“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
513
O‘SMIRLIK DAVRIDA PSIXOLOGIK VA FIZEOLOGIK O‘ZGARISHLARNING
RIVOJLANISHDAGI AHAMIYATI.
ADPI Pedagogika va Psixologiya kafedrasi o‘qituvchisi
Abdulmadjidova Mahdiyona Dilmurodjon qizi,
ADPI talabalari
Odiljonova Sabohatoy Akbarjon qizi,
Xalilov Boburxon
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘smirlik davrida psixologik va fizeologik o‘zgarishlarning
rivojlanishdagi ahamiyati hususida so‘z yuritilgan. O‘smirlik davri eng inqirozli davr sifatida yosh
davrlari ichida ajralib turadi. O‘smirlik davrida psixologik va fizeologik o‘zgarishlarning shaxs
sifatida rivojhlanishidagi ahamiyati xususida so‘z yuritilgan.
Kalit so‘zlar:
o‘tish yoshi, o‘smirlik davri, psixologik, fiziologik, krizis davr, psixik
rivojlanish, empatsiya, qiyin davr.
Muhtaram Prezidentimiz Shavkat Miromonovich Mirziyoyevning Davlatimiz
qonunchilik tizimini mazmuni haqida munosabat bildirib ta’kidlaganlaridek – “Bugun O‘zbekiston
milliy taraqqiyotining yangi bosqichiga qadam qo‘ygan bir davrda biz “Xalq davlat organlariga emas,
balki davlat organlari xalqimizga xizmat qilishi kerak” degan bosh tamoyilga amal qilmoqdamiz,
ushbu so‘zlarining mazmun mohiyati bugunda yurtimizda sodir etilayotgan o‘zgarishlar
insonparvarlik, bunyodkorlik va xalqchililik asosida sodir bo‘layotganini va barcha say-harakatlar
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi tabiatidan kelib chiqayotganini ko‘rsatadi.
O‘tish yoshini turli olimlar turlicha chegaralaydi. O‘smirlik davri asosan 10-11
yoshdan 14-15 yoshgacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Ba’zi o‘quvchilarda o‘smirlik yoshiga
o‘tish, asosan, 5-sinflardan boshlanadi.[1]“Endi o‘smir bola emas, biroq katta ham emas “ aynan
mana shu ta’rif o‘smirlik davri uchun juda xosdir. Bu yoshda o‘smir rivojlanishda keskin o‘zgarishlar
ro‘y bera boshlaydi. O‘smirlik-bolalikdan kattalikka o‘tish davri bo‘lib, fiziologik va psixologik
jihatidan o‘ziga xos xususiyatlari bilan harakterlanadi. Bu bosqichda bolalarning jismoniy va psixik
taraqqiyoti juda tezlashadi, hayotida turli narsalarga qiziqishi, yangilikka intilish ortadi, xarakeri
shakllanadi, ma’naviy dunyosi boyiydi, ziddiyatlar avj oladi. O‘smirlik balog‘otga yetish davri bo‘lib,
yangi hislar, sezgilar va jinsiy hayotga talluqli chigal masalalarning paydo bo‘lishi bilan ham
xarakterlanadi. Bo‘yga o‘sish bir tekis bormaydi: qiz bolalar 5-7 sm o‘ssalar, o‘g‘il bolalar 5-10 sm
o‘sadilar. Bo‘yiga qarab o‘sish paysimon ilk suyaklarning uzunlashishi va umurtqa qismining
kattalashishi hisobiga ro‘y beradi. Og‘iz boshlig‘i va halqumdagi o‘zgarishlar oqibatida tovush tembri
ham o‘zgaradi. Bu o‘g‘il bolalarda qiz bolalarga nisbatan ko‘proq darajada sodir bo‘ladi. O‘g‘il
bolalarning tovushi vazminroq bo‘lib qoladi, do‘rrillaydi. Garchi bu davrda mushaklar tez sur
ʼ
at bilan
o‘ssa ham mustaxkamlashsa ham, lekin baribir oyoq va qo‘l suyaklarining o‘sish sur
ʼ
ati orqada
qoladi. O‘smirlarda bu xususiyat ularning besunaqay hatti-xarakatlarida, yurish-turishlaridagi
qupollikka, katta-katta odim tashlashlariga sabab bo‘ladi.[1]
Fiziologik o‘zgarish jinsiy yetilishning boshlanishi va bu bilan bog‘liq ravishda tanadagi
barcha a
ʼ
zolarning mukammal rivojlanishi va o‘sishi, hujayra va organizm tuzilmalarining qaytadan
shakllana boshlashida namoyon bo‘ladi.Kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki jinsiy yetilishning boshlanish
davri o‘g`il bolalarda 12-13 yoshda, qiz bolalarda 11-12 yoshda boshlanadi. Ko‘pchilik o‘g`il bolalar
hozirgi vagtda jinsiy yetilish 15-16 yoshda, qiz bolalarda 13-14 yoshlarda kuzatiladi. O‘qituvchilar
sinf rahbarlari datsavval shuni chuqur anglashlari lozimki. Jinsiy yetilish organizmning jismoniy
taraqqiyotiga ta’sir qilishdan ularning psixik rivojlanishiga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. O‘smirlarda
jinsiy etilish bilan birga shu paytgacha ularga noma’lum bo‘lgan qandaydir xislar, kechinmalar
qarama-qarshi jinsga spetsifik qiziqish noma’lum mazmundagi kitoblarga qiziqishlarning paydo
bo‘lishi tabiiydir. O‘smirlik davrida nutqning rivojlanishi bir tomondan so‘z boyligini oshishi
hisobiga bo‘lsa, ikkinchi tomondan tabiat va jamiyatdagi narsa voqea va hodisalarning mazmun
mohiyatini anglashlari hisobiga_bo‘ladi. Bu davrda o‘smir til yordamida atrof-borliqni aks ettirilishi
bilan bir qatorda inson dunyoqarashini ham belgilab berish mumkinligini his qila boshlandi Aynan
o‘smirlik davridan boshlab, inson aynan nutq bilish jarayonlarining rivojlanishini belgilab berishini
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
514
tushuna boshlaydi o‘smirni ko‘pincha muomalada so‘zlarni ishlatish qoidalari “’qanday qilib to‘gri
yozish kerak?”, “qanday qilib yaxshiroq aytish mumkni?” kabi savollar juda qiziqtiradi.
Organizmning fiziologik o‘zgarishining tezlashuvi natijasida bu yoshda bola o‘zida hayajon,
ko‘tarinki kayfiyatda uyg‘onish va ba
ʼ
zan o‘z-o‘zini yerga urish hissini sezadi. Bu davrda bola o‘ziga
nisbatan ko‘proq diqqat -e
ʼ
tiborni talab qiladi. U o‘zini katta odam deb hisoblaydi va shaxsiga
nisbatan kattalardek munosabatni talab qiladi. Lekin maktabda, kollej yoki litseyda va uyda uning
mavqei avvalgidek qolaveradi. Natijada bolada o‘smir yoshi inqirozi boshlanadi. O‘smirlik yoshi
inqirozi emansipatsiya, tengdoshlar bilan guruhlashish va hobbi reaksiyalarini keltirib chiqaradi.
Emansipatsiya reaksiyasi xolatida bola kattalar nazoratidan chiqish va mustakillikka erishishni
hoxlaydi, unda o‘zining “men”i paydo bo‘ladi. Kattalar tomonidan o‘tkazilmoqchi bo‘lgan kichkina
ta
ʼ
kib ham bolaning xulqining buzilishiga sabab bo‘lishi mumkin. Tengdoshlar bilan guruhlashish
bolada o‘zaro harakat, jamoa tartibiga buysinish, hurmatga ega bo‘lish va o‘z hoxishidagi mavqega
ega bo‘lish qobiliyatlarini shakllaydi. Bolada o‘z-o‘zini baholash xususiyati o‘sadi. U
tengdoshlarining fikrlarini kattalarning tanqidiga nisbatan ko‘proq qadrlaydi.
Bu yoshda bolada juda katta psixologik o‘zgarishlar yuzaga keladi. Birinchi galda bu yoshdagi
bolalarda uyatchanlik va tezda xafa bo‘lish kuzatiladi. U arzimagan narsalardan ham xafa bo‘ladi va
bunga katta ahamiyat beradi. U o‘z tashqi ko‘rinishidan uyaladi, xarakatlari bukchaygan holatga
keladi. Chunki, u xali o‘z tanasini ilgarigidek boshqara olmaydi. Shunga o‘xshab o‘smir o‘z
hissiyotlarini ham jilovlay olmaydi. U o‘zini katta odam deb hisoblaydi va atrofdagilardan ham
shunga yarasha munosabatni talab qiladi. Erkinlikni talab qilish ularda qo‘rquv uyg‘otadi. Deyarli
barcha o‘smirlar ota-onasi ularning erkinligini siqib qo‘yganligidan shikoyat qiladilar. O‘sayotgan
bola uz haq-huquqini talab qilishi tabiiydir. Lekin ota-ona uning har bir talabini bajarishga majbur
emas. O‘smirlar ustidan rahbarlik qilish zarur. Ko‘pincha ularning ba
ʼ
zilari ota-onalari ular bilan
qat’iyatliroq bo‘lishini hohlashadi. Bolani to‘g‘ri yo‘lda uni o‘qitayotgan qoidalar emas, sog‘lom
tarbiya va unga bo‘lgan ishonch ushlab turadi. O‘smirga esa qoida ham, ota-onasining hayotdagi
bo‘shliklarni to‘ldiradigan bu qoidalarni o‘rgatish uchun unga berayotgan e
ʼ
tibori ham kerak.
O‘smirlar o‘zlarini kattalardek tutishga harakat qiladilar. Ular o‘zlarining layoqat, qobiliyat va
imkoniyatlarini ma
ʼ
lum darajada o‘rtoqlari va o‘kituvchilariga ko‘rsatishga intiladilar. Bu holatni
oddiy kuzatish yo‘li bilan ham osongina ko‘rish mumkin. O‘smirlik davri “o‘tish davri”, “krizis
davr”, “qiyin davr” kabi nomlarni olgan psixologik ko‘rinishlari bilan xarakterlanadi. Chunki, bu
yoshdagi o‘smirlarning hatti-xarakatida muqobil, yangi sharoitlarda o‘z o‘rnini topa olmaganligidan
psixik portlash hollari ham kuzatiladi. O‘z davrida L.S. Vigotskiy bunday holatni “psixik
rivojlanishdagi krizis” deb nomlagan.O‘smirlar xaddan tashqari g‘ayratli va besaramjon bo‘ladilar.
Ular uchun bekorchilik juda ogirdir, bir xil tarzdagi ishlardan tezda toliqadilar, bir xildagi ish bilan
qiziqmay qo‘yadilar, bu esa ularning ta
ʼ
lim jarayonlari muvaffaqiyatiga kuchli ta
ʼ
sir qiladi.Binobarin,
o‘smirlarga muvaffaqiyatli ta
ʼ
lim va tarbiya berishda ularni turli faoliyatlarga qiziqtirish va har turli
foydali mashg‘ulotlarga jalb qilish hamda, qiyinroq, lekin kuchlari yetadigan ishlar bilan
shug‘ullantirish nihoyatda muhimdir. 5-6 sinf o‘quvchilariga sinfdagi o‘zi egallagan mavqeiga katta
e
ʼ
tibor berish xususiyati xos. Ayniqsa, 6-sinfdan boshlab o‘quvchilar o‘z tashqi ko‘rinishlariga,
shuningdek qarama-qarshi jinsdagi bolalar va ular bilan o‘zaro munosabatlariga e
ʼ
tibor bera
boshlaydilar.7-sinf o
ʻ
quvchilarida esa o
ʻ
z layoqatlarini rivojlantirishga xos qiziqish yuzaga keladi. 8-
sinf o
ʻ
quvchilari esa mustaqillik, o
ʻ
ziga xoslik, do
ʻ
stlik va o
ʻ
rtoqlik bilan bog
ʻ
liq bo
ʻ
ladigan shaxsiy
hislatlar paydo bo
ʻ
ladi.”Oltinchi sinf muammolari”ga bag
ʻ
ishlangan tadqiqot ishida shu yoshdagi
bolalarning xulkq-atvor xususiyatlari va turli xil fanlar bo
ʻ
yich o
ʻ
zlashtirishning pasayishi bilan
bog
ʻ
liq bo
ʻ
lgan muammolarning o
ʻ
sib borishi quyidagicha namoyon bo
ʻ
lgan: Oltinchi sinf
o
ʻ
quvchilari to
ʻ
rtinchi sinfga nisbatan 6-marta ko
ʻ
proq qaysarlik qilishlari, 10-marta ko
ʻ
prok
o
ʻ
qituvchilarga qarshilik ko
ʻ
rsatishlari, 7-marta ko
ʻ
prok boshqalar irodasiga to
ʻ
sqinlik qilishlari, 9-
marta ko
ʻ
prok boshqalar kamchiliklariga e
ʼ
tibor berishlari, 5-marta ko
ʻ
prok faqat o
ʻ
z hohish-
istaklariga bo
ʻ
ysunishilari va nihoyat 42-marta ko
ʻ
prok o
ʻ
z hatti-xarakatlari motivlariga ega
bo
ʻ
lmasliklari aniqlangan [1](Krakovskiy A.P 1970). 11-12 yoshdan boshlab o
ʻ
smir endi mantiqiy
fikrlab harakat qila boshlaydi. O
ʻ
smir bu yoshda huddi kattalar singari keng qamrovli tahlil etishni
o
ʻ
rgana boshlaydi.13-14 hamda 16 yoshlarda charchash chizig
ʻ
i keskin ko
ʻ
tariladi. Bunday holatlarda
o
ʻ
smir atrofdagi narsa va voqealarga to
ʻ
liq diqqatini qarata olmaydi[2]
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning
salmoqli natijalari: muammo va yechimlar” mavzusida Respublika ilmiy
anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
515
Xulosa qilib aytganda ota-ona bilan bo‘ladigan kelishmovchiliklar o‘smir o‘zini katta his qilib,
ota-onasining o‘rnini egallamoqchi bo‘lganligi oqibatida yuzaga keladi. Albatta, ota-onaga bu
yoqmaydi. Ota-ona va farzand o‘rtasida kelishmovchiliklar paydo bo‘ladi. Ba
ʼ
zida bu ota va qiz, ona
va o‘g‘il o‘rtasidagi ziddiyatlar ham bo‘lishi mumkin. Otaga qiz, onaga esa o‘g‘il bola yaqinroq
bo‘ladi, deyishadi. Lekin, vaqt o‘tgan sari , ya
ʼ
ni balog‘at yoshida bola buni unuta boshlaydi. Chunki,
oiladan tashqaridagi boshqa odamlarga o‘z his-tuyg‘ularini yo‘naltirgan bo‘ladi. U ota-onaga bo‘lgan
munosabatini yuqotishga harakat qila boshlaydi. Agar uyda o‘smir yoshini hisobga olib, bola bilan
o‘zaro do‘stona, yumshoq muomalada bo‘linsa, sharoitga qarab farzandining hohish istaklarini
inobatga olib ish ko‘rilsa, farzandga shaxs sifatida qaralsa, u buni sezadi va yaxshi yo‘ldan yurishga
harakat qiladi. Aks xolda o‘smir ko‘chadan o‘ziga boshqa mashg‘ulot topadi va yomon yo‘lga yurib
ketish ehtimoli katta bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Z. Nishanova, D. Abdullayeva, G. Baykunusova “O‘smirlik davri psixodiagnostikasi va
psixokorreksiyasi” Toshkent-2015
2. E. G‘. G‘oziyev, K. K. Mamedov “Kasb psixologiyasi” Toshkent-2003
3.V. M. Karimova “Ijtimoiy psixologiya asoslari” Toshkent-1994
4.I. Ivanov, M. Zufarova “Umumiy psixologiya “ O‘z.FMJ 2008
5.https:/arxiv.uz
