“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
729
QULUPNAY O
ʻ
SIMLIGINING AHAMIYATI VA BIOKIMYOVIY TARKIBI
Tursunaliyeva Namuna Qurvonali qizi
1
.,
Muhtorova Irodaxon Bahromjon qizi
2
.,
Ismoilov Ibroximjon Xakimjon o‘g‘li
3
Talaba
1
namunatursunaliyeva4@gmail.com
talaba
2
irodaxonmuxtorova07@gmail.com
o‘qituvchi
3
ibroximismoilov05@gmail.com
Andijon davlat universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15572670
Annotatsiya:
Mazkur tezisda qulupnay o
ʻ
simligining ahamiyati, yer yuzida tarqalishi,
dorivorlik xususiyatlari, tibbiyotda qo
ʻ
llanilishi, bu o
ʻ
simlik tarkibidagi vitaminlar, ularning
ahamiyati o
ʻ
rganilgan. Bundan tashqari quluqnay o
ʻ
simligi ekologik toza mahsulot sifatida sog
ʻ
lom
ovqatlanish tarafdorlari orasida talabgir hisoblanadi. Qulupnay immunitetni mustahkamlaydi hamda
yurak - qon tomir kasalliklarining oldini olishga yordam beradi. Xalq tabobatida qulupnay mevalari
yurak ritmini me'yorda saqlash, qon bosimini pasaytirish, moddalar almashinuvini yaxshilash va qon
tozalash vositasi sifatida qo
ʻ
llaniladi.
Kalit so
ʻ
zlar:
Qulupnay, vitaminlar, minerallar, immunitet, antioksidantlar, makro va mikro
elementlar dorivorlik xususiyatlari.
Аннотация
:
В
данной
диссертации
изучается
значение
растения
клубники
,
его
распространение
на
Земле
,
лечебные
свойства
,
применение
в
медицине
,
витамины
,
содержащиеся
в
этом
растении
,
и
их
значение
.
Кроме
того
,
клубника
пользуется
спросом
у
сторонников
здорового
питания
как
экологически
чистый
продукт
.
Клубника
укрепляет
иммунитет
и
помогает
предотвратить
сердечно
-
сосудистые
заболевания
.
В
народной
медицине
клубнику
используют
для
нормализации
сердечного
ритма
,
снижения
артериального
давления
,
улучшения
обмена
веществ
и
очищения
крови
.
Ключевые
слова
:
Клубника
,
витамины
,
минералы
,
иммунитет
,
антиоксиданты
,
макро
-
и
микроэлементы
,
лечебные
свойства
.
Abstract:
This thesis studies the importance of the strawberry plant, its distribution on earth,
medicinal properties, use in medicine, vitamins contained in this plant, their importance. In addition,
the strawberry plant is in demand among supporters of healthy eating as an environmentally friendly
product. Strawberries strengthen immunity and help prevent cardiovascular diseases. In folk
medicine. strawberry fruits are used to maintain normal heart rhythm, lower blood pressure, improve
metabolism, and purify the blood.
Keywords:
Strawberries, vitamins, minerals, immunity, antioxidants, macro and
microelements, medicinal properties.
Qulupnay (ba
ʼ
zan “yertut” ham deb ataladi) - ra
ʼ
noguldoshlar oilasiga mansub ko‘p yillik
o‘tsimon o‘simliklar turkumi, rezavor meva. YevroOsiyo va Amerikada 50 turi ma
ʼ
lum.
Qulupnayning birinchi navlari 18-asrda Niderlandiyada paydo bo‘lgan. Amerika turi - virjiniya va
chili qulupnaylari Yevropaga olib kelingan. Qulupnay namtalab, yorug‘sevar (soya joyda hosil
bermaydi), sovuqqa chidamsiz o‘simlik. Qulupnay rezavor meva bo‘lib, ishtahani ochadi, oshqozon-
ichak faoliyatini yaxshilab, taom hazmini yengillashtiradi. Shuningdek, u tabiiy peshob haydovchi
vosita sifatida organizmdagi tuz miqdorini me’yorlashtiradi. Qulupnay tarkibidagi antioksidant va
flavonoid darmon dorilari qon tarkibini toksin - zaharli moddalardan tozalaydi [2].
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
730
Qulupnay yurak-qon tomirlaridagi yallig‘lanishning oldini oladi va davolaydi. Mavsum
davomida kundalik taomnomangizdagi qulupnay miqdorini oshirsangiz, xotirangiz bilan bog‘liq
muammodan qutulasiz. Chunki qulupnay tarkibidagi «Fisetin» tabiiy ekstrakti miyadagi
neyronlarning ma’lumot almashish faoliyatini yaxshilab, xotirani mustahkamlaydi [1].
Zamonaviy tibbiyotda aniqlanishicha, har mavsumda kuniga 15-20 donadan qulupnay yeyish
keksalikda xotira susayishi xastaligiga chalinishdan himoya qiladi. Tananing yosh ko
ʻ
rinishini
ta'minlaydi. Qulupnay tarkibida tanadagi modda almashinuvi jarayonini faollashtiradigan uglevodlar
miqdori yuqori bo‘lib, bu organizmdagi hujayralarning tezroq yangilanishi, yangi hujayralarning
paydo bo‘lishiga sharoit yaratadi. Shuningdek, terining dushmani hisoblangan toksinlarning eng
ashaddiy g‘animi ham qulupnaydir. Shu sababli bu mevadan tez-tez yeb turish tananing keksayish
jarayonini, ajin tushishini sekinlashtiradi. Qulupnay terini tiniqlashtiradi, taranglashtiradi. Bundan
tashqari, qulupnay salisil kislotasining tabiiy manbai bo‘lib, yuzni husnbuzarlardan xalos qiladi.
Shuning uchun bu mevadan uy sharoitida yuz uchun niqob tayyorlash ham mumkin [5].
Ich qotishini davolaydi. Ich qotishi tanadagi ichaklar faoliyati bilan bog‘liq. Qululpnay esa
ichaklar faoliyatini yaxshilovchi zarur pay tolalarini rivojlantiradigan moddalarga boy. Shuningdek,
qulupnay tarkibidagi biriktiruvchi to‘qima oqsillari qondagi qand miqdorini ham nazorat qiladi va
diabetning oldini oladi. Qondagi glyukoza miqdori 40 foizgacha bo‘lgan qandli diabet bilan
xastalangan insonlar ayni mavsumda qulupnayni xohlagancha iste’mol qilishi mumkin. Qonni
suyultiradi. Qulupnay qonni suyultiradi. Agar qoningiz quyuqlashgan bo‘lsa, eng avvalo, nordon
qulupnay eng. Ikkinchidan, qulupnayni shakarga botirib emas, sut yoki sut mahsulotlari - smetana,
qaymoq bilan iste’mol qiling. Qulupnay qonda qand miqdorini normallashtiradi [4].
Qulupnay qandli diabetga chalinganlar yeyishi mumkin bo‘lgan shirin mevalardan biridir. Har
tomonlama noyob tarkibi, shuningdek, yuqori darajadagi fitonutrientlar tufayli u qondagi qand
miqdorining keskin oshishiga hissa qo‘shmaydi. Bundan tashqari, uning so‘rilishini sekinlashtiradi.
Shu sababli diabet rivojlanish xavfi yuqori bo‘lgan odamlar uchun ham tavsiya etiladi. Qulupnay
yurakka foyda. Ushbu mevaning ko‘plab yurak-qon tomir kasalliklarining paydo bo‘lish va
rivojlanish xavfini kamaytirishi isbotlangan. Yuqorida bayon etilganidek, qulupnay turli xil
vitaminlar va antioksidantlarga boy. Pishgan rezavorlarda magniy va kaliy ham uchraydi. Ikkalasi
qon bosimini normallashtirishda, shuningdek, suyuqlikning turg‘unligidan hosil bo‘ladigan shishning
oldini oladi.
Allergiyaga moyil insonlarga qulupnay tavsiya etiladi. Bundan tashqari, qulupnay bo‘lg‘usi
onalarga ham tavsiya etiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, agar ayol homiladorlik paytida qulupnay
iste’mol qilsa, bolada qulupnayga nisbatan allergiya rivojlanish xavfi minimal bo‘ladi. Qulupnay
tarkibida kletchatka va pektin moddalari yuqori darajada, organik shovul kislotasi esa yetarli
miqdorda saqlanadi. Tibbiyotda aniqlanishicha, bu moddalar tanani energiya bilan ta’minlash
xususiyatiga ega. Shuning uchun qulupnayning ayni bahor faslida pishishi organizmning
quvvatlanishiga yordam beradi. Qulupnaydagi polisaxaridlar organik kislotalar bilan ichak
mikroflorasini normallashtirishga, disbakteriozning oldini olishga va organizmdan toksin hamda
og‘ir metallarni haydashga yordamlashadi.
Qulupnayni muntazam iste’mol qilish mavsumiy vitamin tanqisligining oldini oladi hamda
organizmni S, E va V guruhi vitaminlari bilan to‘yintiradi. Bundan tashqari, qulupnay tarkibida
yuqori miqdordagi moddalar - marganes, kaliy, kalsiy, mis, kobalt, molibden mavjud. Shuningdek,
unda foliy, limon, olma va salisil kislotalari, yurak siqilishining oldini oluvchi V vitamini, quvvat
bag‘ishlovchi K vitamini hamda kamqonlikda foyda beruvchi temir moddasi bor [3]. Qulupnaylarda
5-12 foiz uglevod (glyukoza, fruktoza, saxaroza), limon va olma kislotasi, turli modda va fenol
birikmalar bor. Vitaminlardan esa A, S, B va minerallardan: temir, asal, kobalt, marganets, molibden
va ftor mavjud. Qulupnayning asosiy xususiyatlaridan biri C (askorbin kislotasi) vitaminiga
boyligidir, uning tarkibidagi ushbu vitamin sitrus mevalardagidan ko‘ra ko‘proq. Shuningdek, uning
tarkibiga B vitamini kiradi. Bundan tashqari, u makro va mikroyelementlarga boy: kalsiy, fosfor,
temir, marganes, kaliy, magniy, mis, kremniy, natriy, yod, va boshqalar bor. Qulupnay barglarida
vitamin C, karotin, alkaloidlar, efir moylari, teri oshlovchi moddalar, fitonsidlar mavjud. Ildizida ham
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
731
teri oshlovchi moddalar bor. Qulupnay inson organizmi uchun minerallarning asosiy manbalaridan
biri hisoblanadi, bundan tashqari uning tarkibida bir talay vitaminlar, shu jumladan C va B5
vitaminlari, temir, magniy, kaliy, kalsiy, rux, marganes, fosfor, kremniy, mis moddalari mavjud.
Shuningdek unda foliy, limon, olma va salitsil kislotalari bor [6].
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Abdurahmonov A.A. Dorivor o
ʻ
simliklar va ularning shifobaxsh xususiyatlari. Toshkent:
Fan, 2018.
2. Ahmedov N.N. Fitoterapiya asoslari. - Toshkent: Ibn Sino, 2020.
3. Ergashev E., Abdullayeva M. O
ʻ
zbekistonda o
ʻ
sadigan dorivor o
ʻ
simliklar. Toshkent: Yangi
asr avlodi, 2019.
4. Hasanov B.H. Qishloq xo
ʻ
jaligi ekinlari morfologiyasi. - Toshkent: Mehnat, 2016.
5. Karimov R.R. Qulupnay yetishtirish texnologiyasi. - Samarqand: Zarafshon, 2017.
6. Komilova D.X. Dorivor o
ʻ
simliklar biologiyasi. - Buxoro: Ilm ziyo, 2021.
