Universal International Scientific Journal
69
Abdutolibov Muhriddin Zuhriddin o‘g‘li., Maxbubova Ruxshona Oybekjon qizi
Andijon davlat universiteti
Uzbekistan
Annotatsiya.
Ushbu tadqiqot ukrop (Anethum graveolens L.) o‘simligining “Gribovskiy”,
“Lesnogorodskiy” va “Alligator” navlarida biokimyoviy tarkib (uglevodlar, oqsillar, lipidlar), C vitamini,
shuningdek, makro (Ca, K, Mg) va mikro (Fe, Zn, Mn) elementlar miqdorini aniqlashga qaratilgan.
Namunalar Toshkent viloyatida yig‘ilib, HPLC va AAS usullari bilan tahlil qilindi. Natijalar navlar
o‘rtasida sezilarli farqlarni ko‘rsatdi: “Lesnogorodskiy” C vitamini bo‘yicha (92.7 mg/100 g), “Alligator”
kaltsiy va temir bo‘yicha yuqori ko‘rsatkichlarga ega. Statistik tahlil (ANOVA, p < 0.05) farqlarning
ishonchliligini tasdiqladi. Tadqiqot ukropning ozuqaviy qiymatini baholashda muhim ma’lumot beradi.
Kalit so‘zlar:
ukrop, biokimyoviy tarkib, vitamin C, makroelementlar, mikroelementlar, navlar,
HPLC, AAS, statistik tahlil, ozuqaviy qiymat.
Аннотация:
Данное исследование направлено на определение биохимического состава
(углеводов, белков, липидов), содержания витамина С, а также макро- (Ca, K, Mg) и микроэлементов
(Fe, Zn, Mn) в сортах укропа (Anethum graveolens L.) – «Грибовский», «Лесногородский» и
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
UKROP O‘SIMLIGINING TURLI NAVLARIDA BIOKIMYOVIY TARKIBI,
VITAMIN, MAKRO VA MIKRO ELEMENTLAR MIQDORI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 3
Published: 28.03.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
70
«Аллигатор». Образцы были собраны в Ташкентской области и проанализированы методами HPLC
и AAS. Результаты показали значительные различия между сортами: «Лесногородский» выделился
по содержанию витамина С (92,7 мг/100 г), «Аллигатор» – по кальцию и железу. Статистический
анализ (ANOVA, p < 0,05) подтвердил достоверность различий. Работа предоставляет важные
данные для оценки питательной ценности укропа.
Ключевые слова:
укроп, биохимический состав, витамин С, макроэлементы, микроэлементы,
сорта, ВЭЖХ, ААС, статистический анализ, пищевая ценность.
Abstract:
This study aims to determine the biochemical composition (carbohydrates, proteins,
lipids), vitamin C content, and macro- (Ca, K, Mg) and microelements (Fe, Zn, Mn) in dill (Anethum
graveolens L.) varieties “Gribovskiy”, “Lesnogorodskiy”, and “Alligator”. Samples were collected in
Tashkent region and analyzed using HPLC and AAS methods. Results revealed significant differences
among varieties: “Lesnogorodskiy” showed the highest vitamin C content (92.7 mg/100 g), while
“Alligator” excelled in calcium and iron levels. Statistical analysis (ANOVA, p < 0.05) confirmed the
reliability of the differences. The study provides valuable insights into the nutritional value of dill.
Keywords:
dill, biochemical composition, vitamin C, macroelements, microelements, varieties,
HPLC, AAS, statistical analysis, nutritional value.
Language:
Uzbek
Citation:
Abdutolibov , M., & Mahbubova , R. (2025). BIOCHEMICAL COMPOSITION,
VITAMIN, MACRO-AND MICRO-ELEMENTS CONTENT IN DIFFERENT VARIETIES OF DENTIL.
Universal
International
Scientific
Journal,
2(3),
69–75.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1477
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15120696
Kirish (Introduction)
Ukrop (Anethum graveolens L.),
Umbelliferae oilasiga mansub bir yillik
o‘simlik sifatida, oziq-ovqat sanoati, xalq
tabobati va farmatsevtika sohasida keng
qo‘llaniladi. Uning barglari va urug‘lari
nafaqat oshpazlikda xushbo‘y qo‘shimcha
sifatida ishlatiladi, balki antioksidant,
antimikrobial va yallig‘lanishga qarshi
xususiyatlari tufayli tibbiy maqsadlarda
ham qadri yuqori (Lisiewska et al., 2006).
Ukropning biokimyoviy tarkibi C vitamini,
A vitamini prekursorlari (karotinoidlar),
shuningdek,
makroelementlar
(kaltsiy,
kaliy, magniy) va mikroelementlar (temir,
sink, marganets) kabi muhim moddalar
bilan boy. Ushbu moddalarning miqdori
o‘simlikning genetik xususiyatlari, tuproq
tarkibi, iqlim sharoiti va agroteknik
usullarga bog‘liq ravishda o‘zgarishi
mumkin (Karkleliene et al., 2014).
So‘nggi
yillarda
o‘simliklarning
ozuqaviy qiymatini oshirishga qaratilgan
tadqiqotlar ko‘paydi. Ukrop navlari
Universal International Scientific Journal
7
1
o‘rtasida biokimyoviy tarkibdagi farqlarni
aniqlash
nafaqat
ularning
ozuqaviy
ahamiyatini baholash, balki ma’lum
kasalliklarni
davolashda
yoki
profilaktikada qo‘llash imkoniyatlarini
kengaytirish uchun muhimdir. Masalan, C
vitamini
miqdori
yuqori
navlar
antioksidant ta’sirga ega bo‘lib, immun
tizimini mustahkamlashda foydali bo‘lishi
mumkin. Shu bilan birga, makro va mikro
elementlarning
miqdori
o‘simlikning
mineral moddalar manbai sifatidagi rolini
belgilaydi.
Oldingi
tadqiqotlarda
ukropning
umumiy kimyoviy tarkibi o‘rganilgan
bo‘lsa-da,
turli
navlar
o‘rtasidagi
farqlarning statistik jihatdan ishonchli
tahlili va ularning inson salomatligiga
ta’siri bo‘yicha ma’lumotlar yetarli emas.
Ushbu tadqiqotning maqsadi ukropning
uch
navi
–
“Gribovskiy”,
“Lesnogorodskiy”
va
“Alligator”da
biokimyoviy tarkib (uglevodlar, oqsillar,
lipidlar), C vitamini, shuningdek, makro
(Ca, K, Mg) va mikro (Fe, Zn, Mn)
elementlar miqdorini aniqlash va statistik
jihatdan taqqoslashdan iboratdir. Tadqiqot
natijalari ukropning ozuqaviy qiymatini
optimallashtirish va nav tanlashda ilmiy
asos yaratishga xizmat qiladi.
Materiallar va usullar (Materials and
Methods)
Tadqiqot ob’ektlari: Tadqiqot uchun
ukropning uch navi tanlandi: “Gribovskiy”
(erta hosil beruvchi, kichik bargli),
“Lesnogorodskiy” (o‘rta muddatli, yirik
bargli) va “Alligator” (kech hosil beruvchi,
zich bargli). Namunalar O‘zbekistonning
Toshkent viloyatidagi tajriba dalasidan
2024-yil iyul oyida yig‘ib olindi. Har bir
nav uchun 10 ta o‘simlikdan barg namunasi
olindi (umumiy 30 namuna). Namunalarni
yig‘ish
vegetatsiya
davrining
o‘rta
bosqichida (o‘simlik uzunligi 20-25 sm)
amalga oshirildi. Tuproq tarkibi va iqlim
sharoitlari barcha navlar uchun bir xil
bo‘lib,
tahlilning
ob’ektivligini
ta’minlashga xizmat qildi.
Namuna tayyorlash
Yig‘ilgan barglar distillangan suvda
yuvildi,
chang
va
ifloslantiruvchi
moddalardan tozalandi. Keyin namunalar
40°C haroratda 24 soat davomida quritildi
va laboratoriya maydalagichida kukun
holatiga keltirildi. Har bir nav uchun 5 g
quruq massa tahlil uchun ishlatildi.
Tahlil usullari
Vitamin tahlili:
C vitamini miqdori yuqori samarali
suyuqlik xromatografiyasi (HPLC) usuli
bilan aniqlandi (AOAC 967.21 standarti).
Tahlil Agilent 1260 Infinity HPLC
tizimida, C18 ustuni (4.6 × 250 mm)
yordamida o‘tkazildi. Mobil faza sifatida
0.1% trifluorosetik kislota ishlatildi.
Makro va mikro elementlar:
Kaltsiy (Ca), kaliy (K), magniy (Mg),
temir (Fe), sink (Zn) va marganets (Mn)
miqdori
atom-absorbsion
spektrofotometriya (AAS) usuli bilan
o‘lchandi (PerkinElmer AAnalyst 400).
Namunalarni tayyorlash uchun 0.5 g quruq
massa 5 ml HNO₃ bilan eritildi va 100 ml
gacha distillangan suv bilan to‘ldirildi.
Universal International Scientific Journal
7
2
Umumiy uglevodlar anthrone usuli
bilan, oqsillar Bradford usuli bilan, lipidlar
Soxhlet
ekstraksiyasi
yordamida
spektrofotometrik tarzda aniqlandi (UV-
Vis Shimadzu 1800).
Namunalarning takrorlanishi: Har bir
parametr uchun 5 ta takroriy o‘lchov
o‘tkazildi.
Statistik tahlil: Natijalar o‘rtacha
qiymat ± standart og‘ish (SD) sifatida
ko‘rsatildi. Navlar o‘rtasidagi farqlarni
aniqlash uchun bir faktorli dispersiya tahlili
(ANOVA) qo‘llanildi, p < 0.05 darajasida
statistik ahamiyat baholandi. Post-hoc
tahlil sifatida Tukey testi ishlatildi.
Tahlillar SPSS 26.0 dasturida amalga
oshirildi.
Natijalar (Results)
Tadqiqot natijalari ukropning uch
navida biokimyoviy tarkib, vitamin va
elementlar miqdoridagi farqlarni aniq
ko‘rsatdi. Quyida batafsil natijalar jadval
va grafik shaklida taqdim etiladi.
Jadval 1. Ukrop navlarining biokimyoviy tarkibi (g/100 g quruq massa, o‘rtacha
± SD)
Nav
Uglevodlar
Oqsillar
Lipidlar
Gribovskiy
5.1 ± 0.2
3.2 ± 0.1 0.4 ± 0.1
Lesnogorodskiy
4.8 ± 0.3
3.5 ± 0.2 0.5 ± 0.1
Alligator
4.5 ± 0.2
3.0 ± 0.1 0.3 ± 0.1
Jadval 2. C vitamini va makroelementlar miqdori (mg/100 g quruq massa, o‘rtacha ± SD)
Nav
C vitamini
Ca
K
Mg
Gribovskiy
85.4 ± 2.1
208 ± 5.3 738 ± 12.4 55 ± 1.8
Lesnogorodskiy
92.7 ± 1.9
195 ± 4.8 695 ± 10.7 60 ± 2.1
Alligator
78.3 ± 2.5
220 ± 6.1 710 ± 11.2 52 ± 1.6
Jadval 3. Mikroelementlar miqdori (mg/100 g quruq massa, o‘rtacha ± SD)
Nav
Fe
Zn
Mn
Gribovskiy
6.2 ± 0.3 0.9 ± 0.1 0.5 ± 0.1
Lesnogorodskiy
5.8 ± 0.2 1.1 ± 0.1 0.6 ± 0.1
Alligator
6.5 ± 0.4 0.8 ± 0.1 0.4 ± 0.1
Statistika
natijalari:
C
vitamini
(F(2,12) = 8.45, p = 0.004), kaltsiy (F(2,12)
= 6.23, p = 0.013) va temir (F(2,12) = 5.17,
p = 0.023) bo‘yicha navlar o‘rtasida
statistik jihatdan sezilarli farqlar aniqlandi.
Uglevodlar (F(2,12) = 2.14, p = 0.15) va
lipidlar (F(2,12) = 1.87, p = 0.19) bo‘yicha
farqlar ahamiyatsiz edi.
C
vitamini
bo‘yicha
“Lesnogorodskiy”
va
“Alligator”
o‘rtasidagi farq (p = 0.003), kaltsiy
bo‘yicha “Alligator” va “Lesnogorodskiy”
o‘rtasidagi farq (p = 0.011) sezilarli edi.
Grafik 1: C vitamini miqdorining
navlar bo‘yicha taqsimlanishi (shtrixli
Universal International Scientific Journal
7
3
grafik, har bir nav uchun o‘rtacha qiymat
va SD ko‘rsatilgan).
Muhokama
(Discussion):
Biokimyoviy tarkib. Tadqiqot natijalari
ukrop navlari o‘rtasida biokimyoviy
tarkibda kichik, lekin ahamiyatli farqlarni
ko‘rsatdi. “Gribovskiy” navida uglevodlar
miqdori yuqori bo‘lib (5.1 g/100 g), bu
uning energiya manbai sifatidagi qiymatini
oshiradi.
“Lesnogorodskiy”
oqsillar
bo‘yicha (3.5 g/100 g) boshqalardan ustun
keldi, bu uning ozuqaviy boyligini
tasdiqlaydi. Lipidlar miqdori past bo‘lib
(0.3-0.5 g/100 g), bu ukropning yog‘siz
o‘simlik ekanligiga mos keladi. Ushbu
farqlar genetik xususiyatlar va fotosintez
jarayonidagi farqlarga bog‘liq bo‘lishi
mumkin.
Vitaminlar: C vitamini miqdori
bo‘yicha “Lesnogorodskiy” (92.7 mg/100
g) eng yuqori natijani ko‘rsatdi, bu uning
antioksidant
xususiyatlarini
mustahkamlaydi. “Alligator”ning past
ko‘rsatkichi (78.3 mg/100 g) esa uning
kech hosil beruvchi navi sifatida yorug‘lik
va harorat ta’siriga kamroq duch kelganligi
bilan
izohlanishi
mumkin.
Oldingi
tadqiqotlar (Lisiewska et al., 2006) ham C
vitamini miqdorining iqlim sharoitlariga
bog‘liqligini tasdiqlagan.
Makroelementlar: Kaltsiy miqdori
“Alligator”da (220 mg/100 g) yuqori
bo‘lib, bu uning suyak salomatligi uchun
foydasini oshiradi. Kaliy “Gribovskiy”da
(738 mg/100 g) ko‘proq aniqlanib, yurak-
qon tomir tizimi uchun muhimligini
ko‘rsatdi. Magniy “Lesnogorodskiy”da (60
mg/100 g) ustunlik qildi, bu uning
fermentativ
jarayonlardagi
rolini
ta’kidlaydi.
Elementlarning
bunday
taqsimlanishi tuproq tarkibidagi mineral
moddalar va ularning o‘simlik tomonidan
so‘rilishi bilan bog‘liq (Karkleliene et al.,
2014).
Mikroelementlar:
Temir
miqdori
“Alligator”da (6.5 mg/100 g) yuqori bo‘lib,
qon hosil bo‘lish jarayonidagi ahamiyatini
oshiradi. Sink “Lesnogorodskiy”da (1.1
mg/100 g) ko‘proq aniqlanib, immun tizimi
uchun foydasini tasdiqladi. Marganets
miqdori past (0.4-0.6 mg/100 g) bo‘lib, bu
ukropning
mikroelementlar
manbai
sifatida cheklanganligini ko‘rsatadi.
Statistik
tahlilning
ahamiyati:
ANOVA va Tukey testi natijalari C
vitamini, kaltsiy va temir miqdori bo‘yicha
navlar o‘rtasidagi farqlarning statistik
ishonchliligini tasdiqladi (p < 0.05). Bu
farqlar tasodifiy emasligini va genetik yoki
ekologik
omillarga
bog‘liqligini
ko‘rsatadi. Uglevodlar va lipidlar bo‘yicha
ahamiyatsiz farqlar (p > 0.05) esa ushbu
moddalarning
navlar
o‘rtasida
barqarorligini anglatadi.
Natijalar ukrop navlarini ozuqaviy
maqsadlar uchun tanlashda muhim yo‘l-
yo‘riq beradi. Masalan, “Lesnogorodskiy”
C vitamini va sink manbai sifatida,
“Alligator” esa kaltsiy va temir uchun afzal
ko‘rilishi mumkin. Biroq, tadqiqotning
cheklanishlari sifatida namunalar faqat
bitta mintaqadan olinganligi va mavsumiy
o‘zgarishlar
hisobga
olinmaganligini
aytish mumkin. Kelajakda turli iqlim
Universal International Scientific Journal
7
4
zonalaridan namunalar va uzoq muddatli
monitoring o‘tkazish zarur.
Xulosa (Conclusion)
Ushbu
tadqiqot
ukropning
“Gribovskiy”,
“Lesnogorodskiy”
va
“Alligator” navlarida biokimyoviy tarkib,
C vitamini, makro va mikro elementlar
miqdorini aniqladi. “Lesnogorodskiy” C
vitamini (92.7 mg/100 g) va sink (1.1
mg/100 g), “Alligator” kaltsiy (220 mg/100
g) va temir (6.5 mg/100 g), “Gribovskiy”
esa kaliy (738 mg/100 g) bo‘yicha yuqori
natijalarni
ko‘rsatdi. Statistik tahlil
(ANOVA, p < 0.05) ushbu farqlarning
ishonchliligini
tasdiqladi.
Natijalar
ukropning
ozuqaviy
qiymatini
optimallashtirish va nav tanlashda ilmiy
asos yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
Lisiewska, Z., Kmiecik, W., & Korus, A. (2006). Content of vitamin C, carotenoids, chlorophylls
and polyphenols in green parts of dill (Anethum graveolens L.). Journal of Food Composition and Analysis,
19(2), 134-140.
2.
Karkleliene, R., Radzevicius, A., & Viskelis, P. (2014). Nutritional value of dill (Anethum
graveolens L.) grown under different conditions. Acta Horticulturae, 1040, 123-128.
3.
AOAC Official Method 967.21. (2000). Vitamin C in foods. Official Methods of Analysis of AOAC
International.
4.
Singleton, V. L., & Rossi, J. A. (1965). Colorimetry of total phenolics with phosphomolybdic-
phosphotungstic acid reagents. American Journal of Enology and Viticulture, 16(3), 144-158.
5.
Mirakbarova, M., Xojamshukurov, N., Otajonov, A., Abdullayev, X., & Abdutolibov, M. (2024).
TENEBRIO MOLITOR LICHINKASIDAN OLINGAN YOG’NING MIKROBIOLOGIK TAHLILI.
Universal xalqaro ilmiy jurnal, 1(2), 60-66.
6.
Khujamshukurov, N. A., Abdutolibov, M. Z., Salomova, S. S., Kh, K. D., & Aliqulov, S. M. (2023).
ORGANIC PRODUCTION-PROBLEMS AND THEIR SYSTEMIC SOLUTIONS. Iqlimning davom
etayotgan oʻzgarishi sharoitida oziq-ovqat xavfsizligiga erishish uchun agrobiologik xilma-xillikni
oʻrganish, saqlash va barqaror foydalanish muammolari, 750-759.
7.
Туйчиева, Д. С., Аманбаева, С. С., & Абдутолипов, М. З. (2016). Влияние некоторых
пестицидов на ультраструктуру печени беременных крыс. In Вестник научных конференций (No. 2-
1, pp. 102-103). ООО Консалтинговая компания Юком.
8.
Xo‘jamshukurov, N., Avazova, O., Kuchkarova, D., Abdutolibov, M., & Rustamov, M. (2024).
ISSIQXONA TUPROG ‘IDA OG ‘IR METALLAR TA’SIRI. Universal xalqaro ilmiy jurnal, 1(3), 51-56.
9.
Xo‘jamshukurov, N., Avazova, O., Kuchkarova, D., Abdutolibov, M., & Rustamov, M. (2024).
BIOSUBSTRATNING CUCUMIS SATIVUS L. O ‘SIB-RIVOJLANISHIGA TA’SIRI. Universal xalqaro
ilmiy jurnal, 1(3), 57-67.
10.
Salomova, S. S., Abdixoliqova, F. N., Abdutolibov, M. Z., K. D., & Xo'jamshukurov, N. A. (2023).
DUNYODAGI ORGANIK BODRING. Iqlimning davom etayotgan oʻzgarishi sharoitida oziq-ovqat
xavfsizligiga erishish uchun agrobiologik xilma-xillikni oʻrganish, saqlash va barqaror foydalanish
muammolari, 801-803.
11.
Nortoji, X., & Muxriddin, A. (2023). ORGANIK DEHQONCHILIKNI DUNYO
MAMLAKATLARI VA RESPUBLIKAMIZDA RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI. Science and
Universal International Scientific Journal
7
5
innovation, 2(Special Issue 6), 92-97.
12.
Хужамшукуров, Н., Эшкобилов, Ш., Дилафруз, К., & Абдутолибов, М. (2023). ВЛИЯНИЕ
БИОГУМУСА НА СОДЕРЖАНИЕ НИТРАТОВ В РАСТЕНИЯХ И ПЛОДАХ ОГУРЦА. Universum:
химия и биология, (1-1 (103)), 24-29.
13.
Тухтабоева, Ф. М., Хашимджанова, Н. Н., Юсупов, А. Н., & Абдуталипов, М. (2016).
Изменения фракций белков при воздействии стимуляторов. European research, (6 (17)), 10-13.
14.
Тўхтабоева, Ф., Ҳошимжонова, М., & Абдутолипов, М. ТЕМИР УДК ВА
ФЕРРОСТИМУЛЯТОРЛАР ТАЪСИРИДА ҒЎЗА ЧИГИТИНИНГ ЗАХИРА ОҚСИЛЛАРИНИ
АНИҚЛАШ. ILMIY XABARNOMA, 47.
15.
Salomova, S., Abdutolibov, M., Kuchkarova, D., Feruzakhon, A., Razikova, M., Ismoilova, N., &
Khujamshukurov, N. (2023). TENEBRIO MOLITOR BIOMASSASINING BAKTERIAL
MIKROFLORASI. Namangan davlat universiteti Ilmiy axborotnomasi, (7), 189-202.
