Universal International Scientific Journal
185
Muhtorova Irodaxon Baxromjon qizi
Andijon davlat universiteti biologiya ta’lim yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
Uzbekistan
Annotatsiya.
Ushbu tezisda hasharotlarning tabiatdagi ahamiyati, ularning faunasidagi foydali
hashorotlarning qishloq xoʻjaligi ekinlariga keltiradigan foydali tomonlari oʻrganildi. Keyingi yillarda
entomofoglarni xona sharoitida sunʻiy ozuqa jihatida koʻpaytirib, keyin daladagi zararkunandaga qarshi
qoʻyib yuborish usuli keng qoʻllanilmoqda. Hozirgi kunda qishloq xoʻjaligi ekinlarini biologik himoya
qilishda keng qoʻllanilayotgan entomofoglardan: toʻr qanotlilar (Neuroptera) turkumiga mansub
oltinkoʻzlar Chrysopidae oilasi vakillaridan oddiy oltinkoʻz (Chrysopa carnea Stephens, 1836),
trixogramma avlodiga mansub hashoratlar va gabrobrakonlar kiradi. Ularning qulay tomoni shundan
iboratki, ularni yil davomida maxsus laboratoriya sharoitida koʻpaytirish mumkin.
Kalit so‘zlar:
tixogramma, brakon paraziti, oltinkoʻz, xonqizi, gabrobrakon.
Аннотация:
В данной диссертации изучается значение насекомых в природе и польза,
которую полезные насекомые из их фауны приносят сельскохозяйственным культурам. В
последние годы широкое распространение получил метод разведения энтомофагов в комнатных
условиях на искусственных кормах с последующим выпуском их против вредителей в полевых
условиях. В настоящее время к энтомофагам, широко используемым в биологической защите
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
FOYDALI HASHAROTLAR ENTOMOFAUNASINI OʻRGANISH
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 4
Published: 28.04.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
18
6
сельскохозяйственных культур, относятся: обыкновенный щегол (Chrysopa carnea Stephens, 1836),
насекомые рода Трихограмма и габбробраконы из отряда сетчатокрылых семейства Chrysopidae. Их
преимущество в том, что их можно выращивать круглый год в специальных лабораторных
условиях.
Ключевые
слова:
тиксограмма,
браконьерский
паразит,
гоголь,
ханкизи,
габбробраконьерство.
Abstract:
This thesis studies the importance of insects in nature, the beneficial effects of beneficial
insects in their fauna on agricultural crops. In recent years, the method of breeding entomophages in room
conditions on artificial feed and then releasing them against pests in the field has been widely used.
Currently, entomophages widely used in the biological protection of agricultural crops include: common
goldfish (Chrysopa carnea Stephens, 1836), insects belonging to the genus Trichogramma, and
gabbrobracones from the family Chrysopidae of the order Neuroptera. Their advantage is that they can be
bred in special laboratory conditions throughout the year.
Keywords:
tixogramma, poaching parasite, goldeneye, khankizi, gabbropoaching.
Language:
Uzbek
Citation:
Muhtorova , I. (2025). STUDY OF THE ENTOMOFAUNA OF BENEFICIAL INSECTS.
Universal
International
Scientific
Journal,
2(4),
185–189.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1545
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15310659
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Trixogramma (Trichogramma) —
qishloq xoʻjaligiga zarar keltiruvchi xavfli
zararkunandalar
bilan
oziqlanuvchi
hasharot hisoblanadi. Tunlam kapalagining
tuxumlarini yoʻqotishda asosiy biologik
vosita sifatida ishlatiladi. Tanasining
uzunligi 0,3-0,9 mm. Trixogrammaning
qisqa qanotli va qanotsiz turlari mavjud.
Moʻylovi 5-9 boʻgʻimli, qanotlari keng
hoshiyali, oldingi qanotlari qisqa shokilali.
Orqa
juft
qanotlari
ingichka.
Urgʻochisining moʻylovi qisqa, bir halqali,
xivchini
ikki
boʻgʻimli.
Erkaklari
koʻpincha
qanotsiz
yoki
qanoti
soddalashgan. Trixogramma polifag boʻlib,
200 ga yaqin turdagi hasharot tuxumini
zararlaydi.
Trixogrammalardan
hasharotlarga
(tunlamlar,
parvonalar,
odimchilar va boshqalar) qarshi kurashda
foydalaniladi. Maxsus biolaboratoriyalarda
koʻproq pintoi Voegele turi koʻpaytiriladi.
Dalalardagi kemiruvchi tunlamlarga qarshi
uch marta har gektariga 200 ming donadan
Universal International Scientific Journal
18
7
yetuk trixogramma tarqatish tavsiya etiladi
[6; 12-16 b.].
Brakonidlar
(Braconidae)
-
tanasining uzunligi 5-15 mm. Qornining
dastlabki 3 boʻgʻimi (segmenti) kalta,
baʼzan birinchisi bir oz uzunroq. Oyoqlari,
odatda
ixcham,
boldirida
pixi
bor,
oʻtirgʻich yoki poyasimon qorinli; 2-3
boʻgʻimlari oʻzaro harakatsiz birikkan.
Qattiq
qanotlilar,
tangaqanotlilar,
tengqanotlilar
turkumi
vakillarida
parazitlik
bilan
hayot
kechiradi.
Brakanidlarning
koʻpgina
turlari
qandalalar,
qoʻngazlar,
kapalaklar,
arrakashlar, chumolilar va pashshalarning
ichki parazitidir. Voyaga yetgan gul nektari
yoki soʻruvchi hasharotlarning chiqindilari
(shirasimon suyuklik) bilan oziqlanadi.
Katta yoshdagi lichinkasi xoʻjayin qurtida
qishlaydi.
Yilda
5-6
avlod
beradi.
Brakanidlarning koʻpchiligi serpusht (1000
tagacha tuxum qoʻyadi). Oʻrta Osiyoning
sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqasida
Brakanidlarning
Apanteles
congestus
(Nees,
1834),
Aleiodes
dimidiatus
(Spinola, 1808), Microplitis spectabilis
(Haliday, 1834), Macrocentrus collaris
(Spinola, 1808), Habrobracon hebetor
(Say, 1836) va boshqa turlari tarqalgan.
Brakonidlarda
koʻpgina
vakillaridan
zararkunanda hasharotlarga qarshi biologik
kurashda keng foydalaniladi [4; 122-128
b.].
Oltinkoʻzlar (Chrysopidae) - Oʻrta
Osiyo
faunasida
24
turi
tarqalgan.
Oʻzbekistonda
Chrysoperla
carnea
(Stephens, 1836), Ch. albolineata L. va Ch.
vittata W. koʻp uchraydi. Tanasi och yashil,
kuzlari
tillarang,
sadafeimon
yoki
kamalaksimon
tovlanuvchi
qanotlari
yoyilganda
19-50
mm.
Moʻylovi
choʻtkasimon, peshonasi tekis. Ingichka
dastali och yashil, tuxumini oʻsimlikka
yopishtirib qoʻyadi. Lichinkasi tigiz, old va
orqa tomoni ingichka, koʻkrak oyoqlari
yaxshi rivojlangan. Gʻumbagi ochiq tipda,
rangi yashil. Oltinkoʻzning lichinkalari
yirtqich hayot kechirib, ular juda xoʻra va
nihoyatda harakatchan. Ular polifag (ozuqa
turi koʻp). Lichinkasi 3000 tagacha bit,
oʻrgimchakkana va zararkunanda tunlam
tuxumlarini yoʻq qilishi mumkin. Yetuk
hasharot fazasida, kamdan-kam gʻumbak
xolida qishlaydi. Qishlovdan mart oxiri-
aprel boshlarida, sutkalik oʻrtacha harorat
10-11°C boʻlganda chiqadi. Tuxumini
oʻsimlikning bargi va boshqa qismlariga
bittadan yoki toʻp qilib qoʻyadi. Urgʻochisi
bir kunda 65 ta hayoti davomida esa 500-
750 tagacha tuxum qoʻyadi. Dehqonlik
mintaqalarida yashaydigan Oltinkoʻzning
asosiy turlari 4-5 avlod beradi. Paxta
dalalari agrobiotsenozida gʻoʻza va boshqa
qishloq xoʻjaligi zararkunandalarini yoʻq
qiluvchi
etnomofaglar
sifatida
katta
ahamiyatga
ega.
Oʻsimliklarni
zararkunanda
hasharotlardan
ximoya
qilishda qoʻllash uchun laboratoriya
sharoitida, tabiiy va sunʼiy ozuqa muhitida
koʻpaytirish usuli ishlab chiqilgan [3; 225 -
230 b.].
Xonqizi (Cocinellf septempunctata)
- tanasi yumaloqlashgan va yelka qismi
qavariq. Kattaligi 8 mmgacha. Tanasi toʻq
Universal International Scientific Journal
188
qizil rangli boʻlib, 7 tadan qora nuqtalari
bor. Qanotining osti va qorin qismi qora.
Bosh qismi kichik boʻlib, koʻkrak-qorin
qismiga kuchli qoʻshilib ketgan. Tanasida
4juft oyoqlari boʻlib, ohirgi 4chi jufti
koʻrinmaydi,
chunki
juda
kalta.
Oyoqlarining bogʻinlarida maxsus teshik
poralari boʻlib, havf tugʻlganda toʻq sariq
rangli
ishqoriy
gemolimfa
suyukligi
chiqaradi. Ular asosan, Yevropa, Osiyo,
Shimoliy Afrikada keng tarqalgan. Oʻrta
Osiyo xonqizilari 2700 m balandlikkacha
boʻlgan togʻ zonalarida toshlar ostida
toʻplanib qishlaydi. Bahorda uchib chiqib
ekinzorlarga, bogʻlarga keladi. Oziq yetarli
boʻlganda urgʻochilari serpusht boʻladi va
ular 200-400 tagacha tuxum qoʻyadi.
Oʻsimlik tanasiga qoʻyilgan tuxumlaridan
juda serharakat lichinka chiqadi. Toʻq
rangli qizil dogʻlari boʻlgan bu lichinkalar
rivojlanish stadiyasi davomida 1000 ta
shiralarni yeydi. Bir sutkada kunduzi 60-
100
shira
bitlari
va
300
tagacha
lichinkalarini yeb tugatadi. Voyaga yetgan
formalar
shiralar,
oqqanotlar,
oʻrgimchakkana bilan oziqlanadi [7; 69-75
b.].
Gabrobrakon (Habrobrocon hebetor
Say) - yetuk hasharot och sargʻich rangli 2-
3 mm, yozgi boʻgʻin zotlari rangliroq,
bahorgi
va
kuzgilari
qoramtirroq.
Moʻyloʻvlari yoʻgʻonroq, bosh va koʻkrak
uzunligidan kaltaroq. Ular tuxumlarini
oʻlja
qurtlari
tanasiga
qoʻyadi.
Gabrobrakon tashqi parazit. U koʻsak
qurtiga 2-16 tagacha tuxum qoʻyadi. Bir
urgʻochi 10-100 tagacha tuxum qoʻyishi
mumkin. Lichinkasi oyoqsiz, jagʻlari
oʻroqsimon [1; 115 - 130 b.].
Demak,
entomofag
hasharotlar
doimo
zararkunanda
hasharotlarning
miqdor
zichligiga
taʻsir
koʻrsatadi.
Ularning soni qanchalik koʻp boʻlsa,
zararkunandalarning soni ham shunchalik
kamayib boradi. Har bir tuman va
qishloqlarda
biolaboratoriyalarda
ish
faoliyatini rivojlantirishimiz kerak. Ayrim
chekka
qishloqlarda
biolaboratoriyalar
mavjud emas yoki ishlamaydi. Hozirda
ayrim
biolaboratoriyalar
xususiylashtirilgan. Tabiat barchamizning
umumiy
uyimizdir.
Foydali
xashoratlarning tabiat va inson uchun
ahamiyati beqiyos ekan, ularni muhofaza
qilish
har
birimizning
muqaddas
burchimizdir [2; 190-195 b.].
XULOSA
Foydali hasharotlar entomofaunasini
oʻrganish natijasida aniqlanishicha, bu
organizmlar tabiiy ekotizimlar va qishloq
xoʻjaligi uchun muhim biologik resurs
hisoblanadi.
Tabiatda
va
agrobiotsenozlarda
ular
zararkunanda
hasharotlar sonini nazorat qilish orqali
ekinlar hosildorligini saqlab qolish va
oshirishda
katta
rol
oʻynaydi.
Trixogramma, brakonidlar, oltinkoʻzlar,
xonqizilar
va
gabrobrakonlar
kabi
entomofaglar tabiiy yirtqich yoki parazit
xususiyatga ega boʻlib, ular bir qancha
zararli hasharotlarning tuxumlari yoki
lichinkalarini yemirib, ularning tarqalishini
sezilarli darajada cheklaydi. Ushbu foydali
Universal International Scientific Journal
18
9
hasharotlar biologik kurash vositasi sifatida
nafaqat ekologik toza, balki iqtisodiy
jihatdan ham tejamkor usul hisoblanadi.
Ularni maxsus laboratoriyalarda sunʼiy
sharoitda
koʻpaytirish,
keyinchalik
dalalarga chiqarib yuborish orqali ko‘plab
zararli hasharotlarga qarshi samarali kurash
olib borish mumkin. Bu jarayon ayniqsa,
pestitsidlardan voz kechish yoki ularni
minimal darajada qo‘llashga intilayotgan
zamonaviy ekologik qishloq xo‘jaligi
uchun
muhim
ahamiyatga
ega.
Shuningdek, ushbu turlarni keng miqyosda
saqlab qolish, ko‘paytirish va tabiatda
ularning yashash sharoitlarini yaxshilash
orqali barqaror qishloq xo‘jaligi tizimiga
erishish mumkin. Buning uchun har bir
hududda
samarali
ishlaydigan
biolaboratoriyalar tarmog‘ini kengaytirish,
mavjudlarini modernizatsiya qilish muhim
vazifalardan biridir. Foydali hasharotlar
nafaqat zararkunandalarni nazorat qiladi,
balki biologik xilma-xillikni saqlashda,
tabiiy muvozanatni barqarorlashtirishda
ham beqiyos ahamiyatga ega. Ularni
muhofaza qilish va ulardan to‘g‘ri
foydalanish bugungi va kelajak avlodlar
uchun ekologik barqarorlikni ta’minlashda
muhim qadam hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi.
2. R.A Olimjonov "Entomologiya"
3. H. Kimsanboyev, S. Ergashev, R. Oʻlmasboyeva, B. Sulaymov "Entomologiya"
4. Muhammadiev A.M. Umurtqasizlar zoologiyasi. T., "Oʻqituvchi ", 1976.
5. Lukin E.I Zoologiya. M., "Agropromizdat" ,1989. 384s
6. Бей-биенко Г.Я. Общая энтомология. – М.: «Высшая школа», 1980.
7. Дьяков Ю.Т. и др. Общая и сельскохозяйственная фитопатология. – М.: «Колос», 1984.
8. in-academy.uz
9.
10. Matkarimov, J. S. (2024). PREZI SAYTIDA TAQDIMOT TAYYORLASHNING DASTLABKI
TUSHUNCHALARIGA OID. INTERNATIONAL SCIENCES, EDUCATION AND NEW
LEARNING TECHNOLOGIES, 1(12), 42-46.
11. Matkarimov, J. S. (2024). TA’LIM MASHG‘ULOTLARIDA ZAMONAVIY KOMPYUTER
DASTURLARINI QO ‘LLASH.
12. Matkarimov, J. S. (2024). TA’LIM MASHG‘ULOTLARIDA ZAMONAVIY AXBOROT
KOMMUNIKASIYA TEXNOLOGIYALARI DASTURLARINI QO ‘LLASH.
13. Maratovich, A. I. (2025). O ‘QUV JARAYONIDA GAMIFIKATSIYA ELEMENTLARIDAN
FOYDALANISH VA TALABALARNING MOTIVATSIYASINI OSHIRISH. Global Science
Review, 2(1), 75-81.
14. Maratovich, A. I. (2025). BOSHLANG ‘ICH TA'LIM TALABALARINI TA'LIMIY
GEYMIFIKATSIYA
ELEMENTLARIDAN
FOYDALANISH
KO
‘NIKMALARINI
SHAKLLANTIRISH TEXNOLOGIYASI. JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS,
72(1), 144-146.
