MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
616
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARINING KOMMUNIKATIV
KOMPETENTLARINING SHAKLLANISHINING PSIXOLOGIK-PEDAGOGIK
XUSUSIYATLARI
Andijon davlat pedagogika instituti professor
Xalimova Mashraboy Vaxidovna
assistent o‘qituvchi Muladjanova Gulchexraxon Abidjanovna
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15256047
Annotatsiya.
Maqola boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining kommunikativ kompetentlarini
shakllantirish texnologiyasini takomillashtirish va bu jarayonning pedagogik-psixologik
xususiyatlari yuzasidan ma’lumotlar berilgan. Bugungi kunda muoqot madaniaytini
shakllantirishdagi muhim jihatlar yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
muloqot, nutq, muloqotchanlik ko‘nikmalari, kommunikativ kompetensiya,
boshlang‘ich sinf.
Bolalar maktab yoshiga yetganda ularning bir-birlariga nisbatan munosabatlari yangicha
mazmun kasb etadi. Bola ilgari ota-onasi, guruhdagi tengdoshlari, tarbiyachi bilan muloqotda
bo‘lgan bo‘lsa, endi maktab o‘qituvchisi, sinf rahbari bilan muloqotda bo‘ladi. Bolalarda bu
davrda mas’uliyat hissi shakllanadi. Bolalar nutqining o‘sishida ularning maktabda o‘qishi katta
rol o‘ynaydi. Bola maktabgacha yoshda o‘ylamasdan gapiradi, maktabda esa u gaplashayotgan til
o‘qitiladigan va o‘rganiladigan ilm bo‘lib qoladi. Grammatikani o‘qib o‘rganish jarayonida bola
nutqining fonetik jihati to‘g‘ri bo‘lib boradi, nutqning sintaksis tuzilishi takomillashadi. Maktabda
o‘qitilayotgan hamma fanlami o‘rganish jarayonida o‘quvchi nutqining lug‘ati boyiydi,
so‘zlarning mazmuni uning uchun chuqurlashadi va kengayadi. Bola o‘z fikrlarini yozma nutqda
bayon qilishga harakat qiladi. O‘quvchi o‘qituvchining topshirig‘iga binoan yozma ishlar
bajarayotganda o‘zining shu ishiga o‘z fikrining qanday til bilan bayon qiUnganiga qarab baho
berilishini oldindan bilib turadi. O‘quvchi maktabda berilgan topshiriqni tayyorlash vaqtida shu
topshiriqni o‘ziga o‘zi gapirib berishni mashq qilib turishi nutqining o‘sishiga katta ta’sir qiladi.
Bolalar nutqining o‘sishida o‘qituvchining nutqi katta rol o‘ynaydi, chunki uning nutqi o‘quvchilar
uchun namuna hisoblanadi. Shuning uchun o‘qituvchi o‘z nutqini takomillashtirish ustida ishlashi
kerak. Maktabda bolalar uchun eng avvalo faol ishlatiladigan so‘zlaming miqdori oshadi. Yozma
nutqni, o‘qish va yozishni o‘zlashtirish o‘quvchi hayotida hosil qilingan malaka hisoblanadi.
Kichik maktab yoshidagi bolalar tovushlami bir-biriga qo‘shish orqali so‘z tuzish malakasini
egallab olgach, ba’zida matn mazmunini noto‘g‘ri tushunadilar. Unga o‘quvchilarning so‘z
boyligining kamligi yoki asosiy fikrni ajrata bilmasligi sabab bo‘ladi. Shu munosabat bilan
o‘qituvchi oldida bolalarda lug‘at boyligini oshirish va uiami o‘qigan narsalari yuzasidan mustaqil
reja tuzishga barvaqtroq o‘rgatish vazifasi turadi. Yozuv darslarida bola harf va so‘zlami yozishda
katta qiyinchilikka duch keladi. Dastlab bola butun e’tiborini yozish texnikasiga va o‘tirish
qoidasiga rioya qilishga qaratadi. Avval bolaning yozma nutqi uning og‘zaki nutqi orqali
belgilanadi, ya’ni u so‘zni qanday talaffuz etsa shunday yozadi. Bu davrda bola bilan ovoz chiqarib
aytish bo‘yicha muntazam mashqlar o‘tkazish uning imlo qoidalarini muvaffaqiyatli
o‘zlashtirishida katta ahamiyatga ega. Yozma nutqda imo-ishora, ohangdan foydalanilmaydi. Shu
bois bolalarning yozma nutqlari ulaming og‘zaki nutqiga qaraganda ancha bo‘sh bo‘ladi. Bolalar
nutqi kattalar nutqi ta’sirida o‘sadi. Shuning uchun pedagoglar bolalarga kichik maktab yoshidan
boshlab og‘zaki va yozma nutqni o‘stirish bilan birga nutq madaniyatini ham o‘rgatib borishlari
zarur.
Har bir jamiyat (va ba’zan uning alohida ijtimoiy guruhlari) muloqotning muayyan tartibga
soluvchi tamoyillarini ishlab chiqadi, ular nafaqat u tomonidan qabul qilingan xulq-atvor
me'yorlarida mustahkamlanadi, balki ko‘proq yoki kamroq ongga ega bo‘lgan odamlarda ham
tarbiyalanadi. Bu muloqot madaniyatining u yoki bu darajasi mavjudligini ta’kidlashga asos
beradi. Bu erda madaniyat muloqotdan ko‘ra kengroq tushuncha ekanligini ta’kidlaymiz, u
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
617
odamlar to‘plagan barcha moddiy va ma’naviy qadriyatlarni o‘z ichiga oladi [1]. Shu
bilan birga, madaniyat inson faoliyati usullarini, jamiyat faoliyatining xususiyatlarini tavsiflovchi
va ularsiz uning mavjudligi mumkin bo‘lmagan shakllar, uslublar va normalar doirasini o‘z ichiga
oladi. Shu munosabat bilan ishlab chiqarish, dam olish, muloqot qilish madaniyati haqida gapirish
mumkin, bu bilan "madaniyat" tushunchasining keng ma’nosini ta’minlaydi, bunda madaniyat
inson munosabatlarida normalar va ularni amalga oshirish usullarini o‘z ichiga oladi.
Ammo madaniyatni tushunishning torroq ma’nosi ham borki, u odamlarning muayyan
jamiyatda yaratilgan va qabul qilingan muloqot qobiliyatlariga egalik darajasi bilan belgilanadi.
Shunday qilib, muloqot madaniyati - bu o‘ziga xos aloqa standartlari sifatida odamlar o‘rtasidagi
munosabatlar normalari, usullari, shakllari to‘plamidir. Bundan tashqari, muloqot madaniyatini
shakllantirish axloqiy tarbiyaning bo‘limlaridan biri bo‘lganligi sababli, shakllangan axloqiy
madaniyat (yoki chinakam ma’naviyat) ko‘p jihatdan, aynan muloqot madaniyatida va shu bilan
birga o‘zini namoyon qiladi. Muloqot madaniyati, agar u inson dunyoqarashi asosidagi axloqiy
qadriyatlarga asoslanmasa, shaxsiyatning tabiiy davomiga aylanmaydi. Shuni unutmasligimiz
kerakki, zamonaviy jamiyatda muloqot madaniyati - bu shaxsning qadriyat e’tiqodi va
xulqatvoriga aylangan, axloq va odob-axloq qoidalariga mos keladigan shaxsiy muhim
dunyoqarash munosabatlarining birligidir. Ushbu faktdan kelib chiqqan holda, muloqot
madaniyatini shakllantirish axloqiy tarbiya jarayonining bir qismi sifatida tushunilishi kerak, bu
erda xulq-atvor va muloqot qobiliyatlarini shakllantirishga birinchi navbatda e'tibor beriladi, lekin
ularning axloqiy mazmuni ham muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Boltaboyev A.A. Muloqot olami: sub'ektlararo munosabatlar muammosi. – T.:
O‘zMU axborotnomasi, 2019.
№
2.
2.
Leontiev A.A., Rustamova L.M. Muloqot psixologiyasi. – M.:Akademiya markazi,
2019.
3.
Tursunov N.D. Shaxsni muloqotni boshqarish psixologiyasi. – T.: Ilm-fan, 2019.
