“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
159
ANDIJON VILOYATIDA NINACHILAR (INSECTA, ODONATA) FAUNASIGA
ANTROPOGEN OMIL TA'SIRINI 2024-2025 YILLAR DAVOMIDAGI TAHLILI
Zokirova Moxidilxon Suvanxanovna
1
1
Andijon davlat universiteti Zoologiya va biokimyo kafedrasi dotsent
Sabirova Mohinur Shavkatbek qizi qizi
2
Karimjonov Xayotbek Yaxyojon ò
ģ
li
2
Jabborova Xojaroy Xasanboy qizi
2
G'anijonov Diyorbek Murodiljon o‘g'li
2
2
Andijon davlat universiteti biologiya yo‘nalishi talabalari
zokirovamohidilhon@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15595319
Annotatsiya
2022–2025 yillarda Andijon viloyatining Marhamat, Jalaquduq, Xo‘jaobod va
Izboskan tumanlarida ninachilar (Odonata) populyatsiyalariga antropogen ta’sir o‘rganildi. Transekt
va kvadratura usullari bilan
Calopteryx splendens, Ischnura elegans
va
Enallagma cyathigerum
turlari tahlil qilindi. Jalaquduqda
Calopteryx splendens
soni 4,5 birlik, Marhamatda 3,0, Izboskanda
2,0 bo‘lsa, Xo‘jaobodda
Ischnura elegans
4,0 birlikni tashkil etdi. Qamishlarni yoqish va suv
ifloslanishi salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Ekologik nazorat va yashash joylarini muhofaza qilish tavsiya
qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Insecta, Odonata, antropogen, limnofil, fenologik, reobiont.
Аннотация
:
В
период
с
2022
по
2025
годы
в
Андижанской
области
(
Узбекистан
)
в
районах
Мархамат
,
Джалакудук
,
Ходжаабад
и
Избаскан
проводились
исследования
антропогенного
воздействия
на
популяции
стрекоз
(Odonata).
С
использованием
методов
трансекты
и
квадратуры
были
проанализированы
виды
Calopteryx splendens, Ischnura elegans
и
Enallagma cyathigerum
.
В
районе
Джалакудук
численность
Calopteryx splendens
составила
4,5
особи
,
в
Мархамате
— 3,0
особи
,
в
Избаскане
— 2,0
особи
,
тогда
как
в
Ходжаабаде
численность
Ischnura elegans
достигла
4,0
особи
.
Выжигание
камыша
и
загрязнение
водоемов
оказали
негативное
воздействие
на
популяции
.
Рекомендуется
внедрение
экологического
мониторинга
и
мер
по
сохранению
мест
обитания
.
Ключевое
слово
:
Insecta, Odonata,
антропогенные
,
лимнофильные
,
фенологические
,
реобионтные
.
Annotation:
Between 2022 and 2025, studies were conducted in the Marhamat, Jalaquduq,
Khojaabad, and Izboskan districts of Andijan Province (Uzbekistan) to assess the anthropogenic
impact on dragonfly (Odonata) populations. Using transect and quadrat methods, the species
Calopteryx splendens, Ischnura elegans
, and
Enallagma cyathigerum
were analyzed. In Jalaquduq,
the population of
Calopteryx splendens
reached 4.5 individuals, in Marhamat 3.0 individuals, and in
Izboskan 2.0 individuals, while in Khojaabad, the population of Ischnura elegans was 4.0 individuals.
Reed burning and water pollution had a negative impact on the populations. Implementation of
ecological monitoring and habitat conservation measures is recommended.
Keyword:
Insecta, Odonata, anthropogenic, limnophilic, phenological, reobiontic.
Ninachilar morfologiyasi, biologiyasi, geografik tarqalishi va ekotizimlardagi o‘ziga xos
ishtiroki bilan boshqa xasharotlar orasida ajralib turadi. Ushbu xususiyatlar ularni biologiya fanining
turli sohalarida, xususan, ekologiya, entomologiya va evolyutsion biologiyada tadqiqot uchun muhim
namunaviy ob’yektlar qatoriga qo‘yadi [14].
Hozirgi vaqtda ninachilarning (Odonata) taxminan
6650
ga yaqin turi ma’lum. Ular
artropodlarning eng qadimiy guruhlaridan biri bo‘lib, qazilma qoldiqlari karbon davridan (taxminan
300 million yil avval) ma’lum. Ninachilar yuqori darajada morfologik ixtisoslashganligi bilan ajralib
turadi va ko‘pincha boshqa qanotli xasharotlardan farqli o‘laroq, alohida taksonomik bo‘linma yoki
infrasifga ajratiladi [10;15]. Imago (etuk) ninachilar yuqori ixtisoslashgan havo organizmlari bo‘lib,
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
160
lichinkalari esa suvda yashaydigan yirtqichlardir. Ninachilar agroekosistemalarda oraliq yirtqichlar
vazifasini bajarganligi sababli, bunday turlarni saqlash hasharotlar jamoalarining ekologik
barqarorligini taminlash uchun muhimdir [1;2;3] Suv va quruqlikdagi yashash muhitlarining
almashinuvi, shuningdek, rivojlanish bosqichlaridagi katta biomassa tufayli ninachilar ekotizimlarda
moddalar aylanishiga muhim xissa qo‘shadi. Hatto kichik suv havzalarida ham ular yil davomida
ko‘p miqdordagi ozuqa moddalarini o‘zgartirishga qodir [13,14]
Ushbu tadqiqot Farg‘ona vodiysining Andijon viloyati Marhamat, Xo‘jaobod,
Izboskan
va
Jalaquduq tumanlarida olib borildi. 2024-2025 yillar davomida yirik daryo o‘zanlari, kanallar,
zovurlar va kolektorlarda ninachilar (Odonata) turlarining tarqalishi o‘rganildi. Tadqiqot materiallari
1-jadvalda keltirilgan.
1-jadval
Andijon viloyatida ninachilarning (Odonata) 2022–2025 yillarda hududlar bo‘yicha tarqalishi
№
Sana
Tuman
Individ
Uzunlik (N)
Kenglik (E)
1
18.09.2024
Marhamat
Aeshna juncea Orthetrum
brunneum Orthetrum
cancelatum Calopteryx
splends, Colapteryx virgo,
Ischnura elegans
40°28'47.4"N
72°17'20.5"
E
2
22.09.2024
Marhamat
Sympecma fusca
Coenargion pulchellum
40°28'49.0"N
72°17'23.2"
E
3
10.10.2024
Marhamat
Ischnura elegans,
Enallagma cyathigerum
40°27'43.7"N
72°17'16.5"
E
4
25.10.2024
Jalaquduq
Coenagrion pulchellum,
Colapteryx splends
40°27'28.5"N
72°20'39.9"
E
5
05.03.2025
Jalaquduq
Anax Imperator,
AnaxParthenope,
Aechna isossceles
40°28'26.8"N
72°19'28.6"
E
6
05.03.2025
Jalaquduq
Calopteryx virgo, Ischnura
elegans,
40°28'36.7"N
72°19'48.6"
E
7
10.03.2025
Jalaquduq
Calopteryx splends
40°31'06.0"N
72°16'21.9"
E
8
14.03.2025
Jalaquduq
Calopteryx virgo, Ischnura
elegans
40°31'00.7"N
72°16'05.5"
E
9
28.03.2025 Xo‘jaobod
Sympecma fusca
Vander Linden,Ischnura
elegans
40°40'27"N
72°34'35"E
10 05.04.2025
Xo‘jaobod
Calopteryx splends, Anax
Imperator, Sympetrum
meridionale, Sympetrum
vulgattum
40°40'26"N
72°34'35"E
11 05.04.2025 Xo‘jaobod
Enallagma cyathigerum
Charpentier,Ischnura
elegans Vander Linden
40°40'23"N
72°34'38"E
12
6.04.2025
Xo‘jaobod
Anax Imperator, Sympetrum
meridionale, Sympetrum
vulgattum
40°40'24"N
72°34'38"E
13 06.04.2025 Xo‘jaobod
Calopteryx virgo, Ischnura
pumilio
40°40'27"N
72°34'37"E
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
161
14 10.04.2025 Xo‘jaobod
Orthetrum sabina Drury,
Sympetrum vulgattum, Anax
Imperator, Sympetrum
merideonale
40°40'21"N
72°34'43"E
15 12.04.2025 Xo‘jaobod
Sympetrum meridionale ,
Sympetrum
vulgattum,Libeelulla
quadrimacuatta
40°30'06.1"N
72°22'54.3"
E
16 15.04.2025
Jalaquduq
Aeshna junceaOrthetrum
cancelatum Libellula
quadrimaculata
40°32'29.8"N
72°21'43.1"
E
17 20.04.2025
Marhamat
Calopteryx virgo, Ischnura
pumilio
40°31'51.6"N
72°20'17.9"
E
18 25.05.2025
Jalaquduq
Aeshna juncea,Orthetrum
cancelatum, Orthetrum
brunneum, Orthetrum
sabina
40°36'56.2"N
72°19'10.7"
E
19 25.04.2025
Jalaquduq
Calopteryx splends,
Calopteryx virgo, Ischnura
pumilio
40°37'24.6"N
72°20'59.6"
E
20 24.04.2025
Jalaquduq
Ischnura
elegans,Enallagma
cyathigerum Charpentier,
Calopteryx splends
40°28'29.0"N
72°16'19.7"
E
21 30.04.2025
Izboskan
Calopteryx splends,
Enallagma cyathigerum
Charpentier, Ischnura
elegans Vander Linden
40°53'42"N
72°08'33"E
22
30.042025
Izboskan
Aeshna juncea,Orthetrum
cancelatum, Orthetrum
brunneum, Orthetrum
sabina
40°53'43"N
72°08'45E
23 30.04.2025
Izboskan
Calopteryx splends,
Calopteryx virgo, Ischnura
elegans
40°53'42"N
72°08'43"E
24
1.05.2025
Izboskan
Ischnura Charpentier,
40°40'21"N
72°34'43"E
Tadqiqot va kuzatuvlarda ninachilarning (Odonata) oziqlanishi, ko‘payishi, rivojlanishi,
populyatsiya zichligi, ayrim turlarining etologik xususiyatlari va migratsiya harakatlariga alohida
e’tibor qaratildi. Fenologik kuzatishlar yil davomida, bahorda ninachilarning qishlovdan chiqish
davridan boshlab, kuzda qishlovga qaytish davrigacha olib borildi.
Yig‘ilgan turlarni saqlash va taksonomik aniqlashda Yu.M. Zalesskiy, Z.D. Spuris, B.F.
Belishev, A.Yu. Xaritonov, A.N. Popova va V.E. Skvorsovlarning usullaridan foydalanildi [6, 12, 4,
14, 9,11].
2024–2025 yillarda olib borilgan kuzatuvlar natijasida ayrim hududlarda ninachilar (Odonata)
populyatsiyasi sonining keskin kamaygani aniqlandi. Buning asosiy sabablari qamishlarni yoqish,
suv havzalariga chiqindilar tashlanishi va boshqa antropogen omillar bilan bog‘liq.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, yangi yashash joylarining paydo bo‘lishi ninachilar
(Odonata) populyatsiyalarining geografik tarqalishi va soniga ta’sir qildi. Turli turlar va morfo-
ekologik guruhlar sun’iy suv havzalarida yashashga moslashishda xilma-xil yo‘nalishlarni ko‘rsatdi.
Masalan, reobiont turlar daryolar, kanallar va ariqlarda iliqroq sharoitga moslashgan bo‘lsa, limnofil
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
162
turlar sovuqroq va turgun suvli muhitlarga moslashdi. Bu omillar ninachilarning biologik
xususiyatlariga ta’sir qilishi mumkin va voha-sohil bo‘yi populyatsiyalarida mikroevolyutsion
jarayonlarga antropogen ta’sirning rolini ko‘rib chiqish mumkin.
Antropogen ta’sir ninachilarga (Odonata), asosan, yashash joylarining yo‘q qilinishi,
o‘zgarishi, atrof-muhit ifloslanishi va iqlim o‘zgarishi orqali sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Bu
populyatsiyalar sonining kamayishiga, ba’zi hollarda esa turlarning yo‘qolishiga olib keladi. Yo‘l va
shahar qurilishi, o‘rmonlarning kesilishi, qishloq xo‘jaligi yerlarining kengayishi kabi omillar
botqoqlar, ko‘llar va daryolardek tabiiy yashash joylarining qisqarishiga sabab bo‘ladi. Sanoat
chiqindilari, transport ifloslanishi, pestitsid va gerbitsidlardan foydalanish ninachilar va ularning
yashash joylariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Iqlim isishi esa turlarning geografik tarqalishi, populyatsiya
zichligi va rivojlanish davrlarining o‘zgarishiga olib kelishi mumkin.
2024–2025 yillarda Andijon viloyatining Marhamat, Jalaquduq, Xo‘jaobod va Izboskan
tumanlarida olib borilgan kuzatuvlar natijalariga ko‘ra, ninachilar (Odonata) populyatsiyalariga
antropogen ta’sir sezilarli darajada salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan,
Calopteryx splendens,
Ischnura elegans
va
Enallagma cyathigerum
kabi turlarning populyatsiya zichligi ichki suvlarning
ifloslanishi, qamishlarni yoqish, qishloq xo‘jaligi faoliyati va yo‘l qurilishi tufayli keskin kamaygani
aniqlandi. Masalan, Marhamat tumanida
Calopteryx splendens
soni 2024–2025 yillarda taxminan
25% ga qisqardi, bu asosan zovurlarga chiqindi tashlanishi va suv oqimining o‘zgarishi bilan bog‘liq.
Bundan tashqari, ifloslantiruvchi moddalar (qo‘rg‘oshin, pestitsidlar va gerbitsidlar) ninachilarning
rivojlanish jarayonlariga, xususan, o‘zgaruvchan assimetriya darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi, bu esa
turlarning reproduktiv muvaffaqiyatini pasaytirdi. Iqlim o‘zgarishi, ayniqsa, suv havzalaridagi
temperatura va gidrorejimning o‘zgarishi, reobiont va limnofil turlarning tarqalishi va fenologik
davrlariga ta’sir qildi.
Ushbu natijalar asosida ninachilarning bioxilma-xilligini saqlash uchun bir qator choralar
tavsiya qilinadi: 1) suv havzalarining ifloslanishini kamaytirish uchun qat’iy ekologik nazorat joriy
qilish; 2) qamishlarni yoqish amaliyotini cheklash va tabiiy biotoplarni muhofaza qilish; 3) sun’iy
suv havzalarida ninachilarning ko‘payishi uchun qulay sharoitlar yaratish. Bu choralar nafaqat
ninachilar populyatsiyasining barqarorligini ta’minlaydi, balki ekotizimlarda moddalar aylanishida
ularning muhim rolini saqlashga xizmat qiladi.
Adabiyotlar ro‘yxati
1. Nakanishi, K., Yokomizo, H., Hayashi, T.I., 2021. Population model analyses of the
combined effects of insecticide use and habitat degradation on the past sharp declines of the dragonfly
Sympetrum
frequens.
Sci.
Total
Environ.
787,
147526
https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2021.147526
.
2. Hashimoto, K., Eguchi, Y., Oishi, H., Tazunoki, Y., Tokuda, M., S´ anchez-Bayo, F., Goka,
K., Hayasaka, D., 2019. Effects of a herbicide on paddy predatory insects depend on their
microhabitat
use
and
an
insecticide
application.
Ecol.
Appl.
29,
e01945
https://doi.org/10.1002/eap.1945
3. Suhling, F., Befeld, S., H¨ ausler, M., Katzur, K., Lepkojus, S., Mesl´eard, F., 2000. Effects
of insecticide applications on macroinvertebrate density and biomass in rice-fields in the Rhone-delta,
France. Hydrobiologia 431, 69–79. https://doi.org/10.1023/A: 1004006422334
4.
Белышев
Б
.
Ф
.,
Харитонов
А
.
Ю
.
Определител
стрекоз
по
крылям
(
роды
Бореалного
фаунистического
царства
и
сопределных
земел
,
виды
фауны
СССР
). -
Новосибирск
. -
Изд
.
«
Наука
». - 1977. -
С
. 3-398.
5.
Борисов
С
.
Н
.
Стрекозы
(Insecta, Odonata)
Средней
Азии
и
их
адаптивные
стратегии
//
Автореф
.
дисс
. ...
док
.
биол
.
наук
. -
Новосибирск
, 2007. -
С
.3-39.
6.
Залесский
Ю
.
М
.
О
жилковании
крылев
стрекоз
и
поденок
и
их
филогенетическом
развитии
//
Известия
Академии
наук
СССР
.
Отделение
математических
и
естественных
наук
.
- 1932. -
№
5. -
С
.713-733.
7.
Зокирова
М
.
С
., Q
одиралиева
М
.
Фар
g‘
она
водийси
ниначи
(Inse
с
ta Od
о
nata)
ларининг
минта
q
алар
буйича
зоогеографик
тар
q
алишига
оид
. //
Биохилма
-
хилликни
са
q
лаш
ва
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
163
ривожлантириш
:
республика
илмий
-
амалий
конференцияси
материаллари
. -
Гулистон
, 2020.
40-42
б
.
8.
Иванов
П
.
Ю
.
Фауна
,
систематика
и
распространение
стрекоз
(Odonata)
Юга
Российского
Далнего
Востока
//
Автореф
.
дисс
. ...
канд
.
биол
.
наук
. -
Владивосток
, 2003. -
С
.3-
20.
9.
Попова
А
.
Н
. 1953.
Личинки
стрекоз
фауны
СССР
(Odonata).
М
.-
Л
.:
Изд
.
АН
СССР
. 5-
235
с
.
10.
Родендорф
Б
.
Б
. 1980.
Инфракласс
Libellulones.
Стрекозообразные
//
Историческое
развитие
класса
насекомых
.
М
.:
Наука
.
С
. 127-128. (
Тр
.
Палеонтол
.
ин
-
та
АН
СССР
.
Т
. 178).
11.
Скворцов
В
.
Э
.
Стрекозы
Восточной
Европы
и
Кавказа
.
Атлас
-
определител
. -
М
.:
Товарищество
научных
изданий
КМК
, 2010. 3-623
с
.
12.
Спурис
З
.
Д
.
Отряд
Odonatoptera (Odonata) -
стрекозы
.
Определител
насекомых
европейской
части
СССР
//
Москва
-
Ленинград
. –
Изд
. «
Наука
». - 1964. -
Т
.1. -
С
.137-161.
13.
Сухачева
Г
.
А
. 1989.
Стрекозы
Западно
-
Сибирской
лесостепи
и
их
трофические
связи
.
Афтореф
.
дис
....
канд
.
биол
.
наук
.
Новосибирск
. 21
с
14.
Харитонов
А
.
Ю
, 1991.
Бореальная
одонатофауна
и
экологические
факторы
географического
распространения
стрекоз
.
Автореф
.
дис
. ...
док
.
биол
.
наук
. 34
с
15.
Шванвич
Б
.
Н
. 1949.
Курс
общей
энтомологии
.
М
.-
Л
.:
Сов
.
наука
. 900
с
