51
ISSIQXONA TUPROG‘IDA OG‘IR METALLAR TA’SIRI
1
Xo‘jamshukurov Nortoji Abdixalikovich.,
2
Avazova Oynabod Baratovna.,
3
Kuchkarova Dilafruz
Xurramovna.,
4
Abdutolibov Muhriddin Zuhriddin o‘g‘li.,
5
Rustamov Muxammadrizo Raxmatjon
o‘g‘li
1
Toshkent kimyo-texnologiya instituti, Dorivor o‘simliklarni yetishtirish va qayta ishlash ilmiy ishlab
chiqarish markazi.,
2
Polimer kimyo va fizika instituti, Dorivor o‘simliklarni yetishtirish va qayta ishlash
ilmiy ishlab chiqarish markazi.,
3
Toshkent arxitektura qurilish universiteti.,
4
Andijon davlat universiteti,.
5
Toshkent kimyo texnologiya instituti
Maqola haqida ma’lumot
Qabul qilingan: 3.06.2024
Qayta qabul : 14.06.2024
Saytda mavjud : 15.06.2024
Muallif (lar)
*N.A.Xo‘jamshukurov
O.B.Avazova
D.X.Kuchkarova
M.Z.Abdutolibov
M.R.Rustamov
Muallif bilan aloqa
https://orcid.org/0000-0001-7807-4737
© N.A.Xo‘jamshukurov va boshqalar
UNIVERSAL xalqaro ilmiy jurnal
Ochiq ma’lumotlar:
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal
Maxfiylik bayonoti
Materialni istalgan vosita yoki formatda nusxalash va
qayta tarqatish hamda maqoladan toʻgʻri iqtibos keltirish
va litsenziyasini koʻrsatish sharti bilan istalgan maqsadda
foydalanish mumkin.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada bodringni
issiqxona sharoitida yetishtirishda biogumusning
og‘ir metallar akkumulyatsiyasini oldini olishdagi
ahamiyati ko‘rsatib berilgan. Bunda, 3-5 kg/m2
biogumus ta’sirida tuproqda xarakatchan og‘ir
metallar miqdori kamayib, tuproq ko‘pchilik metallar
bo‘yicha o‘rtacha ta’minlangan holatga kelganligi
aniqlangan. Demak, biogumus tuproqning buferlik
xossasini oshirib uning tarkibidagi og‘ir metall
kationlari uchun sorbent vazifasini o‘taydi. Bodring
yetishtirishda biogumusdan foydalanish asosan
issiqxona tuproq tarkibidagi qo‘rg‘oshin, kadmiy,
kobalt, rux va misning harakatchan shakldagi
miqdorini keskin pasaytiradi.
Tayanch so‘zlar:
bodring,
biogumus,
substrat, issiqxona, og‘ir metallar, Cucumis sativus
L., Cucurbitaceace.
Abstract:
This article shows the importance
of biohumus in preventing the accumulation of heavy
metals when growing cucumbers in greenhouse
conditions. It has been established that the amount of
mobile heavy metals in the soil decreased under the
influence of vermicompost 3-5 kg/m2, and the soil
became moderately rich in most metals. So, biohumus
increases the buffering capacity of the soil and acts as
a sorbent of heavy metal cations in its composition.
The use of vermicompost when growing cucumbers
dramatically reduces the amount of lead, cadmium,
cobalt, zinc and copper in a mobile form in the
greenhouse soil.
Key words:
cucumber, biohumus, substrate,
greenhouse, heavy metals, Cucumis sativus L.,
Cucurbitaceaceace.
Universal International Scientific Journal
Universal Xalqaro Ilmiy Jurnal
Jurnalning bosh sahifasi:
Universal International Scientific Journal
52
UNIVERSAL international scientific journal
KIRISH (INTRODUCTION).
Bodring janubiy
Osiyoda, ayniqsa
Shimoliy G‘arbiy Hindistondagi Himolayning
issiq va nam iqlimida va Shimoliy Afrikada
joylashgan
davlatlarda
katta
miqdorda
yetishtiriladi. Bu davlatlarning iqlim sharoiti
yuqori harorat, namlik va
yorug‘lik
intensivligidaetarli miqdorda suv va oziqa
moddalari bilan yetishtirishning unumdorlik
talablariga mos keladi. Hindistonda bodring
yetishtirish miloddan avvalgi 3000 yil oldin,
Xitoyda esa miloddan avval 100 yil oldin
yetishtirish boshlanganligi qayd etilgan [3].
MAVZUGA OID ADABIYOTLARNING
TAHLILI (LITERATURE REVIEW).
Bodring jahonda eng ko‘p issiqxonalarda
yetishtiriladigan o‘simlik hisoblanib [1-4],
bodringning
issiqxonalarda
yetishtirish
jarayonidagi
o‘sib-rivojlanishi,
uning
fiziologiyasi, biokimyosi hamda hosildorlikka
ta’sir ko‘rsatuvchi omillar haqida juda ko‘plab
ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilganligi bilan
xarkterlanadi [5]. Ammo, ilmiy manbalarda
bodringni
issiqxonalarda
yetishtirish
jarayonida og‘ir metallarning migratsiyasiga
biogumusning ta’siri va bodring mevasidagi
nitratlarning harakatchanligi bo‘yicha yetarli
ilmiy tadqiqot ishlari olib borilmagan [6, 7].
Ishning maqsadi. Shu boisdan mazkur
tadqiqot ishida issiqxona sharoitida bodring
yetishtirishda
biogumusdan
foydalanish
natijasida
og‘ir
metallarning
akkumulyatsiyasini o‘rganish hisoblanadi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
(RESEARCH METHODOLOGY).
Ishning ushbu bosqichida organik o‘g‘it,
biogumusning
yopiq
tuproq
sharoitida
substratning agrokimyoviy ko‘rsatgichlari,
bodring ko‘chatini o‘sishi va rivojlanishiga
ta’siri issiqxona sharoitida “Avitsena” F1 navli
bodring ko‘chati yetishtirish davomida
aniqlandi. Tadqiqotlarda tajriba sxemasi bilan
farqlanuvchi,
amalda
keng
qo‘lanilib
kelinayotgan
mavjud
texnologiyadan
foydalanildi. Ushbu texnologiya bo‘yicha
o‘tkazilgan tajribalarda substratga mineral
o‘g‘itlarni qo‘shish uni to‘vaklarga
solishdan ikki hafta oldin amalga
oshirildi.
Tegishli
miqdordagi
biogumusni qo‘shish esa uni to‘vakga
solish oldidan bajarildi. Ekiladigan
bodring urug‘i 1 soat davomida 1%li
KMnO4 eritmasida ivitilib oqib turgan
suvda yuvilgandan so‘ng suyultirilgan
(1:50 nisbatda) Na3RO4 eritmasida 1
sutka davomida ushlab turildi. Ekish
davriga kelib asosiy qismi kurtak chiqarib
qolgan urug‘ donalari hajmi 500 ml
bo‘lgan to‘vaklarga ekildi. Ko‘chatni
joylashtirish zichligi har kvadrat metrga
45 donani tashkil etib, ular unib
chiqqancha
yorug‘lik
o‘tkazuvchi
polietilen plyonka bilan yopib qo‘yildi.
Ko‘chatni o‘nib chiqish davrida harorat
25-28°S oralig‘ida ushlab turildi. Ko‘chat
o‘nib chiqish boshlanishi bilan plyonka
ochib tashlandi va harorat 22-24°S gacha
pasaytirildi. Birinchi uch kun davomida
ko‘chat turgan joy qo‘shimcha yoritib
qo‘yildi (texnologiyaning bu bosqichi
qish faslida quyosh radiatsiyasi past
bo‘lgan sharoitlarda zarur). Qolgan
kunlarda 12-16 soat davomida yoritildi
va tajriba maydonining yoritilganlik
darajasi 4-5 ming lyuksni tashkil etdi.
Sutkaning qorong‘ilik davrida havo
harorati 19-20 S da saqlandi. Ko‘chatni
issiqxonadagi doimiy joyiga ko‘chirish
30 kundan keyin amalga oshirildi.
Nazorat varianti sifatida tarkibida
yetarli miqdorda mineral shakldagi oziq
elementlari mavjud bo‘lgan va hozirgi
kunda ko‘pchilik katta issiqxonalarda
keng ishlatiladigan 1:1 nisbatdagi tuproq
– yog‘och qirindisi aralashmasidan
foydalanildi.
Nazorat
variantiga
boshlang‘ich aralashma tarkibida oziq
elementlar
miqdorini
optimal
qiymatlarini
ta’minlash
maqsadida
mineral o‘g‘itlardan (ammiakli selitra,
qo‘sh superfosfat va kaliy sulfatdan)
foydalanildi.
Tajribalarda
1
m3
Universal International Scientific Journal
53
UNIVERSAL international scientific journal
boshlang‘ich aralashmaga 600 g ammiakli
selitra, 125 g granullangan qo‘sh superfosfat,
455 g kaliy xlorid va 115 g magniy sulfat
tuzlari qo‘shildi. Ko‘chatining rivojlanishiga
biogumus miqdorini ta’siri, agrokimyoviy
tahlillar bilan birga o‘tkazilgan fenologik
kuzatuvlar va biometrik tadqiqotlar yordamida
aniqlandi [1].
TAHLIL VA NATIJALAR
(ANALYSIS AND RESULTS)
O‘tkazilgan
uch
yillik
tajribalar
davomida bodring yetishtirilgan issiqxona
tuprog‘i tarkibidagi og‘ir metallar miqdoriga
biogumusning ta’siri nazorat qilindi. Hozirgi
kunda ko‘pchilik metallarning tuproq va
qishloq xo‘jalik mahsulotlari tarkibidagi
ruxsat etilgan eng yuqori me’yori (REM)
tasdiqlangan.
Issiqxona
sharoitida
qishloq
xo‘jalik mahsulotlari shu jumladan
bodring tarkibidagi og‘ir metallar
miqdori
ularning
tuproqdagi
yalpi
miqdoridan ko‘ra ko‘proq harakatchan
shakldagi miqdoriga bog‘liq. Shu sababli
issiqxona sharoitida tuproqning og‘ir
metallar bilan ifloslanganlik darajasini
baholashning asosiy usuli ularning
harakatchan
shaklini
aniqlashga
asoslangan [5, 6, 7, 8]. Tarkibidagi
harakatchan shakldagi og‘ir metallar
miqdoriga ko‘ra tuproqning qator
klassifikatsiyalari mavjud bo‘lib, Obuxov
va
Renks
tomonidan
tuzilgan
klassifikatsiyalar
1-2-jadvallarda
keltirilgan [3].
1-jadval
Tuproqni tarkibidagi harakatchan shakldagi og‘ir metallar miqdori va ifloslanishi bo‘yicha
klassifikatsiyasi (havo quruq tuproqqa nisbatan), mg/kg [3)
Gradatsii
Pb
Pb
Cd
Cu
Ni
Co
Miqdori
Juda kam
<0,2
<0,02
<1
<0,2
<0,2
<0,1
Kam
0,2-0,5
0,02-0,05
1-2
0,2-0,5
0,2-0,5
0,1-0,2
O‘rtacha taminlangan
0,5-1,5
0,05-0,10
2-5
0,5-2,0
0,5-1,5
0,2-0,5
Yuqori
1,5-5,0
0,10-0,50
5-20
2,0-5,0
1,5-5,0
0,5-3,0
Ifloslanishi
Kuchsiz (REM)
5-10
0,5-1,0
20-50
5-10
5-10
3-5
O‘rtacha
10-50
1,0-3,0
50-100
10-50
10-50
5-25
Kuchli
50-100
3,0-5,0
100-200
50-100
50-100
25-50
Juda kuchli
>100
>5,0
>200
>100
>100
>50
2-jadval
Tuproq tarkibidagi mikroelementlar miqdori Rinkis bo‘yicha [3]
Tuproqning ta’minlanganlik
darajasi
Tuproqdagi elementlar miqdori, mg/kg
V
Su
Mn
Mo
Zn
Co
Juda kam
<0.1
<0.3
<1
<0.05
<0.2
<0.2
Kam
0.1-0.2
0.3-1.5
1-10
0.05-0.15
0.2-1.0
0.2-1.0
O‘rtacha ta’minlangan
0.3-0.5
2-3
20-50
0.20-0.25
2-3
1.5-3.0
Yuqori
0.6-1
4-7
60-100
0.3-0.5
4-5
4-5
Juda yuqori
>1
>7
>100
>0.5
>5
>5
Uch yillik tadqiqotlar davomida hosili yig‘ib olinib tajriba tugatilgandan so‘ng tajriba
uchastkasi tuprog‘ining shudgor qavati tarkibidagi Cd, Co, Cr, Cu, Mn, Ni, Pb, Zn va Mo ning
harakatchan shakldagi miqdoriga (mg/kg), tuproqqa qo‘shilgan biogumusning(kg/m2) ta’siri
tekshirildi. Tajribada og‘ir metallarni aniqlash amaliyotida keng qo‘llaniladigan usullaridan
foydalanildi. 3-jadvalda 2019-2021 yillardagi hosil yig‘ib olinib tajriba tugatilgan issiqxona
tuprog‘i tarkibidagi og‘ir metallarning uch yillik o‘rtacha qiymati keltirilgan.
Universal International Scientific Journal
54
UNIVERSAL international scientific journal
3-jadval
Hosil yig‘ib olingan tuproq tarkibida og‘ir metallarni aniqlash natijalari (o‘rtacha, 2019-2021 yillar)
№
Biogumus me’yori, kg/m
2
Hosil yig‘ib olingan tuproq tarkibidagi harakatchan formadagi
og‘ir metallar miqdori, mg/kg
Cd
Co
Cr
Cu
Mn
Ni
Pb
Zn
Mo
1
N
350
P
250
K
170
0,38
0,45
1,53
2,9
46,6
0,84
4,89
44,37
0,16
2
N
350
P
250
K
170
+B
10
(1)
0,31
0,25
1,40
2,48
41,90
0,76
3,25
32,78
0,16
3
N
350
P
250
K
170
+B
20
(1+1)
0,18
0,19
1,29
2,30
36,32
0,77
2,23
22,1
0,14
4
N
350
P
250
K
170
+B
30
(1+1+1)
0,10
0,13
1,12
1,09
28,54
0,59
1,26
13,16
0,12
5
N
350
P
250
K
170
+B
40
(1+1+1+1)
0,08
0,15
1,06
1,25
28,69
0,65
1,17
12,91
0,11
6
N
350
P
250
K
170
+B
50
(1+1+1+1+1)
0,08
0,12
1,06
1,03
28,63
0,58
1,35
12,4
0,11
7
B
50
(2+1+1+1)
0,07
0,08
0,80
0,87
22,53
0,57
1,13
9,93
0,10
8
B
80
(3+2+1+1+1)
0,07
0,10
0,84
0,68
22,31
0,54
1,02
9,45
0,09
9
N
350
P
250
K
170
+B
40
(40)
0,06
0,07
0,59
0,66
18,03
0,36
0,71
8,01
0,07
10
N
350
P
250
K
170
+N
90
(3+2+2+2)
0,33
0,34
1,44
2,46
41,48
0,72
3,49
37,17
0,18
Tajriba o‘tkazilgan barcha holatlarda
kontrol variant tuprog‘i tarkibidan aniqlangan
og‘ir metallarning miqdori ularning gigenik
normativlar bo‘yicha tasdiqlangan tuproqdagi
ruxsat etilgan me’yoridan past [9]. Uch yillik
tajribalardagi
biogumus
qo‘llanilmagan
nazorat varianti tuprog‘i tarkibida og‘ir
metallarning
miqdori:
Cd–0,34-0,42
mg/kg; Co–0,39-0,50 mg/kg; Cr–1,48-
1,59 mg/kg; Cu–2,82-2,91 mg/kg; Mn–
45,80-47,2 mg/kg; Ni–0,81-0,87 mg/kg;
Pb–4,75-5,07 mg/kg; Zn–41,97-46,00
mg/kg; Mo–0,17-0,14 mg/kg ni tashkil
etdi (4-jadval) [5, 6].
4-jadval.
Issiqxona sharoitida bodring yetishtirishda tuproq tarkibidagi og‘ir metallar miqdoriga biogumusning ta’siri
№
Tuproqga qo‘llanilgan biogumus
miqdori kg/m
2
Hosil yig‘ib olingan tuproq tarkibidagi harakatchan formadagi
og‘ir metallar miqdori, mg/kg
Cd
Co
Cr
Cu
Mn
Ni
Pb
Zn
Mo
2019 yil
1
N
350
P
250
K
170
0,34
0,39
1,51
2,82
45,80
0,87
5,07
46,00
0,16
2
N
350
P
250
K
170
+B
10
(1)
0,31
0,27
1,44
2,51
42,61
0,78
3,41
31,11
0,16
3
N
350
P
250
K
170
+B
20
(1+1)
0,20
0,2 1
1,32
2,26
36,87
0,78
2,03
22,11
0,15
4
N
350
P
250
K
170
+B
30
(1+1+1)
0,10
0,14
1,12
1,21
29,61
0,61
1,21
14,23
0,13
5
N
350
P
250
K
170
+B
40
(1+1+1+1)
0,09
0,13
1,10
1,36
29,57
0,66
1,41
15,41
0,12
6
N
350
P
250
K
170
+B
50
(1+1+1+1+1)
0,09
0,15
1,10
1,00
29,70
0,60
1,61
13,73
0,12
7
B
50
(2+1+1+1)
0,08
0,10
0,83
0,79
23,40
0,58
1,23
12,83
0,11
8
B
80
(3+2+1+1+1)
0,08
0,12
0,87
0,72
23,52
0,55
1,11
11,20
0,10
9
N
350
P
250
K
170
+B
40
(40)
0,06
0,08
0,63
0,70
18,90
0,38
0,73
9,30
0,08
10
N
350
P
250
K
170
+N
90
(3+2+2+2)
0,30
0,32
1,30
2,36
37,5
0,77
3,40
33,17
0,15
2020 yil
1
N
350
P
250
K
170
0,42
0,50
1,59
2,91
46,8
0,81
4,86
45,13
0,17
2
N
350
P
250
K
170
+B
10
(1)
0,33
0,23
1,39
2,46
42,6
0,75
3,16
35,21
0,15
Universal International Scientific Journal
55
UNIVERSAL international scientific journal
3
N
350
P
250
K
170
+B
20
(1+1)
0,18
0,18
1,29
2,44
37,8
0,77
2,28
24,21
0,13
4
N
350
P
250
K
170
+B
30
(1+1+1)
0,09
0,11
1,10
0,98
29,0
0,58
1,39
13,33
0,12
5
N
350
P
250
K
170
+B
40
(1+1+1+1)
0,08
0,18
1,05
1,14
29,5
0,65
1,01
12,51
0,11
6
N
350
P
250
K
170
+B50(1+1+1+1+1)
0,06
0,11
1,05
0,91
29,1
0,57
1,16
11,83
0,10
7
B
50
(2+1+1+1)
0,08
0,07
0,80
0,96
23,4
0,56
1,08
8,93
0,09
8
B
80
(3+2+1+1+1)
0,06
0,08
0,84
0,61
22,5
0,54
1,06
9,34
0,08
9
N
350
P
250
K
170
+B
40
(40)
0,05
0,06
0,59
0,58
18,9
0,35
0,78
7,45
0,06
10
N
350
P
250
K
170
+N
90
(3+2+2+2)
0,38
0,37
1,51
2,63
43,0
0,70
3,58
37,24
0,20
2021 yil
1
N
350
P
250
K
170
0,38
0,46
1,48
2,98
47,2
0,85
4,75
41,97 0,14
2
N
350
P
250
K
170
+B
10
(1)
0,31
0,24
1,37
2,49
40,5
0,76
3,19
32,01 0,14
3
N
350
P
250
K
170
+B
20
(1+1)
0,17
0,17
1,26
2,26
34,3
0,75
2,39
19,98 0,13
4
N
350
P
250
K
170
+B
30
(1+1+1)
0,10
0,13
1,08
1,09
27,0
0,59
1,19
11,93 0,10
5
N
350
P
250
K
170
+B
40
(1+1+1+1)
0,06
0,15
1,05
1,25
27,0
0,64
1,10
10,81 0,10
6
N
350
P
250
K
170
+B
50
(1+1+1+1+1)
0,08
0,10
1,03
1,18
27,1
0,58
1,29
11,63 0,11
7
B
50
(2+1+1+1)
0,06
0,07
0,78
0,87
20,8
0,56
1,07
8,03
0,10
8
B
80
(3+2+1+1+1)
0,06
0,09
0,82
0,71
20,9
0,53
0,90
7,81
0,09
9
N
350
P
250
K
170
+B
40
(40)
0,06
0,08
0,57
0,69
16,3
0,36
0,61
7,28
0,07
10
N
350
P
250
K
170
+N
90
(3+2+2+2)
0,31
0,33
1,51
2,39
43,9
0,77
3,49
40,10
0,19
Demak, og‘ir metallar miqdoriga ko‘ra
biogumus qo‘shilmagan tajriba maydoni
tuprog‘i qo‘rg‘oshin va ruh bo‘yicha yengil
ifloslangan, kadmiy, xrom, mis bo‘yicha
yuqori darajada ta’minlangan va kobolt,
marganes, nikel hamda molibden bo‘yicha
o‘rtacha darajada ta’minlangan tuproq
kategoriyasiga kiradi (2-jadval).
3-jadvalda
keltirilgan
natijalardan
tuproqga qo‘llanilgan biogumus ta’sirida
uning tarkibidagi harakatchan shakldagi og‘ir
metallar miqdorini kamayishini ko‘ramiz.
Keltirilgan uch yillik tadqiqotlarning tahlilidan
(3-jadval) issiqxona sharoitida biogumusning
tuproq tarkibidagi og‘ir metallarga ta’siri
barcha metallar uchun bir xil bo‘lmasdan har-
bir metall uchun o‘ziga xos degan xulosaga
kelish mumkin. Bir xil miqdorda qo‘shilgan
biogumus ta’sirida ayrim metallar miqdorini
keskin
kamayishi
kuzatilsa,
boshqa
metallarning kamayishi nisbatan past darajada
bo‘ldi. Bunda barcha metallar uchun umumiy
holat
tuproqga
qo‘llanilgan
biogumus
me’yorini ortib borishiga mos ravishda
harakatchan shakldagi metall ionlari miqdorini
kamayib borishidir. Biogumus me’yorining
ortib borishiga mos ravishda miqdori eng
keskin kamaygan metall qo‘rg‘oshin
ekanligi qayd etildi. Uning biogumus
berilmagan nazorat variantidagi uch yillik
o‘rtacha miqdori 4,89 mg/kg teng bo‘lib,
bunday tuproq og‘ir metallar miqdori va
ifloslanish tasnifi bo‘yicha qo‘rg‘oshin
bilan kuchsiz ifloslangan tuproq toifasiga
mansub. Uch yillik tajribalar davomida
solingan 1-5 kg/m
2
biogumus ta’sirida
tuproq tarkibidagi qo‘rg‘oshin miqdori
1,5-7,1 martagacha kamayishi kuzatildi
(4-jadval). Natijada tuproq tarkibidagi
biogumus qo‘llanilgandan keyingi eng
kam qo‘rg‘oshin miqdori 0,71mg/kg ni
tashkil etdi. Bunday tuproq 1-2-
jadvallarga ko‘ra qo‘rg‘oshin bilan
o‘rtacha ta’minlangan tuproq toifasiga
mansubligini ko‘rish mumkin. 3-jadvalda
keltirilgan tajriba natijaliridan biogumus
ta’sirida tuproq tarkibidagi kadmiy,
kobolt va ruxning miqdorini sezilarli
darajada kamayishini ko‘ramiz. Faqat
mineral o‘g‘it qo‘llanilgan nazorat
varianti tuprog‘i undagi kadmiy, kobolt
va rux miqdoriga ko‘ra og‘ir metallar
Universal International Scientific Journal
56
UNIVERSAL international scientific journal
bilan kuchsiz ifloslangan yoki yuqori darajada
ta’minlangan tuproq toifasiga mansubdir.
Tajriba davomida 5 kg/m
2
gacha qo‘llanilgan
biogumus ta’sirida yuqorida keltirilgan
metallar miqdori 5,5 dan 6,6 martagacha
kamaydi va tajriba maydoni tuprog‘i kadmiy,
kobolt va rux bilan o‘rtacha yoki kam
ta’minlangan tuproq toifasiga mansubligi qayd
etildi. Me’yori 5 kg/m
2
gacha bo‘lgan
biogumus
ta’sirida
issiqxona
tuprog‘i
tarkibidagi harakatchan shakldagi mis miqdori
uning nazorat variantidagi miqdoriga nisbatan
4,5
martaga
kamayganligi
aniqlandi.
Qo‘llanilgan bir xil me’yordagi biogumus
ta’sirida miqdoring eng kam kamaygan
metallar molibden, marganes va xrom bo‘lib
ularning 5 kg/m
2
biogumus ta’siridagi
kamaygan qismi boshlang‘ich miqdorining
2,3-2,6 karrasini tashkil etdi.
XULOSA
VA
TAKLIFLAR
(CONCLUSION/RECOMMENDATIONS)
Shunday qilib, 3-5 kg/m
2
biogumus
ta’sirida tuproqda xarakatchan og‘ir
metallar miqdori kamayib, tuproq
ko‘pchilik metallar bo‘yicha o‘rtacha
ta’minlangan
holatga
kelganligi
aniqlandi. Demak, biogumus tuproqning
buferlik
xossasini
oshirib
uning
tarkibidagi og‘ir metall kationlari uchun
sorbent vazifasini o‘taydi. O‘tkazilgan
tadqiqotlarda kuzatilgan natijalar, yopiq
tuproq sharoitida og‘ir metallar bilan
ifloslangan tuproq sifatini unga biogumus
qo‘shish orqali og‘ir metallarni organik
fazaga biriktirish yo‘li bilan yaxshilash
mumkinligini
tasdiqlaydi.
Bodring
yetishtirishda biogumusdan foydalanish
asosan issiqxona tuproq tarkibidagi
qo‘rg‘oshin, kadmiy, kobalt, rux va
misning harakatchan shakldagi miqdorini
keskin pasaytiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Доспехов Б.А. Методика полевого опыта. М.: Агропромиздат, 1985. -351 с.
2.
Гейслер Т. Производство овощей под стеклом и пленкой/ Пер. с нем. Н.С. Корогодова.,
Т.П.Шульцева. –М.: Колос, 1979. с.312 с.
3.
Обухов А.И., Попова A.A. Баланс тяжелых металлов в агроценозах дерново-
подзолистых почв и проблемы мониторинга //Вестник Московского университета, сер.17.
Почвоведение. 1992. №3. С.31-39.
4.
Методические указания по определению тяжелых металлов в почвах сельхозугодий и
продукции растениеводства. Изд. 2-е. Минсельхоз России, ЦИНАО. М., 1992. 61с.
5.
Плеханова И.О., Савельева В.А. Влияние мелиорантов на состояние кобальта в почве
и его поступление в растения. Агрохимия. 1997. № 8. С. 68-73.
6.
Khujamshukurov N., Eshkobilov Sh.A., Kuchkarova D.X., Bashirova Yu.J. (a) Influence of
biohumus on the content of heavy metals in soil. International conference on trends & innovations in
food technology. 24-25 november, 2022 (TIFT-2022). Integral University, Lucknow, India. P.85.
7.
Хужамшукуров, Н., Эшкобилов, Ш., Дилафруз, К., & Абдутолибов, М. (2023).
ВЛИЯНИЕ БИОГУМУСА НА СОДЕРЖАНИЕ НИТРАТОВ В РАСТЕНИЯХ И ПЛОДАХ
ОГУРЦА. Universum: химия и биология, (1-1 (103)), 24-29.
8.
Брызгалов В.А. 1983. Овощеводство защищенного грунта: [По спец.1503
"Плодоовощеводство и виноградарство"] / В.А.Брызгалов, В.Е.Советкина, Н.И.Савинова; Под
ред. В.А.Брызгалова. -Л.: Колос: Ленингр. Отделение. –352 с.
9.
Гигиенические
нормативы
ГН 2.1.7.2042-06
«Ориентировочно
допустимые
концентрации химических веществ в почве».
