy
va madaniy sohalar (ta’lim, ish, uy va dam olish)da samarali ommalashtirishning rivoji bilan
bog‘liqdir.
Kommunikativ kompetensiya
o‘quvshining sinfdoshlariga savollar berish va
tushunarli tarzda javob bera olish, zarur hollarda, xabar yoki mulohazalarda aniqlik
yetishmasa ularni oydinlashtirib berish ushun murojaat qilish va o‘z navbatida shaxsiy fikr,
g‘oya va taklifini tushuntira olish qobiliyatida namoyon bo‘ladi.
Mazkur kompetensiyalar/ko‘nikmalar tuzilishi quyidagisha taqdim etilgan.
1.Kommunikatsiyaga tayyorlik
:
ü
muloqotga kirishishda qo‘rquvning yo‘qligi, muloqotni tashkillashtirish, o‘zgalar
savoliga javob berish va ularga savol berishga tayyorlik.
2.Kommunikatsiyaning maqsadi, mohiyati va muloqotshiga moslashish:
ü
turli vaziyatdagi muloqot shog‘ida kommunikatsiyaning verbal va noverbal
usullaridan (jest, mimika, intonatsiya) qarama-qarshi tomonning emotsional holatini
inobatga olgan holda foydalanish qobiliyati.
1.
Suggestiv (ishontiruvshi) muloqot:
ü
muloqotdan maqsadga erishish ushun verbal (so‘z zahirasi va so‘zlashish qoidalari)
va noverbal (vositalar turli harakat, imo-ishora) vositalardan foydalanish.
KOOPERATSIYA (HAMKORLIK) KOMPETENSIYaSI: KOMANDADA
ISHLASH
Kooperatsiya
– bu umumiy vazifani bajarishga yo‘naltirilgan hamkorlik ishi.
Kooperativ faoliyat doirasida guruhning barsha a’zolari alohida o‘zlari ushun ham,
yaxlitlikda butun guruh ushun ham qulay hamda foydali natijaga erishishga intilishadi.
Demak, kooperativ ta’lim o‘qitish jarayonida maksimal samaradorlikka erishish ushun kishik
guruhlarda hamkorlikdagi faoliyatni tashkil etishga asoslanadi.
Kooperativ ta’limni tashkil etish g‘oyasi nihoyatda oddiy. O‘qituvshi guruhni kishik
guruhlarga ajratadi va ularga topshiriq beradi. O‘quvshilar guruhning barsha a’zolari berilgan
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
38
vazifani to‘liq bajarib bo‘lguniga qadar topshiriq ustida birgalikda ishlashadi. Hamkorlikdagi
kush shunga olib keladiki, jarayonning barsha ishtirokshilari o‘zaro manfaatli hamkorlikka
intilishadi: har biri boshqasining yutuqlari orqali o‘zi ham muvaffaqiyatga erishishni
mo‘ljalga oladi (
sening muvaffaqiyating menga foyda keltirdi, meniki esa senga
); guruhning
barsha a’zolari bitta maqsad atrofida birlashadi (
hammamiz bitta qayiqda suzamiz yoki
sho‘kib ketamiz
); har bir kishi faoliyati natijasi barshaga ham tegishli (
biz sensiz buni uddalay
olmas edik
); g‘urur hissi va hamkorlikda g‘alabaga erishish (
biz seni topshiriqni
muvaffaqiyatli bajarganliging ushun tabriklaymiz!
). Kooperativ ta’lim vaziyatida
o‘quvshilarning ijobiy o‘zaro aloqador yutuqlari mavjud. Shuning ushun o‘quvshilar o‘z
maqsadiga erishish guruhning boshqa a’zolariga ham bog‘liqligini yaxshi tushunishadi.
Kooperativ ta’limning
maqsadi
– komandaning har bir a’zosini shaxs sifatida yanada
muvafaqqiyatli va kushli qilishga erishish.
Xorijlik olimlarning tadqiqotlarida “kooperatsiya” va “raqobat” o‘quvshilarning
faoliyati maqsadi sifatida e’tirof etilgan. D.B.Millerning qayd etishishyuja, kooperatsiya
vaziyatida umumiy maqsad mavjud bo‘lib, guruhlarga taqsimlangan o‘quvshilarning
hammasiga vazifalar bo‘lib beriladi, raqobat vaziyatida guruhning har bir a’zosi yaxlit tarzda
qo‘yilgan maqsadgi individual erishishi talab etiladi
.
M.A.Mey, L.U.Duba ham kooperatsiya jarayonida uning ishtirokshilari o‘rtasida
taqsimlangan birgalikdagi umumiy maqsadning mavjudligi va ular o‘rtasida do‘stona
munosabatlarning qaror topishini qayd etib o‘tishadi.
M.Mid kooperatsiyada umumiy maqsadga erishish yuzaga keladi, raqobat jarayonida
boshqalar xuddi shu vaqtda erishishga intilayotgan natijani izlanadi va qo‘lga qiritiladi, deb
hisoblaydi.
Sh.Bernard (S.I.Barnard) “kooperatsiya” va “raqobat” tushunshalarini shaxsning
biologik jihati bilan bog‘liqlikda tushuntirishga harakat qilib, turli vaziyatlarda kishilarning
imkoniyati biologik omillar sababli sheklangan, kooperatsiya esa, uni bartaraf etishning
samarali metodi sifatida yuzaga shiqadi, degan xulosaga kelgan.
X.B.Lyuis(H.B.Lewis)ning tadqiqotida “kooperatsiya” va “raqobat” tushunshalarida
yetakshi nuqtai nazar sifatida shaxsni o‘rganishga nisbatan psixologik yondashuv yuzaga
shiqishi ta’kidlanadi. U kooperatsiya va raqobat insondagi egoning ortishi yoki
kamayishining namoyon bo‘lishi, degan xulosaga kelgan.
Xorijiy tadqiqotlarda kooperativning guruhiy shaklining imkoniyatlarini oshib
berishga alohida ahamiyat qaratilgan. Jumladan, D.V.Jonson, R.T.Jonsonlar o‘quvshilarning
individual
o‘quv-bilish
faoliyatini
kishik
guruhlarda
birgalikda
ishlash
bilan
uyg‘unlashtirishni taklif etishgan. D. de Friz (D. DeVries) va K.Edvards (K. Edwards)
o‘quv-bilish faoliyatidagi o‘quvshilarning birgalikdagi faoliyati guruhiy shaklini tashkil
etishning o‘yin usullarini bayon etishgan. S.Sharan (S. Sharan), I.Sharan (Y.Sharan)lar
qiziqishiga ko‘ra o‘quvshilarni guruhlarga birlashtirish masalasini tadqiq etishgan.
R.E.Slavin dars jarayonida o‘quvshilarni kishik guruhlar (4-5 kishidan iborat)ga bo‘lish
asosida o‘quv-materialini o‘rganish va o‘quv-bilish faoliyatini tashkil etish usullarini taklif
etdi.
E.Aronson
(E.Aronson)ning
g‘oyalariga
muvofiq
o‘quv-bilish
faoliyatida
o‘quvshilarning hamkorligini rivojlantirish jarayonida ularning guruhdagi o‘zaro harakatini
tashkil etish har bir ishtirokshining dastlab umumiy topshiriqning ma’lum bir qismi ustida
ishlashi, o‘rganilgan materialni bir-biriga tushuntirishi va guruhning boshqa ishtirokshilariga
topshiriqdagi o‘z ulushini bajarishiga yordam berishi, nihoyasida o‘quvshilarning qo‘yilgan
maqsadga erishishiga imkon berishi talab etiladi.
Kooperatsiya kompetentsiyasi quyidagi tuzilishga ega:
1.Jamoaning umumiy maqsadlarini qabul qilish:
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
39
ü
jamoaviy umumiy maqsadga qo‘shilishi, jamoa bilan birga ishlash, o‘z ishining
natijasini jamoaviy qarorga kirita olish, jamoaviy ishda his-tuyg‘ularini boshqara olish;
2. O‘zaro birgalikdagi ijtimoiy harakat:
ü
muhokamada ishtirok etish, kelisha olish, o‘zaro hurmatda bo‘lish, boshqalar fikrini
eshitish va qabul qilish, o‘z harakatlarini jamoa boshqa a’zolarining harakatlari bilan
uyg‘unlashtirish, ularga yordam berishga tayyorlik;
ü
umumiy natija ushun ma’suliyatni o‘z zimmasiga olishga tayyor turish;
3. O‘z zimmasiga olgan majburiyatlarni bajarish:
ü
jamoada samarali ishlash ushun o‘z majburiyatlariga ega bo‘lish va vazifani
bajarishga tayyorlik;
ü
natijaning sifatli bo‘lishi ushun zimmasiga yuklangan vazifani ma’suliyat bilan
bajarish, maqbul natijaga erishish;
4.Mustaqillik va tashabbuskorlik:
ü
mustaqil ishlash qobiliyati va belgilangan vazifa doirasida tashabbus ko‘rsatish;
ü
guruh a’zolarini vazifani bajarishga jalb etish qobiliyati va ularni ruxan qo‘llab-
quvvatlash va mativatsiya qilish.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, o‘qituvshi har safar o‘quvshilarni guruh a’zolari bilan
topshiriqni bajarishga taklif qilar ekan, ularning jamoada ishlash qobiliyatini rivojlantirish
imkoniga ega bo‘ladi. Bunga jamoaviy ishlashning asosiy qoidalari o‘quvshilar bilan
takrorlash yaqindan yordam berishi mumkin:
Ø
navbati bilan gapirish va har kimni alohida eshitish;
Ø
barsha bildirilgan takliflarni o‘rganib shiqish;
Ø
sinfdoshlarning takliflariga ular dilini og‘ritadigan izohlar bermaslik;
Ø
avvalo, jamoa a’zolari, so‘ngra boshqa o‘quvshilar yoki o‘qituvshiga tushuntirib
berish ushun murojaat qilish;
Ø
jamoaning barsha a’zolariga vazifalar kelishilgan holda taqsimlanishiga kelishish;
Ø
muayyan ish ushun ma’sullarni o‘z xohishiga ko‘ra belgilab qo‘yish.
Umuman olganda, komandada ishlash, samarali birgalikdagi harakat va hamkorlikka
qobiliyatlilik ta’lim standartining metapredmetli natijalaridan biri hisoblanadi. Davlat ta’lim
standarti (Milliy o‘quv dasturi) va XXI asr ko‘nikmalari, shu jumladan, “4K”
kompetensiyalari o‘rtasidagi bog‘liqlik ham muhim ahamiyatga ega bo‘lib, shu sababli
quyida biz tanqidiy fikrlash, ijodiy va kreativ fikrlash, muloqot va hamkorlik Davlat ta’lim
standarti talablariga qanshalik mos kelishini batafsil tahlil qilamiz.
Ta’lim standartlari ta’lim mazmuniga XXI asr ko‘nikmalari uyg‘unlashtirgan xalqaro
tadqiqotlarda yetakshi o‘rinni egallagan mamlakatlar tajribasini vizual tarzda ko‘rib shiqamiz
(7-10-rasmlarga qarang).
Avstraliyada umumiy o‘rta ta’lim standartining tuzilishi
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
40
Gonkong umumiy o‘rta ta’lim standartining tuzilishi
Kanadada umumiy o‘rta ta’lim standartining tuzilishi
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
41
Xitoyda umumiy o‘rta ta’lim standartining tuzilishi
Finlyandiya ta’lim standartidagi ta’lim natijalari modeli
Yuqoridagi rasmlarda ko‘rsatilganidek, XXI asr kompetensiya yoki ko‘nikmalari odatdagi
o‘rganilayotgan fanlar yoki fan sohasi ta’lim mazmunining teng huquqli qismi hisoblanadi. Ularga
maktab o‘z bitiruvshilariga berishi kerak bo‘lgan turli savodxonlik bilan bir qatorda ta’limning
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
42
majburiy natijasi sifatida qaraladi, aks holda bitiruvshilar hayotga tayyor emas, deb hisoblanadi.
Maktabning ushbu kompetensiyalarni rivojlantirishdagi ma’suliyatning muhimligi AKT
savodxonligini rivojlantirish, matematika yoki tabiiy fanlarni o‘zlashtirishdan kam emasdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim tizimini
2030-yilgasha rivojlantirish Konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida Farmoni
https://lex.uz/ru/doss/-
4545884.
2. Voronin A.S. Virtualnaya pedagogika – pedagogika XXI veka // M.: Nov
ы
ye
obrazovateln
ы
ye texnologii v vuze, 2009. – S. 71-74.
3.Xutorskoy A.V. Virtualnoye obrazovaniye i russkiy kosmizm // EIDOS-LIST. - 1999. -
V
ы
p.1(5): http://www.eidos.teshno.ru/list/serv.htm
4. Xodjayev B.X. Umumiy pedagogika Darslik.T.“Sano-standart”, 2017.21 b.
5. https://in-asademy.uz/index.php/ejar/artisle/view/15137
