40
OILAPARVARLIK FAZILATLARINING MILLIY VA
UMUMINSONIY QADRIYATLAR ASOSIDA YUKSALISHIDA
OILANING O‘RNI
Tojiboyeva Nodiraxon Tursunaliyevna
Andijon davlat pedagogika instituti
Maqola haqida ma’lumot
Qabul qilingan: 24.05.2024
Qayta qabul : 24.05.2024
Saytda mavjud : 24.05.2024
Muallif (lar)
N.T.Tojiboyeva
Muallif bilan aloqa
https://orcid.org/0009-0005-2065-7362
nodirahontojiboyeva4@gmail.com
© N.T.Tojiboyeva
UNIVERSAL xalqaro ilmiy jurnal
Ochiq ma’lumotlar:
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal
Maxfiylik bayonoti
Materialni istalgan vosita yoki formatda nusxalash va
qayta tarqatish hamda maqoladan toʻgʻri iqtibos keltirish
va litsenziyasini koʻrsatish sharti bilan istalgan maqsadda
foydalanish mumkin.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada oilaviy
qadriyalr va an'analar o‘zbek oilalarida milliy
qadriyatlar asosida sog‘lom va barkamol avlodni
tarbiyalashda oilaning o‘rni va ahamiyati haqida
fikr yuritilgan. Shuningdek, bugungi kunda milliy
qadriyatlar asosida o‘zbek oilalarida farzandlarni
tarbiyalash borasida yo‘l qo‘yilayotgan ayrim
kamchiliklar to‘g‘risida mulohazalar bayon etilgan.
Tayanch so‘zlar:
Sog‘lom avlod, milliy
qadriyatlar, millat, tarbiya, ijtimoiy muhit, oila, urf-
odatlar, nizoli vaziyatlar qarindosh-urug'chilik,
shajaralar.
Abstract:
In this article, family values and
traditions in Uzbek families based on national
values are discussed about the role and importance
of the family in raising a healthy and well-rounded
generation. Also, comments are made about some
of the shortcomings in the upbringing of children
in Uzbek families based on national values.
Key words:
Healthy generation, national
values, nation, upbringing, social environment,
family, traditions, conflict situations, kinship,
genealogy.
Аннотация:
В
данной
статье
рассматриваются
семейные
ценности
традиции в узбекских семьях, основанные на
национальных ценностях, о роли и значении
семьи в воспитании здорового и всесторонне
развитого поколения. Также высказываются
комментарии о некоторых недостатках в
воспитании детей в узбекских семьях на основе
национальных ценностей.
Ключевые слова:
Здоровое поколение,
национальные ценности, нация, воспитание,
социальная
среда,
семья,
традиции,
конфликтные ситуации, родство, генеалогия.
Universal International Scientific Journal
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
41
UNIVERSAL international scientific journal
Mustaqillik
sharofati
tufayli
yurtimizda urf-odat va an’analarimizning
jamiyatni birlashtiruvchi imkoniyatlaridan
to`liqroq foydalanish uchun juda katta
imkoniyatva yo'l ochib berdi.
Jamiyat
hayotidagi ulkan o`zgarishlar, televidiniya,
radio va matbuotning mavqei kun sayin ortib
borayotgani, bir qarashda urf-odat va
an’analarni
o`rganish
masalalari
zamonaviylashish jarayonlari komida
qolayotgandan tuyulsa-da, ularning jamiyat
hayotidagi, shaxs ma’naviyati va
mafkurasining shakllanishidagi ahamiyati
kamayayotgani yo`q. Albatta, urf-odat va
an’analar hamda ma’rosimlar o`z vazifasini
to`g’ri o`tashi uchun ular bevosita xalq
tomonidan to`la e’tirof etilishi, kundalik
turmush tarzining ajralmas qismiga aylangan
bo`lishi kerak.
Shu sababli har bir jamiyat
urf-odatlarning xalq orasiga yaxshi singib
ketishidan manfaatdordir. An’ana va urf-
odatlar tarixiy mazmunga ega, ya’ni moddiy
turmush sharoiti ta’sirida yuzaga keladi, vaqt
o`tgan sari ular barqarorlasha borib,
ajdodlardan avlodlarga me’ros bo`lib qoladi.
Buning uchun ular insoniyat hayotida
qadriyatga aylanishi kerak. Zero, urf-odat,
an’analar va marosimlar inson uchun
qadriyatga aylanganda, uning hayotini
boyitadi. SHu bois har qanday jamiyat, har
qanday ijtimoiy tuzum ularga ehtiyoj sezadi,
ular yordamida odamlar orasida o`zaro
munosabatlar kengtus oladi, ahloqning
muayyan qoida va mezonlari vujudga keladi.
Mustaqillik yillarida davlat va
mamlakat miqyosida 9 ta rasmiy umumxalq
bayramlari qaror topdi. Ular xalq va
mamlakat tarixi, milliy mentalitet va
ma’naviyat,darajalari puxta o`ylab joriy
etilgan. Ushbu bayramlarni nishonlash yosh
avlod tarbiyasida ona Vatanga bo`lgan mehrni
mustahkamlaydi.
Asrlar
mobaynida
shakllangan, avloddan avlodga bebaho meros
sifatida o`tib kelayotgan urf-odat, marosim
va bayramlar milliy mafkuraning asosiy
g’oyalarini singdirishda muhim omil bo`ladi.
Kattalarga hurmat, kichiklarga izzat
ota-ona va farzandlarning o'zbekona
munosabatlari
o`zaro
hamkorlik,
farzandlarning taqdiri va kelajagi uchun
qayg’urish, ularga g’amxo`rlik qilish
hamisha oilaviy qadriyatlarning va
udumlarning asosiy qoidalari bo`lib
kelgan. Afsuski, o`tgan totalitar tuzum
davrida bu qadriyatlarga jiddiy putur
yetdi. SHajaralar unut bo`ldi, oilaviy
hunarmandchilik
va
kasb-korni
avlodddan-avlodga uzatish, oilaviy
kasbiy ko`nikmalar unut bo`lishi uchun
barcha choralar ko`rildi. Qarindosh-
urug’ning bir xil kasbga ixlos qo`yishi
“qarindosh-urug’chilik” tamg’asi ostida
qoralandi. SHu tarzda jamiyatda oilalar
va urug’larning an’anaviy kasbiy yoki
ijtimoiy “o`rni” batamom yo`qolib
ketishiga sal qoldi. Uning o`rniga urug’-
aymoqchilik
va
oshnaog’aynigarchilikning ijtimoiy buzuq
shaklllari yuzaga kela boshladi. SHu
bilan birga, qarindoshlarning o`zaro
yordami ba’zi hollarda jamiyat
taraqqiyotini sekinlashtirib qo`yadigan
tayyorga ayyorlikka va tanish-
bilishchilikka aylanib ketdi.
G’arbning yoki dunyoning boshqa
burchidagi xalqlarning u yoki bu
an’analari, rasm-rusmlariga ko`r-ko`rona
taqlid qilishdan ko`ra, o`zining noyob
udumlarini ko`z-ko`z qilishga hozir
bo`lgan xalqqa aylanib qolishimiz xech
gap emas. Vaholangki, oila vanikoh,
farzand tarbiyasi, jamiyatning katta va
kichigi o`rtasidagi samimiy, insoniy
munosabatlarga
rivojlangan
mamlakatlardan
kelgan
minglab
xorijliklar havas qilayotganlari ham ayni
haqiqatdir. O`z asriy qadriyatlarining
egasi bo`lganxalqimiz mustaqillik
yillarida sharqona demokratiyaning o`z
mentalitetiga
mosshaklini
qaror
toptirishda tashabbusni tobora o`z qo`liga
Universal International Scientific Journal
42
UNIVERSAL international scientific journal
olmoqdaki, bundaaholining bilimdonligi
muhim ahamiyat kasb etmoqda
Darhaqiqat, jamiyat va davlat
farovonligi, gullab yashnashi oilalarning
zamonaviyligi va uning ma'naviy axloqiy
poydevorining mustahkamligiga bog‘liq. Shu
boisdan ham mamlakatimizda amalga
oshirilayotgan tub islohotlar mazmunida oila
manfaatlarini huquqiy, ijtimoiy iqtisodiy va
ma’naviy jihatdan himoya qilish masalalariga
alohida e’tibor berilmoqda. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2020 yil
fevraldagi “Jamiyatda ijtimoiyma’naviy
muhitni sog‘lomlashtirish, mahalla institutini
yanada qo‘llab quvvatlash hamda oila va xotin-
qizlar bilan ishlash tizimini yangi darajaga
olib chiqish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-
5938-sonli
farmoni
zamonaviy
oilani
“Zamonaviy oilada, farzand tarbiyasida milliy
va umuminsoniy qadriyatlarni shakllantirish
masalalari” mavzusidagi respublika ilmiy-
amaliy
anjumani
materiallari
to‘plamishakllantirishda va uning ijtimoiy-
iqtisodiy va ma’naviy asoslari
samaradorligini oshirishda metodologik asos
bo‘lib xizmat qilmoqda.
Oilaviy
qadriyatlarni singdirish bolalarni kelajakda
zararli qarorlar qabul qilishdan himoya qilishi
va yo‘naltirishi mumkin, chunki ular to‘g‘ri
va noto‘g‘ri tuyg‘usini o‘rgatadi. Ular
munosabatlarga qo‘shilishi va mulohazalar,
xatti-harakatlar va otaonalik uslublariga ta’sir
qilishi mumkin. Biz qilayotgan ishlarning
aksariyati va turli vaziyatlar va mavzularga
qanday munosabatda bo‘lishimiz bizning
qadriyatlarimiz natijasidir.
Sharq oilalari
o‘zlarining ko‘p asrlik mustahkam ma’naviy
tayanchlariga ega bo‘ lib, aynan oilada
demokratik negizlarga asos soladi, odamlarning
talab ehtiyojlari va qadryatlari shakllanadi. Oila
tashkil bo‘lishi va rivojlanishida bir necha
bosqichlarni o‘z boshidan kechiradi. Dastlabki
bosqich oilaning tashkil bo‘lish davrining o‘z
ichiga olib, bu davrda oilada er-xotin
o‘rtasida yangi munosabatlar shakllanadi. Bu
o‘ziga xos turli oilalarda tarbiyalangan va
turli tabiatga ega kishilarning bir-biriga
moslashish davri bo‘lib o‘rtacha bir
yilgacha davom etadi. Bu davrda oilaviy
moddiy sharoitlar, uy-joyva ruhiy mikro
iqlim yaratiladi. Oila sog‘lom turmush
tarzini shakllantirish “maydonchasi”
hisoblanib, har bir insonning dastlabki
gigiyenik ko‘nikmalarga o‘rganishi,
undagi sog‘lom turmush tarziga
bo‘lgan dunyoqarashning shakllanishi
aynan oilada boshlanadi.Ikkinchi
bosqichda uy-joy sharoitlarini yaratish
davom ettirilishi bilan bir qatorda oilada
bolalarning tug‘ilishi va ularning dastlabki
tarbiyasi
masalalari
kun
tartibiga
chiqqandi.
Odatda,
oilalar
yanada
mustahkamlanish davrini o‘taydi. Bu
davrda erxotinning bir-biriga nisbatan
hurmatda bo‘lishi, bir-birini qo‘llab-
quvatlashi, oilani yanada mustahkamlaydi,
bolalar
tarbiyasiga
ijobiy
ta’sir
ko‘rsatadi.Oilaning
rivojlanishidagi
uchinchi
bosqich-bu
oilaning
barqarorlashuvi bo‘lib, bunda odatda
oilaning moddiy sharoitlari asosan
yaratilgan bo‘ladi, er-xotin e’tibori joriy
masalalarga qaratiladi. Er-xotin bir-birini
yaxshi o‘rganganligi tufayli vujudga
kelgan totuvlik oilada bola tarbiyasiga
ham, oila jipsligiga ham ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Oila uning mohiyati “jamiyat-oila-
individ” tizimidagi og'irlik markazining
jamiyatdan
individga
o‘tkazilishida
namoyon bo‘lmoqda. Bu esa o‘z navbatida
ommaviy ong va xulq-atvor o‘zgarishiga
olib kelmoqda. Aslida, o‘z tarixida oila
shaxsdan ko‘ra ko‘proq jamiyatga xizmat
qilgan. Bizning zamonamizda oila kichik
guruh
sifatida
shaxsning
samarali
shakllanishi uchun, bolalar tarbiyasi uchun,
yosh avlodning qadriyat yo‘nalishlarini
shakllantirish uchun juda muhim zaruriy
omilga aylandi
Qadriyatlar
nima
uchun
muhimligini va ularni o‘z farzandlariga
Universal International Scientific Journal
43
UNIVERSAL international scientific journal
qanday singdirish kerakligini bilgan ota-onalar
o‘z farzandlarini uydan tashqaridagi
tajribalardan kelib chiqadigan muammolarga
qarshi turishga tayyor bo‘lishlari uchun
jihozlashlari, qo‘llab-quvvatlashlari va
himoya qilishlari mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar (Reference List)
1.
V.Karimova Oila psixologiyasi Toshkent - 2007 yil
2.
SHoumarov G‘, Xaydarov O. Oila psixologiyasi SHarq .T.2008.
3.
Tolibjonovna, V. O. G. (2024). AXBOROT MUHITI VA GLOBALLASHUV
JARAYONLARINING
YOSHLAR
XULQ-ATVORIGA
TA’SIRI
PSIXOLOGIK
XUSUSIYATLARI. Ustozlar uchun, 56(2), 161-167.
4.
O’Gilxontolibjonovna, V. (2023). AXBOROT MUHITI YOSHLAR IJTIMOIY
NORMALARI SHAKLLANISHIGA TA’SIRINI TADQIQ ETISHNING METODIK JIHATLARI.
Современное образование (Узбекистан), (11 (132)), 15-22.
5.
Abdulmadjidova, M. (2021). Muloqot–Bola Psixik Rivojlanishining Muhim Omili.
BARQARORLIK VA YETAKCHI
6.
Ziyomuhammadov, B., & Abdullayeva, S. (2006). Pedagogy. Study guide. Tashkent,
40.TADQIQOTLAR ONLAYN ILMIY JURNALI, 1(6), 614-617.
7.
Abdullaeva, S. H. (2014). Shaping to emotional stability future teachers of the professional
education. European Journal of Natural History, (4), 23-24.
8.
Khamidovna, A. S. The Role of a Psychologist in Creating a Learning Environment in Higher
Education Institutions.
9.
Абдуллаева, Ш. Х. (2021). ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ФАКТОРЫ ЭМОЦИОНАЛЬНОГО
СТРЕССА В ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ УЧИТЕЛЯ:
10.
Абдуллаева Шоира Хамидовна Ташкентский государственный университет
Востоковедения, заведующий кафедрой педагогики и психологии, доктор психологических
наук, доцент. Образование и инновационные исследования международный научно-
методический журнал, (5).
11.
Khamidovna, A. S. (2018). The Study of the Emotional Stability of Secondary School
Teachers–as a Component of Professional Competence. Archive, 75.
12.
Абдуллаева,
Ш.
Х.
(2016).
КОММУНИКАТИВНЫЕ
УМЕНИЯ
КАК
ПРОФЕССИОНАЛЬНАЯ КОМПЕТЕНЦИЯ ПЕДАГОГА. NovaInfo. Ru, 3(54), 304-306.
13.
qizi Xabibullayeva, S. S., & qiz Abdulmadjidova, M. D. (2023, January). TEZKOR QAROR
QABUL
QILISH-HOZIRGI
ZAMON
MUHIM
TALABI.
In
INTERNATIONAL
CONFERENCES
(Vol. 1, No. 2, pp. 45-49).
14.
Abdulmadjidova, M., & Sattarova, I. M. (2021). O’smirlar o’rtasidagi nizoli vaziyatlarni
bartaraf etishda hamkorlik masalalari.
Science and Education
,
2
(12), 602-608.
