Mualliflar

  • Moxidilxon Zokirova
    Andijon davlat universiteti
  • Mohinur Sabirova
    Andijon davlat universiteti
  • Xayotbek Karimjonov
    Andijon davlat universiteti
  • Xojaroy Jabborova
    Andijon davlat universiteti
  • Diyorbek G'anijonov
    Andijon davlat universiteti

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.universaljurnal.110667

Kalit so‘zlar:

Insecta Odonata antropogen limnofil fenologik reobiont.

Annotasiya

2022–2025 yillarda Andijon viloyatining Marhamat, Jalaquduq, Xo‘jaobod va Izboskan tumanlarida ninachilar (Odonata) populyatsiyalariga antropogen ta’sir o‘rganildi. Transekt va kvadratura usullari bilan Calopteryx splendens, Ischnura elegans va Enallagma cyathigerum turlari tahlil qilindi. Jalaquduqda Calopteryx splendens soni 4,5 birlik, Marhamatda 3,0, Izboskanda 2,0 bo‘lsa, Xo‘jaobodda Ischnura elegans 4,0 birlikni tashkil etdi. Qamishlarni yoqish va suv ifloslanishi salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Ekologik nazorat va yashash joylarini muhofaza qilish tavsiya qilinadi.


background image

“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA

RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”

xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari

adu.uz

universaljurnal.uz

159

ANDIJON VILOYATIDA NINACHILAR (INSECTA, ODONATA) FAUNASIGA

ANTROPOGEN OMIL TA'SIRINI 2024-2025 YILLAR DAVOMIDAGI TAHLILI

Zokirova Moxidilxon Suvanxanovna

1

1

Andijon davlat universiteti Zoologiya va biokimyo kafedrasi dotsent

Sabirova Mohinur Shavkatbek qizi qizi

2

Karimjonov Xayotbek Yaxyojon ò

ģ

li

2

Jabborova Xojaroy Xasanboy qizi

2

G'anijonov Diyorbek Murodiljon o‘g'li

2

2

Andijon davlat universiteti biologiya yo‘nalishi talabalari

zokirovamohidilhon@gmail.com

https://doi.org/10.5281/zenodo.15595319

Annotatsiya

2022–2025 yillarda Andijon viloyatining Marhamat, Jalaquduq, Xo‘jaobod va

Izboskan tumanlarida ninachilar (Odonata) populyatsiyalariga antropogen ta’sir o‘rganildi. Transekt
va kvadratura usullari bilan

Calopteryx splendens, Ischnura elegans

va

Enallagma cyathigerum

turlari tahlil qilindi. Jalaquduqda

Calopteryx splendens

soni 4,5 birlik, Marhamatda 3,0, Izboskanda

2,0 bo‘lsa, Xo‘jaobodda

Ischnura elegans

4,0 birlikni tashkil etdi. Qamishlarni yoqish va suv

ifloslanishi salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Ekologik nazorat va yashash joylarini muhofaza qilish tavsiya
qilinadi.

Kalit so‘zlar:

Insecta, Odonata, antropogen, limnofil, fenologik, reobiont.

Аннотация

:

В

период

с

2022

по

2025

годы

в

Андижанской

области

(

Узбекистан

)

в

районах

Мархамат

,

Джалакудук

,

Ходжаабад

и

Избаскан

проводились

исследования

антропогенного

воздействия

на

популяции

стрекоз

(Odonata).

С

использованием

методов

трансекты

и

квадратуры

были

проанализированы

виды

Calopteryx splendens, Ischnura elegans

и

Enallagma cyathigerum

.

В

районе

Джалакудук

численность

Calopteryx splendens

составила

4,5

особи

,

в

Мархамате

— 3,0

особи

,

в

Избаскане

— 2,0

особи

,

тогда

как

в

Ходжаабаде

численность

Ischnura elegans

достигла

4,0

особи

.

Выжигание

камыша

и

загрязнение

водоемов

оказали

негативное

воздействие

на

популяции

.

Рекомендуется

внедрение

экологического

мониторинга

и

мер

по

сохранению

мест

обитания

.

Ключевое

слово

:

Insecta, Odonata,

антропогенные

,

лимнофильные

,

фенологические

,

реобионтные

.

Annotation:

Between 2022 and 2025, studies were conducted in the Marhamat, Jalaquduq,

Khojaabad, and Izboskan districts of Andijan Province (Uzbekistan) to assess the anthropogenic
impact on dragonfly (Odonata) populations. Using transect and quadrat methods, the species

Calopteryx splendens, Ischnura elegans

, and

Enallagma cyathigerum

were analyzed. In Jalaquduq,

the population of

Calopteryx splendens

reached 4.5 individuals, in Marhamat 3.0 individuals, and in

Izboskan 2.0 individuals, while in Khojaabad, the population of Ischnura elegans was 4.0 individuals.
Reed burning and water pollution had a negative impact on the populations. Implementation of
ecological monitoring and habitat conservation measures is recommended.

Keyword:

Insecta, Odonata, anthropogenic, limnophilic, phenological, reobiontic.

Ninachilar morfologiyasi, biologiyasi, geografik tarqalishi va ekotizimlardagi o‘ziga xos

ishtiroki bilan boshqa xasharotlar orasida ajralib turadi. Ushbu xususiyatlar ularni biologiya fanining
turli sohalarida, xususan, ekologiya, entomologiya va evolyutsion biologiyada tadqiqot uchun muhim
namunaviy ob’yektlar qatoriga qo‘yadi [14].

Hozirgi vaqtda ninachilarning (Odonata) taxminan

6650

ga yaqin turi ma’lum. Ular

artropodlarning eng qadimiy guruhlaridan biri bo‘lib, qazilma qoldiqlari karbon davridan (taxminan
300 million yil avval) ma’lum. Ninachilar yuqori darajada morfologik ixtisoslashganligi bilan ajralib
turadi va ko‘pincha boshqa qanotli xasharotlardan farqli o‘laroq, alohida taksonomik bo‘linma yoki
infrasifga ajratiladi [10;15]. Imago (etuk) ninachilar yuqori ixtisoslashgan havo organizmlari bo‘lib,


background image

“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA

RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”

xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari

adu.uz

universaljurnal.uz

160

lichinkalari esa suvda yashaydigan yirtqichlardir. Ninachilar agroekosistemalarda oraliq yirtqichlar
vazifasini bajarganligi sababli, bunday turlarni saqlash hasharotlar jamoalarining ekologik
barqarorligini taminlash uchun muhimdir [1;2;3] Suv va quruqlikdagi yashash muhitlarining
almashinuvi, shuningdek, rivojlanish bosqichlaridagi katta biomassa tufayli ninachilar ekotizimlarda
moddalar aylanishiga muhim xissa qo‘shadi. Hatto kichik suv havzalarida ham ular yil davomida
ko‘p miqdordagi ozuqa moddalarini o‘zgartirishga qodir [13,14]

Ushbu tadqiqot Farg‘ona vodiysining Andijon viloyati Marhamat, Xo‘jaobod,

Izboskan

va

Jalaquduq tumanlarida olib borildi. 2024-2025 yillar davomida yirik daryo o‘zanlari, kanallar,
zovurlar va kolektorlarda ninachilar (Odonata) turlarining tarqalishi o‘rganildi. Tadqiqot materiallari
1-jadvalda keltirilgan.

1-jadval

Andijon viloyatida ninachilarning (Odonata) 2022–2025 yillarda hududlar bo‘yicha tarqalishi

Sana

Tuman

Individ

Uzunlik (N)

Kenglik (E)

1

18.09.2024

Marhamat

Aeshna juncea Orthetrum

brunneum Orthetrum

cancelatum Calopteryx

splends, Colapteryx virgo,

Ischnura elegans

40°28'47.4"N

72°17'20.5"

E

2

22.09.2024

Marhamat

Sympecma fusca

Coenargion pulchellum

40°28'49.0"N

72°17'23.2"

E

3

10.10.2024

Marhamat

Ischnura elegans,

Enallagma cyathigerum

40°27'43.7"N

72°17'16.5"

E

4

25.10.2024

Jalaquduq

Coenagrion pulchellum,

Colapteryx splends

40°27'28.5"N

72°20'39.9"

E

5

05.03.2025

Jalaquduq

Anax Imperator,

AnaxParthenope,

Aechna isossceles

40°28'26.8"N

72°19'28.6"

E

6

05.03.2025

Jalaquduq

Calopteryx virgo, Ischnura

elegans,

40°28'36.7"N

72°19'48.6"

E

7

10.03.2025

Jalaquduq

Calopteryx splends

40°31'06.0"N

72°16'21.9"

E

8

14.03.2025

Jalaquduq

Calopteryx virgo, Ischnura

elegans

40°31'00.7"N

72°16'05.5"

E

9

28.03.2025 Xo‘jaobod

Sympecma fusca

Vander Linden,Ischnura

elegans

40°40'27"N

72°34'35"E

10 05.04.2025

Xo‘jaobod

Calopteryx splends, Anax

Imperator, Sympetrum

meridionale, Sympetrum

vulgattum

40°40'26"N

72°34'35"E

11 05.04.2025 Xo‘jaobod

Enallagma cyathigerum

Charpentier,Ischnura

elegans Vander Linden

40°40'23"N

72°34'38"E

12

6.04.2025

Xo‘jaobod

Anax Imperator, Sympetrum

meridionale, Sympetrum

vulgattum

40°40'24"N

72°34'38"E

13 06.04.2025 Xo‘jaobod

Calopteryx virgo, Ischnura

pumilio

40°40'27"N

72°34'37"E


background image

“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA

RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”

xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari

adu.uz

universaljurnal.uz

161

14 10.04.2025 Xo‘jaobod

Orthetrum sabina Drury,

Sympetrum vulgattum, Anax

Imperator, Sympetrum

merideonale

40°40'21"N

72°34'43"E

15 12.04.2025 Xo‘jaobod

Sympetrum meridionale ,

Sympetrum

vulgattum,Libeelulla

quadrimacuatta

40°30'06.1"N

72°22'54.3"

E

16 15.04.2025

Jalaquduq

Aeshna junceaOrthetrum

cancelatum Libellula

quadrimaculata

40°32'29.8"N

72°21'43.1"

E

17 20.04.2025

Marhamat

Calopteryx virgo, Ischnura

pumilio

40°31'51.6"N

72°20'17.9"

E

18 25.05.2025

Jalaquduq

Aeshna juncea,Orthetrum

cancelatum, Orthetrum

brunneum, Orthetrum

sabina

40°36'56.2"N

72°19'10.7"

E

19 25.04.2025

Jalaquduq

Calopteryx splends,

Calopteryx virgo, Ischnura

pumilio

40°37'24.6"N

72°20'59.6"

E

20 24.04.2025

Jalaquduq

Ischnura

elegans,Enallagma

cyathigerum Charpentier,

Calopteryx splends

40°28'29.0"N

72°16'19.7"

E

21 30.04.2025

Izboskan

Calopteryx splends,

Enallagma cyathigerum

Charpentier, Ischnura

elegans Vander Linden

40°53'42"N

72°08'33"E

22

30.042025

Izboskan

Aeshna juncea,Orthetrum

cancelatum, Orthetrum

brunneum, Orthetrum

sabina

40°53'43"N

72°08'45E

23 30.04.2025

Izboskan

Calopteryx splends,

Calopteryx virgo, Ischnura

elegans

40°53'42"N

72°08'43"E

24

1.05.2025

Izboskan

Ischnura Charpentier,

40°40'21"N

72°34'43"E

Tadqiqot va kuzatuvlarda ninachilarning (Odonata) oziqlanishi, ko‘payishi, rivojlanishi,

populyatsiya zichligi, ayrim turlarining etologik xususiyatlari va migratsiya harakatlariga alohida
e’tibor qaratildi. Fenologik kuzatishlar yil davomida, bahorda ninachilarning qishlovdan chiqish
davridan boshlab, kuzda qishlovga qaytish davrigacha olib borildi.

Yig‘ilgan turlarni saqlash va taksonomik aniqlashda Yu.M. Zalesskiy, Z.D. Spuris, B.F.

Belishev, A.Yu. Xaritonov, A.N. Popova va V.E. Skvorsovlarning usullaridan foydalanildi [6, 12, 4,
14, 9,11].

2024–2025 yillarda olib borilgan kuzatuvlar natijasida ayrim hududlarda ninachilar (Odonata)

populyatsiyasi sonining keskin kamaygani aniqlandi. Buning asosiy sabablari qamishlarni yoqish,
suv havzalariga chiqindilar tashlanishi va boshqa antropogen omillar bilan bog‘liq.

Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, yangi yashash joylarining paydo bo‘lishi ninachilar

(Odonata) populyatsiyalarining geografik tarqalishi va soniga ta’sir qildi. Turli turlar va morfo-
ekologik guruhlar sun’iy suv havzalarida yashashga moslashishda xilma-xil yo‘nalishlarni ko‘rsatdi.
Masalan, reobiont turlar daryolar, kanallar va ariqlarda iliqroq sharoitga moslashgan bo‘lsa, limnofil


background image

“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA

RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”

xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari

adu.uz

universaljurnal.uz

162

turlar sovuqroq va turgun suvli muhitlarga moslashdi. Bu omillar ninachilarning biologik
xususiyatlariga ta’sir qilishi mumkin va voha-sohil bo‘yi populyatsiyalarida mikroevolyutsion
jarayonlarga antropogen ta’sirning rolini ko‘rib chiqish mumkin.

Antropogen ta’sir ninachilarga (Odonata), asosan, yashash joylarining yo‘q qilinishi,

o‘zgarishi, atrof-muhit ifloslanishi va iqlim o‘zgarishi orqali sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Bu
populyatsiyalar sonining kamayishiga, ba’zi hollarda esa turlarning yo‘qolishiga olib keladi. Yo‘l va
shahar qurilishi, o‘rmonlarning kesilishi, qishloq xo‘jaligi yerlarining kengayishi kabi omillar
botqoqlar, ko‘llar va daryolardek tabiiy yashash joylarining qisqarishiga sabab bo‘ladi. Sanoat
chiqindilari, transport ifloslanishi, pestitsid va gerbitsidlardan foydalanish ninachilar va ularning
yashash joylariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Iqlim isishi esa turlarning geografik tarqalishi, populyatsiya
zichligi va rivojlanish davrlarining o‘zgarishiga olib kelishi mumkin.

2024–2025 yillarda Andijon viloyatining Marhamat, Jalaquduq, Xo‘jaobod va Izboskan

tumanlarida olib borilgan kuzatuvlar natijalariga ko‘ra, ninachilar (Odonata) populyatsiyalariga
antropogen ta’sir sezilarli darajada salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan,

Calopteryx splendens,

Ischnura elegans

va

Enallagma cyathigerum

kabi turlarning populyatsiya zichligi ichki suvlarning

ifloslanishi, qamishlarni yoqish, qishloq xo‘jaligi faoliyati va yo‘l qurilishi tufayli keskin kamaygani
aniqlandi. Masalan, Marhamat tumanida

Calopteryx splendens

soni 2024–2025 yillarda taxminan

25% ga qisqardi, bu asosan zovurlarga chiqindi tashlanishi va suv oqimining o‘zgarishi bilan bog‘liq.
Bundan tashqari, ifloslantiruvchi moddalar (qo‘rg‘oshin, pestitsidlar va gerbitsidlar) ninachilarning
rivojlanish jarayonlariga, xususan, o‘zgaruvchan assimetriya darajasiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi, bu esa
turlarning reproduktiv muvaffaqiyatini pasaytirdi. Iqlim o‘zgarishi, ayniqsa, suv havzalaridagi
temperatura va gidrorejimning o‘zgarishi, reobiont va limnofil turlarning tarqalishi va fenologik
davrlariga ta’sir qildi.

Ushbu natijalar asosida ninachilarning bioxilma-xilligini saqlash uchun bir qator choralar

tavsiya qilinadi: 1) suv havzalarining ifloslanishini kamaytirish uchun qat’iy ekologik nazorat joriy
qilish; 2) qamishlarni yoqish amaliyotini cheklash va tabiiy biotoplarni muhofaza qilish; 3) sun’iy
suv havzalarida ninachilarning ko‘payishi uchun qulay sharoitlar yaratish. Bu choralar nafaqat
ninachilar populyatsiyasining barqarorligini ta’minlaydi, balki ekotizimlarda moddalar aylanishida
ularning muhim rolini saqlashga xizmat qiladi.

Adabiyotlar ro‘yxati

1. Nakanishi, K., Yokomizo, H., Hayashi, T.I., 2021. Population model analyses of the

combined effects of insecticide use and habitat degradation on the past sharp declines of the dragonfly
Sympetrum

frequens.

Sci.

Total

Environ.

787,

147526

https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2021.147526

.

2. Hashimoto, K., Eguchi, Y., Oishi, H., Tazunoki, Y., Tokuda, M., S´ anchez-Bayo, F., Goka,

K., Hayasaka, D., 2019. Effects of a herbicide on paddy predatory insects depend on their
microhabitat

use

and

an

insecticide

application.

Ecol.

Appl.

29,

e01945

https://doi.org/10.1002/eap.1945

3. Suhling, F., Befeld, S., H¨ ausler, M., Katzur, K., Lepkojus, S., Mesl´eard, F., 2000. Effects

of insecticide applications on macroinvertebrate density and biomass in rice-fields in the Rhone-delta,
France. Hydrobiologia 431, 69–79. https://doi.org/10.1023/A: 1004006422334

4.

Белышев

Б

.

Ф

.,

Харитонов

А

.

Ю

.

Определител

стрекоз

по

крылям

(

роды

Бореалного

фаунистического

царства

и

сопределных

земел

,

виды

фауны

СССР

). -

Новосибирск

. -

Изд

.

«

Наука

». - 1977. -

С

. 3-398.

5.

Борисов

С

.

Н

.

Стрекозы

(Insecta, Odonata)

Средней

Азии

и

их

адаптивные

стратегии

//

Автореф

.

дисс

. ...

док

.

биол

.

наук

. -

Новосибирск

, 2007. -

С

.3-39.

6.

Залесский

Ю

.

М

.

О

жилковании

крылев

стрекоз

и

поденок

и

их

филогенетическом

развитии

//

Известия

Академии

наук

СССР

.

Отделение

математических

и

естественных

наук

.

- 1932. -

5. -

С

.713-733.

7.

Зокирова

М

.

С

., Q

одиралиева

М

.

Фар

g‘

она

водийси

ниначи

(Inse

с

ta Od

о

nata)

ларининг

минта

q

алар

буйича

зоогеографик

тар

q

алишига

оид

. //

Биохилма

-

хилликни

са

q

лаш

ва


background image

“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA

RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”

xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari

adu.uz

universaljurnal.uz

163

ривожлантириш

:

республика

илмий

-

амалий

конференцияси

материаллари

. -

Гулистон

, 2020.

40-42

б

.

8.

Иванов

П

.

Ю

.

Фауна

,

систематика

и

распространение

стрекоз

(Odonata)

Юга

Российского

Далнего

Востока

//

Автореф

.

дисс

. ...

канд

.

биол

.

наук

. -

Владивосток

, 2003. -

С

.3-

20.

9.

Попова

А

.

Н

. 1953.

Личинки

стрекоз

фауны

СССР

(Odonata).

М

.-

Л

.:

Изд

.

АН

СССР

. 5-

235

с

.

10.

Родендорф

Б

.

Б

. 1980.

Инфракласс

Libellulones.

Стрекозообразные

//

Историческое

развитие

класса

насекомых

.

М

.:

Наука

.

С

. 127-128. (

Тр

.

Палеонтол

.

ин

-

та

АН

СССР

.

Т

. 178).

11.

Скворцов

В

.

Э

.

Стрекозы

Восточной

Европы

и

Кавказа

.

Атлас

-

определител

. -

М

.:

Товарищество

научных

изданий

КМК

, 2010. 3-623

с

.

12.

Спурис

З

.

Д

.

Отряд

Odonatoptera (Odonata) -

стрекозы

.

Определител

насекомых

европейской

части

СССР

//

Москва

-

Ленинград

. –

Изд

. «

Наука

». - 1964. -

Т

.1. -

С

.137-161.

13.

Сухачева

Г

.

А

. 1989.

Стрекозы

Западно

-

Сибирской

лесостепи

и

их

трофические

связи

.

Афтореф

.

дис

....

канд

.

биол

.

наук

.

Новосибирск

. 21

с

14.

Харитонов

А

.

Ю

, 1991.

Бореальная

одонатофауна

и

экологические

факторы

географического

распространения

стрекоз

.

Автореф

.

дис

. ...

док

.

биол

.

наук

. 34

с

15.

Шванвич

Б

.

Н

. 1949.

Курс

общей

энтомологии

.

М

.-

Л

.:

Сов

.

наука

. 900

с

Bibliografik manbalar

Nakanishi, K., Yokomizo, H., Hayashi, T.I., 2021. Population model analyses of the combined effects of insecticide use and habitat degradation on the past sharp declines of the dragonfly Sympetrum frequens. Sci. Total Environ. 787, 147526 https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2021.147526.

Hashimoto, K., Eguchi, Y., Oishi, H., Tazunoki, Y., Tokuda, M., S´ anchez-Bayo, F., Goka, K., Hayasaka, D., 2019. Effects of a herbicide on paddy predatory insects depend on their microhabitat use and an insecticide application. Ecol. Appl. 29, e01945 https://doi.org/10.1002/eap.1945

Suhling, F., Befeld, S., H¨ ausler, M., Katzur, K., Lepkojus, S., Mesl´eard, F., 2000. Effects of insecticide applications on macroinvertebrate density and biomass in rice-fields in the Rhone-delta, France. Hydrobiologia 431, 69–79. https://doi.org/10.1023/A: 1004006422334

Белышев Б.Ф., Харитонов А.Ю. Определител стрекоз по крылям (роды Бореалного фаунистического царства и сопределных земел, виды фауны СССР). - Новосибирск. - Изд. «Наука». - 1977. - С. 3-398.

Борисов С.Н. Стрекозы (Insecta, Odonata) Средней Азии и их адаптивные стратегии // Автореф. дисс. ... док. биол. наук. - Новосибирск, 2007. - С.3-39.

Залесский Ю.М. О жилковании крылев стрекоз и поденок и их филогенетическом развитии // Известия Академии наук СССР. Отделение математических и естественных наук. - 1932. - №5. - С.713-733.

Зокирова М.С., Qодиралиева М. Фарg‘она водийси ниначи (Inseсta Odоnata) ларининг минтаqалар буйича зоогеографик тарqалишига оид. // Биохилма-хилликни саqлаш ва ривожлантириш: республика илмий-амалий конференцияси материаллари. - Гулистон, 2020. 40-42 б.

Иванов П.Ю. Фауна, систематика и распространение стрекоз (Odonata) Юга Российского Далнего Востока // Автореф. дисс. ... канд. биол. наук. - Владивосток, 2003. - С.3-20.

Попова А.Н. 1953. Личинки стрекоз фауны СССР (Odonata). М.-Л.: Изд. АН СССР. 5-235 с.

Родендорф Б.Б. 1980. Инфракласс Libellulones. Стрекозообразные// Историческое развитие класса насекомых. М.: Наука. С. 127-128. (Тр. Палеонтол. ин-та АН СССР. Т. 178).

Скворцов В.Э. Стрекозы Восточной Европы и Кавказа. Атлас - определител. -М.: Товарищество научных изданий КМК, 2010. 3-623 с.

Спурис З.Д. Отряд Odonatoptera (Odonata) - стрекозы. Определител насекомых европейской части СССР // Москва-Ленинград. – Изд. «Наука». - 1964. - Т.1. - С.137-161.

Сухачева Г.А. 1989. Стрекозы Западно-Сибирской лесостепи и их трофические связи. Афтореф. дис.... канд. биол. наук. Новосибирск. 21 с

Харитонов А.Ю, 1991. Бореальная одонатофауна и экологические факторы географического распространения стрекоз. Автореф. дис. ... док. биол. наук. 34 с

Шванвич Б.Н. 1949. Курс общей энтомологии. М.- Л.: Сов. наука. 900с

Муаллифнинг (муаллифоарнинг) энг кўп ўқилган мақолалари