“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
117
OLIY TA’LIM MUASSASALARI TALABALARIDA INFORMATIKA FANI
BO‘YICHA AXBOROT TEXNOLOGIK BILIMLARINI SHAKLLANTIRISH
USULLARI
O‘ktamov Madadjon O‘ktam o‘g‘li
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
“Informatika va uni o‘qitish metodikasi”
kafedrasi o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada pedagogika oliy ta
ʼ
lim muassasalarida talabalarning
informatikadan axborot texnologik bilimlarini va kasbiy tayyorgarligini rivojlantirishning
usullari keltirib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
pedagogika, oliy ta’lim, informatika, axborotlashtirish, kompetensiya.
“Informatika” fanini o‘rganish jarayonida ma’ruza-vizualizatsiyadan foydalanish
misolini ko‘rib chiqamiz. Ushbu turdagi ma’ruzalar aniqlik tamoyilini amalga oshirishning
yangi imkoniyatlarini izlash natijasida paydo bo‘ldi. Tadqiqotlarimiz shuni ko‘rsatdiki,
vizuallashtirish nafaqat o‘quv materialini yanada muvaffaqiyatli idrok etish va eslab qolishga
yordam beradi, balki bizga ma’lum bo‘lgan hodisalarning mohiyatiga chuqurroq kirib
borishga imkon beradi. Shuning uchun biz talabalar ta’limining birinchi yilida ma’ruza-
vizualizatsiyadan foydalanishni eng samarali deb hisoblaymiz. Informatika fani birinchi
semestrda o‘rganilganligi uchun yangi o‘quv jarayonini o‘zlashtirishga ulgurmaganligi
sababli fanlar mazmunini o‘zlashtirishda ma’lum qiyinchiliklar paydo bo‘ldi. Shundan kelib
chiqib, biz talabalarga “Kompyuter tarixi”, “Algoritmlash”, “Lokal kompyuter tarmoqlari”
mavzularida vizual ma’ruzalarni taklif qildik.
Semestr yakunida mazmunni o‘zlashtirish sifatini oshirish maqsadida talabalarga
“Informatika” fanidan ma’ruza – matbuot anjumani o‘tkaziladi. Ma’ruza-matbuot
anjumanini o‘tkazish metodikasi quyidagicha: guruhdan ikki yoki uchta talaba tanlab olinadi,
keyin o‘qituvchi qolgan talabalarga butun kurs bo‘yicha yozma ravishda savollar berishlarini
so‘raydi. Javoblarni tayyorlash uchun besh daqiqa vaqt beriladi, agar talaba javob berishga
qiynalsa, u holda barcha guruh topshiriqlarni bajarishga jalb qilinadi.
Keys-stadi metodikasi talabalar faoliyatini guruhli tashkil qilishni o‘z ichiga oladi: bu
vazifani bajarish uchun talabalar guruhlarga bo‘lingan, so‘ngra har bir guruh taklif qilingan
vaziyatni hal qilish uchun loyiha tuziladi. Shundan so‘ng har bir loyiha taqdimoti bo‘lib o‘tdi,
unda talabalar ushbu muammoni hal qilish bo‘yicha o‘z takliflarini bildirdilar. Taqdimotlar
natijalariga ko‘ra har bir guruh baholandi va natijada eng samarali yechimlar ro‘yxati tuzildi.
Axborot kompetentlikni rivojlantirish uchun ishbilarmonlik o‘yinlari o‘qituvchidan
ham, talabalardan ham alohida tayyorgarlikni talab qiladi. Shuning uchun, qoida tariqasida,
o‘yin shaklida darslar fanni o‘rganish oxirida o‘tkaziladi. Ishbilarmonlik o‘yiniga
tayyorgarlik ko‘rishda talabalar MS Office dasturlar paketiga tegishli barcha dasturlardan
foydalanishlari kerak edi. Masalan, ular MS Word matn muharriri yordamida ishbilarmonlik
o‘yinini o‘tkazish uchun zarur bo‘lgan ishchi hujjatlar to‘plamini ishlab chiqdilar:
taklifnoma, tashqi ko‘rinish varag‘i, kun tartibi, reglament, protokol, transkript, qaror
loyihasi va boshqalar. Guruh muhokamasi uchun talabalar MS Excel elektron jadval
muharririda tuzilgan grafik va diagrammalar ko‘rinishidagi illustrativ material ishlab
chiqdilar. O‘z-o‘zini taqdim etish uchun talabalar MS PowerPoint kabi taqdimot dasturidan
foydalanishlari kerak edi. Loyihani ishlab chiqishga bag‘ishlangan darslarda talabalar MS
Project dasturidan foydalanishlari kerak edi. Shunday qilib, bizning tadqiqotlarimiz shuni
ko‘rsatdiki, biznes o‘yinlari sharoitida menejerning kelajakdagi faoliyatining mazmuni,
shakllari va metodlari, shuningdek uning predmeti va ijtimoiy aspektlari modellashtirilgan.
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
118
Talabalarning axborot kompetentligini rivojlantirish maqsadida biz talabalar uchun
virtual muhit yaratish texnologiyasini ishlab chiqdik va joriy qildik. Bu texnologiya o‘quv
jarayonida qo‘llaniladigan pedagogik texnologiyalarga qo‘yiladigan talablarga javob beradi.
Oxir oqibat, o‘quv jarayonini texnologiyalashtirishning asosiy maqsadi ma’lum
(loyihalangan) namunadagi mahsulotni olish bo‘lganligi sababli, bu virtual muhitnini
yaratish uchun biz ishlab chiqqan texnologiyaning maqsadi axborot kompetentlikni
rivojlantirish bo‘ladi degan xulosaga kelishimizga imkon beradi. [1]
Virtual muhit yaratish texnologiyasining nazariy asosini gibrid intellekt nazariyasi
tashkil etadi. Gibrid intellekt tizimlaridan ta’lim jarayonida va real hayotda so‘nggi paytlarda
foydalanish boshlandi. Gibrid intellekt tizimlari nazariyasi inson faoliyatining turlarini
modellashtirish va avtomatlashtirishda o‘z samarasini berdi. Bu esa, o‘z navbatida, ushbu
nazariyani qator fanlar bo‘yicha o‘quv jarayoniga muvaffaqiyatli qo‘llanildi. Bizning
tadqiqotimizda ushbu nazariyani gibrid razvedka tizimlari nazariyasidan foydalanish - yangi
turdagi korxona - virtual muhit yaratish yo‘nalishida ishlab chiqamiz.
Shunday qilib, biz amalga oshirgan ishlar OTM talabalarining axborot kompetentligini
rivojlantirish uchun yana bir vositani, ya’ni virtual muhitni yaratishni taklif qilish imkonini
berdi. Uni qo‘llash virtual muhitni yaratish texnologiyasini joriy etish bosqichma-bosqich
jarayon ekanligini ko‘rsatdi. Biz ushbu texnologiyada uchta bosqichni aniqladik:
propedevtik; texnologik, tashkiliy.
Bizning fikrimizcha, bir tomondan, biz foydalanadigan o‘qitish metodlari va
texnologiyalari shakllantiruvchi xususiyatga ega, chunki axborot texnologiyalaridan
foydalangan holda ulardan foydalanish jarayonida talabalarning axborot kompetentligini
shakllantirish jarayoni sodir bo‘ladi. Boshqa tomondan, bu metodjlar va texnologiyalar
baholovchi xususiyatga ega, chunki ularning yordami bilan biz komponentlik modeliga
kiritilgan u yoki bu komponentning rivojlanish darajasini o‘lchaymiz. Ya’ni, biz ishlab
chiqqan talabalarni tayyorlash kompleksidan foydalanib, biz bir tomondan talabalarning
axborot kompetentligini rivojlantirsak, ikkinchidan, bu bizga ushbu komponentlikning
rivojlanish darajasini o‘lchash imkonini beradi.
Shunday qilib, yondashuvlar asoslab berilganda va komponentlik modeli ishlab
chiqilganda, OTM talabalarining axborot kompetentligining komponentlarini rivojlantirish
jarayoni va natijalarini baholash mumkin.
Adabiyotlar:
1. Begimqulov U.Sh. Pedagogik ta‘limda zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy
etishning ilmiy nazariy asoslari. – T.: Fan, 2007. – 159 b.
2. Ehtimolliklar nazariyasi va matematik statistika. Pedagogika oliy ta’lim
muassasalari talabalari uchun darslik. Farmonov Sh.Q.,
Т
urgunbayev R.M., Sharipova L.D.,
Parpiyeva N.
Т
..,
Т
oshkent, 2007
3. Abduqodirov A.A. Mamatov N.D.va boshqalar. Axborot texnologiyalari. – T.:
O‘qituvchi, 2002. – 133 b.
4. Yuldashev U., Boqiyev R.R., Zokirova F.M. “Informatika” Toshkent. 2002 yil.
