Universal International Scientific Journal
190
Jabborova Xojaroy Xasanboy qizi
Andijon davlat universiteti biologiya ta’lim yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
Uzbekistan
Annotatsiya.
Ushbu tezisda hasharotlarning iqtisodiyotdagi va tabiatdagi ahamiyati hamda tuproq
hosil boʻlish jarayonidagi o‘ni va hasharotlardan olinadigan mahsulotlar toʻgʻrisida maʼlumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Kapalaklar, qoʻngʻizlar, termitlar, chumolilar, nekrofag va kaprofag.
Аннотация:
В диссертации представлена информация о значении насекомых в экономике и
природе, а также об их роли в почвообразовании и продуктах, получаемых от насекомых.
Ключевые слова:
Бабочки, жуки, термиты, муравьи, некрофаги и капрофаги.
Abstract:
This thesis presents information on the importance of insects in the economy and nature,
as well as their role in soil formation and the products obtained from insects.
Keywords:
Butterflies, beetles, termites, ants, necrophagous and caprophagous.
Language:
Uzbek
Citation:
Jabborova, K. (2025). IMPORTANCE OF INSECTS IN NATURE AND ECONOMY.
Universal
International
Scientific
Journal,
2(4),
190–193.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1546
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15310887
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
HASHAROTLARNING TABIATDAGI VA IQTISODIYOTDAGI AHAMIYATI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 4
Published: 28.04.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
191
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Hasharotlarning
tabiatdagi
ahamiyati haqida soʻz yuritadigan boʻlsak,
bilamizki, tabiatda faqat zararli yoki faqat
foydali
organizmlar
boʻlmaydi.
Hayvonlarning foydali yoki zararli ekanligi
toʻgʻrisida soʻz yuritilganda kishilar
ularning hayot faoliyati toʻgʻrisida oʻz
manfaatlari yuzasidan subyektiv xulosa
chiqarishadi [1; 36-42 b.].
Juda xilma-xil va koʻp sonli boʻlishi
tufayli hasharotlar tabiatda sodir boʻlib
turadigan moddalar almashinuvida muhim,
ahamiyatga ega boʻladi. Ular gulli
oʻsimliklarni changlatib hosilni oshiradi.
Moʻtadil mintaqalarda oʻsadigan gulli
oʻsimliklarning 30 foizga yaqini, tropik
oʻlkalarda yarimidan koʻprogʻi hasharotlar
yordamida changlanadi. Pardaqanotlilar -
asosiy
changlatuvchi
hasharotlar
hisoblanadi. Changlatishda ikki qanotlilar,
kapalaklar, qisman qoʻngʻizlar ham
ishtirok etadi. Ayrim oʻsimliklar, masalan,
grechixa, kungaboqar kabi oʻsimliklar
faqat
hasharotlar
bilan
changlanadi.
Hasharotlar yordamida changlanadigan
oʻsimliklar
entomofill
deyiladi.
Evolyutsiya jarayonida hasharotlar bilan
gulli oʻsimliklar oʻrtasida oʻziga xos
moslanishlar paydo boʻlgan. Xususan,
hasharotlarning soʻruvchi xartumi guldan
nektar yigʻishga, hidni sezishi va ranglarni
ajrata bilish qobiliyati esa nektar beruvchi
gullarni oson topishga yordam beradi [2;
73-78 b.]
Hasharotlar
tabiatda
moddalar
almashinuvida ham katta ahamiyatga ega.
Koʻpchilik hasharotlar tirik oʻsimlik
toʻqimalari
bilan
oziqlanadi.
Lekin
ularning hammasini zararkunanda deyish
mumkin emas. Aksincha, ular tabiatda
moddalar
aylanishining
eng
muhim
zvenosi hisoblanadi. Bu jihatdan ularni
oʻtxoʻr umurqali hayvonlarga oʻxshatish
mumkin. Oʻz navbatida hasharotlarning
oʻzi ham boshqa hayvonlar (masalan,
qushlar, sudralib yuruvchilar, suvda hamda
quruqlikda yashovchilar, hasharotxoʻr sut
emizuvchilar, yirtqich hasharotlar) uchun
oziq manbai hisoblanadi. Hasharotlarsiz
umurtqali va umurtqasiz hayvonlarning
koʻpchiligi hayot kechira olmagan boʻlar
edi [3; 48-56 b.]
Hasharotlar tuproq hosil boʻlish
jarayonida ham oʻz ahamiyatiga ega.
Oʻsimlik qoldiqlari bilan oziqlanadigan
hasharotlar tuproqni organik moddalar
bilan boyitadi. Termitlar chumolilar va
boshqa bir qancha hasharotlar in qazib
tuproqni yumshatadi va gʻovak qiladi;
uning havo va suv oʻtkazish xususiyatini
yaxshilaydi; tuproqni chirindi moddalar
bilan boyitib yemirilishidan saqlaydi.
Oʻsimlik qoldiqlari, ayniqsa igna barglilar
xazonining
chirishida
hasharotlarning
ahamiyati katta. Hasharotlar uchun qulay
Universal International Scientific Journal
19
2
sharoit boʻlmagan botqoq tuproqlarda
oʻsimlik qoldiqlari parchalanmasdan torf
hosil
qiladi.
Hasharotlar
orasida
hayvonlarning
murdalari
bilan
oziqlanuvchi nekrofaglar (oʻlaksaxoʻrlar)
va goʻngxoʻr - kaprofaglar tabiiy sanitarlar
vazifasini bajaradi. Goʻngxoʻr hasharotlar
hayvonlarning goʻngini parchalab uning
chirishiga ya'ni tuproq hosil boʻlishiga
yordam beradi [4; 101-105 b.].
Hasharotlar inson hayotida ham
muhim ahamiyatga ega. Hasharotlardan
olinadigan mahsulotlar farmasevtika va
sanoatda turli xil dori darmonlar va
boʻyoqlar olish maqsadidafoydalaniladi.
Oziq-ovqat va ipak olish maqsadida
kishilar asalari va tut ipak qurtini qadimdan
xonakilashtirishgan. Hozir asalarichilik va
pillachilik qishloq xoʻjaligining muhim
tarmoqlaridan biri hisoblanadi. [5; 24-28
b.].
Asalarichilik
—
qishloq
xoʻjaligining
tarmoqlaridan
biri,
asalarilarni
asal,
mum
va
boshqa
mahsulotlar (asalari suti, asalari yelimi,
asalari zahari) olish, shuningdek qishloq
xoʻjaligi ekinlari hosildorligini oshirish
uchun ularni changlatish maqsadlarida
boqish [6; 32-34 b.].
Asalarichilik bilan 20-50 (90%) yoki
50-150 (10%) quti asalarisi boʻlgan
xususiy asalchilar ham shugʻullanadi.
Mavsumda ikki marta may-iyun (bahorgi)
va avgust-sentabrda (yozgi) asal olinadi.
1996-yil 17,1 ming tonna asal, 187 tonna
mumlarda
tayyorlandi.
Respu-blikada
yiliga 20 ming tonnadan koʻproq asal
tayyorlash imkjoniyatlari bor. Asalarilar
asosan
koʻchma
usulda
boqiladi.
Asalarilardan qishloq xoʻjaligi ekinlarini
(gʻoʻza, mahsar, kanop, urugʻlik beda va
boshqalar) changlatishda foydalaniladi.
Asalarilar
bilan
changla-tish
gʻoʻza
hosildorligini
oʻrtacha
5,1-5,9
s/ga
oshirishi aniqlangan [7; 63-64 b.].
Pillachilik — ipak qurti boqish, pilla
yetishtirish majmui; qishloq xoʻjaligining
ipakchilik sanoati uchun xom ashyo
yetkazib beradigan asosiy tarmoqlaridan
biri. Pillachilik tarmoq sifatida Pillaning
ozuqa manbai boʻlgan tutzorlar barpo
qilish; tutning yangi navlarini yaratish;
ipak qurtining zotlari va durapillalarni
yaratish; naslchilik ishlari, ipak qurti boqib,
uning tuxumini yetishtirish; ipakchilik
sanoati uchun tirik pilla tayyorlash; pillani
quritib, quruq pilla standarti talablariga
moye keltirib korxonalarga topshirish;
pillani
dastlabki
qayta
ishlash
va
boshqalarni oʻz ichiga qamrab oladi [8; 41-
43 b.].
Oʻzbekistonda tut ipak qurti urugʻini
tayyorlash, qurtini boqish, pillani dastlabki
ishlash (dimlash va quritish), yangi qurt
zotlari va duragaylarini yaratishni va
tutchilikni oʻz ichiga olgan mukammal
majmua
yaratilgan.
Tut
ipak
qurti
respublikaning
barcha
viloyatlarida
yetishtiriladi.
Jahonda pilla yetishtirish va xom
ipak ishlab chiqarish boʻyicha Oʻzbekiston
Xitoy, Yaponiya va Hindistondan keyin 4-
oʻrinni
egallaydi.
Hozirgi
kunda
yetishtirilayotgan
pilla
respublikaning
Universal International Scientific Journal
19
3
hamma pillakashlik korxonalarini toʻliq
taʼminlash bilan birga uni chet elga sotish
imkonini ham beradi.
Pillachilik
Xitoy,
Hindiston,
Yaponiya, Koreya, Braziliya, Tayvan,
Pokiston, Suriya, Turkiya, Ispaniya, Misr
va boshqa mamlakatlarda rivojlangan.
Tabiiy ipak jahonda ishlab chiqariladigan
toʻqimachilik tolalarining faqatgina 0,5%
ni tashkil etadi, lekin ipak va ipak
gazlamalarning
texnika
va
maishiy
turmushda keng qoʻllanishi tufayli jahon
bozorida tabiiy ipakka boʻlgan talab juda
yuqori [9; 84-84 b.].
XULOSA
Hasharotlar
tabiatda
va
inson
hayotida muhim ekologik va iqtisodiy
ahamiyatga ega organizmlar sirasiga
kiradi. Ularning biologik xilma-xilligi va
keng tarqalganligi sababli, hasharotlar
ekotizimlarda
moddalar
almashinuvi,
changlatish, tuproq hosil bo‘lishi va tabiiy
sanitar vazifalarini bajarishda beqiyos rol
o‘ynaydi. Ayniqsa, gulli o‘simliklarning
ko‘pchiligi ularning faol ishtirokida
changlanadi, bu esa qishloq xo‘jalik
ekinlarining hosildorligiga bevosita ta’sir
qiladi.
Inson hayotida ham hasharotlarning
roli katta. Asalarilar asal, mum, asalari suti
va boshqa foydali mahsulotlar manbai
bo‘libgina qolmay, ular qishloq xo‘jaligi
ekinlarini changlatish orqali hosildorlikni
oshiradi.
Pillachilik
esa
ipakchilik
sanoatining asosiy manbai bo‘lib, iqtisodiy
jihatdan
foydali
tarmoq
hisoblanadi.
O‘zbekiston bu borada jahon miqyosida
yetakchi davlatlar qatoriga kiradi.
Umuman
olganda,
hasharotlar
nafaqat ekologik muvozanatni saqlashda,
balki iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashda
ham muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Muhammadiev A.M. Umurtqasizlar zoologiyasi. T., "Oʻqituvchi ", 1976.
2.
Lukin E.I Zoologiya. M., "Agropromizdat" ,1989. 384s
3.
Бей-биенко Г.Я. Общая энтомология. – М.: «Высшая школа», 1980.
4.
Дьяков Ю.Т. и др. Общая и сельскохозяйственная фитопатология. – М.: «Колос», 1984.
5.
Uktamovna, M. M. (2022). epitetning lingvistik tabiati. ijtimoiy fanlarda innovasiya onlayn ilmiy
jurnali, 2(8), 26
6.
Uktamovna, M. M. (2023). transferred epithet in english language. научный фокус, 1(1), 921-924.
7.
O’zbekiston milliy ensklopediyasi.
8.
R.A Olimjonov “Entamalogiya”. T. 1977-y.
9.
H.Kimsanboyev, S.Ergashev, R.O’lmasboyeva, B.Sulaymonov “Entamalogiya”.
10.
Matkarimov, J. S. (2024). PREZI SAYTIDA TAQDIMOT TAYYORLASHNING DASTLABKI
TUSHUNCHALARIGA OID. INTERNATIONAL SCIENCES, EDUCATION AND NEW LEARNING
TECHNOLOGIES, 1(12), 42-46.
11.
Matkarimov, J. S. (2024). TA’LIM MASHG‘ULOTLARIDA ZAMONAVIY KOMPYUTER
DASTURLARINI QO ‘LLASH.
12.
Matkarimov, J. S. (2024). TA’LIM MASHG‘ULOTLARIDA ZAMONAVIY AXBOROT
KOMMUNIKASIYA TEXNOLOGIYALARI DASTURLARINI QO ‘LLASH.
