“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
675
AXBOROT-PSIXOLOGIK URUSH DAVRIDA MEDIAISTE
ʼ
MOLI
MADANIYATIINI SHAKLLANTIRISH
Muladjanova Gulchexraxon Abidjanovna
Andijondavlat pedagogika instituti
Pedagogika va psixologiya
kafedrasi assistent o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bugungi texnologiyalar shiddat bilan rivojlanayotgan
vaqtda yoshlarda axborot-psixologik urush davrida mediaiste’moli madaniyatini
shakllantirishning muhim tomonlari yoritib berilgan.
Kalit so‘slar:
axborot xavfsizlik, mediaiste’mol, psixologik urush, axborot makoni,
axborot urushi.
Sivilizasiya rivojining zamonaviy bosqichida axborot nafaqat jamoat va davlat
institutlari faoliyatida, balki har bir inson hayotida hal qiluvchi rolni o‘ynaydi. Ko
ʻ
z
oldimizda jamiyatning axborotlashishi shiddat bilan va ko
ʻ
pincha oldindan bilib
bo
ʻ
lmaydigan tarzda rivojlanmoqda. Biz esa uning ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy va boshqa
oqibatlarini tushunib yeta boshlaymiz, xolos. Jamiyatimizning axborotlashishi yagona dunyo
axborot makonining yaratilishiga olib keladiki, bu makon doirasida axborotni yig‘ish,
ishlash, saqlash va sub’ektlar – insonlar, tashkilotlar, davlatlar o
ʻ
rtasida almashish amalga
oshiriladi.
Urushlar doimo bo
ʻ
lgan. Vaqt o
ʻ
tishi bilan urushni olib borish butun bir fanga
aylandi. Har qanday fandagidek urushda o
ʻ
zining tarixi, o
ʻ
zining qoidasi, mashhur
namoyondalari, o
ʻ
zining metodologiyasi paydo bo
ʻ
ldi. Zamonaviy urush g‘oyasi juda
ildamlab ketdi. Endi uning makoni – butun yer shari. Urush lokal qaroqchi xujumidan bir
necha davlatlarni vayron qiluvchi global muammoga aylandi.
Axborot urushiga oddiy vositalar yordamida harbiy harakatlar samara bermaydigan hollarga
nisbatan strategik alternativa sifatida qaralmoqda. Harbiylar tomonidan kiritilgan axborot
urushi atamasi real, qirg'inli va yemiruvchi harbiy harakatlar bilan bog'liq shafqatsiz va xavfli
faoliyatni anglatadi. Bu urushning alohida qirralari-shtab urushi, elektron urushi, psixologik
amallar va h.
“Axborot urushi” atamasini birinchi marta 1976-yilda T.Rona “Boing” kompaniyasi
uchun tayyorlangan hujjatda qo
ʻ
llagan. 1992-yildan boshlab, “axborot urushi” atamasi
AQSH Mudofaa vazirligi tomonidan rasmiy ravishda ishlatilgan. Axboriy-psixologik kurash,
kiber urushni o
ʻ
rganuvchi ilmiy yondashuvlarning xilma-xilligi hodisaga nisbatan yagona
qarash yo
ʻ
qligini ko
ʻ
rsatadi. Bugungi kunda ilmiy sohada quyidagi asosiy yondashuvlar
aniqlangan: geosiyosiy, psixologik, kommunikativ, konfliktologik.[1]
Axborot urushi o
ʻ
z maqsadi, mazmun-mohiyatiga ko
ʻ
ra, maxfiy yoki oshkora,
ahamiyati kam yoki radikal ta
ʼ
sirli siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, ma
ʼ
naviy-psixologik, tijoriy,
harbiy hodisa bo
ʻ
lishi mumkin. “Axborot urushi” va “axboriy kurash” tushunchalari
farqlanadi. Axboriy-psixologik kurash tushunchasi neytral ma
ʼ
no anglatib, salbiy mazmunda
axboriy urush, psixologik urush, kiber urush shakllarida ham qo
ʻ
llanadi. Bugungi kunda
axborot-psixologik urush jangovar operatsiyalarni ta
ʼ
minlashdan tashqari o
ʻ
zi alohida
mustaqil urush turiga aylandi va geosiyosiy darajadagi strategik vazifalarni hal qilishga qodir
hodisa hisoblanadi. Shu bilan birga, agressiv axborot va psixologik kurashning o
ʻ
zi urush va
qurolli to
ʻ
qnashuvlarni keltirib chiqaradi. Axborot va psixologik qurollarning xavfi ulardan
foydalanishdagi shaxssiz xususiyatidadir, bu hujum harakatlarini, hatto urush e
ʼ
lon
qilmasdan ham noma
ʼ
lum holda amalga oshirishga imkon beradi. Bundan tashqari, axboriy
qurollarni ishlab chiqish va ulardan foydalanishni taqiqlash deyarli mumkin emas (masalan,
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
676
kimyoviy yoki bakteriologik qurollarga nisbatan taqiq o
ʻ
rnatilgan). Axboriy urush shaxs,
jamiyat, tuzilma va davlatlar o
ʻ
rtasida manfaatlar to
ʻ
qnashuvi, qarama-qarshilik yuz bergan
holatlarda ustunlikka erishish, biror siyosiy, iqtisodiy yoki boshqa maqsad yo
ʻ
lida ma
ʼ
lumot
olish, qayta ishlash va yetkazish, siyosiy va harbiy maqsadlarga erishish, axloqiy va
psixologik ta
ʼ
sir ko
ʻ
rsatish maqsadidagi kurashdir. Axborot urushi kompyuterlar, dasturiy
ta
ʼ
minotga hujum qiladigan va axboriy tizimlarni izdan chiqaradigan kiber urushlardan farq
qiladi. Axborot urushi muayyan maqsad yo
ʻ
lida ma
ʼ
lumotlarni manipulyatsiya qilish,
qaysidir shaxs, guruh, tuzilma yoki davlatning manfaatlariga qarshi, lekin boshqa tomon
uchun manfaatli bo
ʻ
lgan, axboriy bosimga asoslangan harakat hisoblanadi. Axborot urushi
qachon boshlanishi, tugashi va uning qanchalik kuchli yoki halokatli ekanligi aniq emas.
Axborot urushi taktik ma
ʼ
lumotlarni to
ʻ
plash, o
ʻ
z manfaatlariga yo
ʻ
naltirilgan axborotlarni
tarqatish, tashviqot, dezinformatsiya kampaniyasi, demoralizatsiya (ma
ʼ
naviy, axloqiy
tanazzul) yoki manipulyatsiya qilishni o
ʻ
z ichiga olishi mumkin. Axborot urushi psixologik
urush bilan chambarchas bog
ʻ
langan. Axboriy, psixologik, kiber urushlar umumiylashtirilib,
“axborot operatsiyalari” atamasidan foydalangan holda ham ifodalanadi. Bunda
texnologiyalar bilan bir qatorda axborotdan foydalanishning inson bilan bog
ʻ
liq jihatlariga,
jumladan, ijtimoiy tarmoq tahlili va insonni axborot orqali boshqarishga e
ʼ
tibor qaratiladi.
Axboriy-psixologik, kiber urushlar bir necha shakllarda amalga oshirilishi mumkin:
§
matbuot, televideniye, radio, internet va ijtimoiy tarmoqlar orqali o
ʻ
z maqsadiga
yo
ʻ
naltirilgan axborotlarni uzatish;
§
dezinformatsiya kampaniyasi;
§
aloqa va kommunikatsiya tarmoqlari o
ʻ
chirilishi;
§
aloqa tarmoqlari soxta bo
ʻ
lishi;
§
raqamli aralashuv bilan maxfiy ma
ʼ
lumotlarni oshkor qilish yoki dezinformatsiyani
joylashtirish orqali sabotaj;
§
dronlar va boshqa kuzatuv robotlari yoki veb kameralardan foydalanish;
§
kommunikatsiyani boshqarish;
§
sintetik vositalar;
§
ongni manipulyatsiya qilish;
§
vandalizm, ya
ʼ
ni xakerlar tomonidan veb sahifalarga zarar yetkazish, mazmunni
almashtirish;
§
axborot yig
ʻ
ish, maxfiy ma
ʼ
lumotlarni to
ʻ
plash, soxta ma
ʼ
lumotlar joylashtirish
uchun shaxsiy sahifalar yoki serverlarni buzish va hokazo.
Zamonaviy axborot iste
ʼ
molchisi ommaviy axborot vositalaridan ma
ʼ
lumot olganda,
ularni “do
ʻ
stlariga ulashishi” mumkin va 99 foiz holatda uning to
ʻ
g
ʻ
riligini tekshirishi,
ta
ʼ
sirini tahlil qilishi mumkin emas. Manipulyatsiya muvaffaqiyatining asosiy sababi
shundaki, aksariyat hollarda odam o
ʻ
ziga berilgan xabarlarni tekshirish uchun vaqtini ham,
aqlini ham sarflashni xohlamaydi. Axborotni zarur talqinda uzatish uchun jamiyatda obro
ʻ
ga
ega odamlar — akademiklar, shoirlar, san
ʼ
atkorlar, chiroyli qizlar yollanadi. Ma
ʼ
lumotlar
turli manbalar orqali takror va takror, kichik dozalarda taqdim etiladi. Shunday qilib, odamlar
mustaqil fikrlamay qo
ʻ
yadi. Ong ostiga ta
ʼ
sirni kuchaytirish uchun inson hissiyotlaridan
foydalaniladi va ularning eng kuchlisi qo
ʻ
rquvdir. Bunda sensatsion (shov-shuvli)
oziqlantirish texnologiyasi keng qo
ʻ
llanadi. Qo
ʻ
rquv bilan ta
ʼ
sir ko
ʻ
rsatuvchi yolg
ʻ
on vizual
tasvir bilan beriladi.
Zamonaviy mediamakondagi axboriy-psixologik kurashning ijtimoiy-siyosiy,
iqtisodiy va huquqiy sabab va oqibatlari turlicha. Axboriy-psixologik kurash davlat
xavfsizligiga daxl qiladi, xalqaro tinchlikka tahdid soladi, jamiyatda xaos keltirib chiqaradi,
madaniyatlar yemirilishiga sabab bo
ʻ
ladi, nosog
ʻ
lom raqobat muhitini vujudga keltiradi,
insonlar ma
ʼ
naviyati va sog
ʻ
lig
ʻ
iga salbiy ta
ʼ
sir ko
ʻ
rsatadi. Bu jarayonda asosiy qurol, ta
ʼ
sir
vositasi axborot hisoblanadi. Shu bois jurnalistika va ommaviy kommunikatsiya yo
ʻ
nalishida
“Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim, fan, innovatsiya va ilmiy tadqiqotlarning salmoqli natijalari: muammo va yechimlar”
mavzusida Respublika ilmiy anjuman to’plam materiallari 2024-yil 19-aprel kun.
Andijon davlat pedagogika instituti
universaljurnal.uz
677
axboriy-psixologik kurashning axboriy muhitga ta
ʼ
siri masalasi, xususan, axborot-psixologik
kurash sharoitida axborot iste
ʼ
moliga ta
ʼ
siri va media iste
ʼ
molida keltirib chiqarayotgan
muammolarini o
ʻ
rganish dolzarbdir. Axborot-psixologik kurashning ta
ʼ
sirini 2 ta yo
ʻ
nalishda
o
ʻ
rganish mumkin: kompleks va individual ta
ʼ
sir. Kompleks ta
ʼ
sir davlat, jamiyat, guruhga
ta
ʼ
sir o
ʻ
rganilsa, individual ta
ʼ
sirda insonga, uning tafakkuri, ruhiyati, salomatligiga
qaratilgan bo
ʻ
ladi.
Axborot-psixologik kurashning bu va boshqa salbiy ta
ʼ
sir hamda oqibatlaridan
himoyalanish muhim vazifa. Axborotni uzatish kanallari va vositalarini nazorat qilish
imkonsizligi tufayli media iste
ʼ
molchilarida zarur malakani shakllantirish taqozo etiladi.
Axborotdan bahramandlik, axborotdan to
ʻ
g
ʻ
ri foydalanish, to
ʻ
g
ʻ
rini noto
ʻ
g
ʻ
ridan ajrata olish,
reprezentatsiya va reallikning farqini anglash uchun axborot iste
ʼ
molchilarini axboriy
jamiyatga tayyorlashga qaratilgan mazkur vazifani zamonaviy mediamakonda media-ta
ʼ
lim
bajarmoqda.
Axborot texnologiyalari yetakchi o‘ringa chiqib olgan hozirgi kunda rivojlangan
mamlakatlarda maktablar tizimini, ta‘lim mazmunini yangilash zaruratga aylandi. Eskicha
o‘qitish usullari va metodlari ma‘nan eskirib, ta‘limning ilg‘or pedagogik texnologiyalarga
asoslangan metodlari va shakllariga ehtiyoj kuchaydi.[2]
Axboriy-psixologik kurash sharoitida media-savodxonlikka qo
ʻ
yiladigan talablar:
§
qarama-qarshi tomonlar bir-biriga qarshi agitatsiya, qasddan dezinformatsiya
tarqatishi mumkinligini tushunish;
§
keng ko
ʻ
lamli voqealarga ta
ʼ
sir o
ʻ
tkaza olmasligini haqiqat sifatida qabul qilish;
§
ishonchi komil bo
ʻ
lmagan axborotlarni tarqatmaslik, axborot oqimida g
ʻ
arq
bo
ʻ
lmaslikka intilish;
§
axborot urushida tomonlar bir-birini chalg
ʻ
itish uchun foydalangan texnologiyalarni
aniqlay olish;
§
fikrlarni faktlardan ajrata olish;
§
shoshilinch xulosa chiqarmaslik, hissiyotlarni boshqarish;
§
faqat o
ʻ
zi yoki yaqinlari guvoh bo
ʻ
lgan, to
ʻ
g
ʻ
riligiga ishonchi komil bo
ʻ
lgan faktlarni
e
ʼ
lon qilish;
§
bahs-munozara madaniyatiga ega bo
ʻ
lish, fikri bir xil bo
ʻ
lmagan insonlarga nisbatan
ham hurmatni saqlab qolish;
§
vahima holatida qaror qabul qilmaslik;
§
ertami-kechmi har qanday mojaro tugashi va vaziyat o
ʻ
z yechimini topishini
tushunish, shuning uchun bunday vaziyatlarga butun e
ʼ
tiborni qaratish to
ʻ
g
ʻ
ri emasligini
anglash.[3]
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Sanobar
Jumanova.
https://factchecking.uz/uz/2023/06/30/axborot-psixologik-
urush-davrida-mediaiste%CA%BCmoli-nimalarga-e%CA%BCtibor-qaratish-kerak/
2.
Rivojlangan xorijiy mamlakatlarda ta'lim-tarbiya jarayonining o’ziga xos jihatlari.
Muladjanova
Gulchehraxon
Abidjanovna.
http://woconferences.com/index.php/pisrme/issue/view/38
3.
https://uz.historical-facts.com/15238885-means-and-methods-of-psychological-
influence-of-information-on-a-person
