MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
702
ESHITISHNING BUZILISH SABABLARI
Andijon davlat pedagogika instituti
Maktabgacha ta’lim fakulteti
Maxsus pedagogika: logopediya yo‘nalishi talabasi
Umaraliyeva Nilufar
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15258473
Annotatsiya.
Ushbu maqolada eshitish qobiliyatining buzilishiga olib keluvchi asosiy
ommillar tahlil qilindi. Jumladan, tug‘ma va orttirilgan eshitish muammolari, genetik omillar,
infeksion kasalliklar, jarohatlar, shovqin ta’siri va yoshga bog‘liq o‘zgarishlar haqida ma’lumot
beriladi. Shuningdek, eshitish buzilishining oldini olish va davolash usullari ham yoritiladi.
Maqola tibbiyot mutaxassislari, eshitish bilan bog‘liq muammolarga duch kelgan insonlar va
profilaktika bilan shug‘ullanuvchilar uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
eshitish buzilishi, eshitish qobiliyati, eshitish yo‘qolishi, tug‘ma eshitish
muammolari, orttirilgan eshitish buzilishi, shovqin ta’siri, infeksion kasalliklar, eshitish nervi,
audiologiya,otolitlar, eshitish qobig;i, genetik omillar, davolash usullari.
Bola tug‘ilgandan boshlab uning barcha sezgi organlari rivojlana boshlaydi. Sezgi
organlari orqali bola tashqi muhitda bo‘layotgan voqea-hodisalarni anglaydi va tushuna boshlaydi,
shu orqali bolada ko‘nikma paydo bo‘ladi. Tashqi muhitdan informatsiya ola boshlaydi. Inson
tashqi muhitdagi informatsiyani ko‘rish orqali oladi. Ko‘rish bu insonning birinchi o‘rinda
turuvchi sezgi organi. Bola tug‘ilganidan boshlab 10-11 kunligidan dunyoni oq, qora fonda ko‘ra
boshlaydi. 40 kun o‘tgandan so‘ng boshqa ranglarni ham anglay boshlaydi. Ikkinchi o‘rinda
eshitish organi turadi. Eshitish orqali bolada tushuncha paydo bo‘ladi. Bolalar 1 yoshga to‘lar-
to‘lmas dada, aya, xola kabi ochiq bo‘g‘inli so‘zlarni eshitib taqlid orqali ayta boshlaydi. Bolaning
nutqini rivojlantirish uchun to‘liq eshitish juda muhimdir. Kichkina bola eshitish yordamida tilning
eng murakkab tizimini egallaydi, talaffuz qobiliyatlarini egallaydi, juda ko‘p sonli so‘zlarning
tovush tarkibini, ulardan foydalanishni o‘rganadi,so‘zlarning grammatik o‘zgarishlarida va
jumlalarni qurishda mavjud bo‘lgan ma’noni tushunishni o‘rganadi.
Nutq
- murakkab ruhiy faoliyatdir. U ruhiy jarayonlarning tarkib topishiga va bolaning
ummuman barkamol bo‘lib o‘sishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Nutq eshituv organlari vositasi bilan
idrok etishga asoslangan bo‘lib, atrofdagilarga taqlid etish yo‘li bilan rivojlanib boradi. Og‘zaki
nutqning shakllanishida eshituv analizatori, nutqnin harakatga keltiruvchi analizator ishtirok etadi.
Nutqni harakatga keltiruvchi analizator eshituv analizatori bilan mahkam bog‘langan halda
ishlaydi, eshituv analizatorining rivojlanish darajasi esa ko‘p jihatdan talaffuzga bog;liq. Bola
nutqning o‘sib borish tovushlar talaffuzi, fiziologik va fonematik eshitishning kamol topib borish
darajasi bilangina harakterlanib qolmay, balki eng muhimi-o‘z nutqi va atrofdagilar nutqidagi
so‘zlarning tuzilishini, tovush tarkibini farqlay olish qobiliyati bilan ham xarakterlanadi. So‘z
tarkibini anglab olishdan iborat bu qobiliyat grammatik va leksik komponentlarning rivojlanishida
ham muhim ahamiyatga ega. Logopedlar asosan bolada nutqni shakllantirishga harakat qiladi.
Eshitishda nuqsoni bor bolalar ham kar va qisman karlarga bo‘linadi.
N.Neyman eshitish chastotalarini maydoni yordamiga qabul qilishiga ko‘ra 4 ga bo‘linadi:
1.125-250 Gs-bu bolalar tovushlarni birontasini ham ajrata olmaydi, faqat quloq yaqinida
baqirilgan tovush, zambarakning ovozini chirillagan holda eshitadi.
2.125-500 Gs-bu bolalar faqat eshitishgina qolmay, “ o”, “i” unlilarini ajratadilar. Yaqin
masofada atrof-muhitdagi tovushni eshitadilar.
3.125-1000 Gs- bu guruh bolalari quloq oldida so‘zlashuv balandligidagi ovozlarga e’tibor
beradilar, 3-4 ta unlilarni anglaydilar, ularning ko‘pchiligi ba’zi tanish so‘zlarni anglashadi.
4.125-2000 Gc-bu guhurdagi ko‘pchilik bolalr quloq oldida va uzoq bo‘lmagan masofadagi
gaplarni eshitadilar. Tanish gaplar va so‘zlarni, unli va undoshlarni ajratadilar.
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
703
Eshitish buzilishlari bolalarda turli infeksion kasalliklar oqibatida yuzaga
keladi. Meningit, skarlatina, otit, gripp kasalliklarini infeksion yuqumli kasalliklar qatoriga
kiritishi mumkin. Eshitish buzilishlari ichki, tashqi, o‘rta quloqlarning shikastlanishi natijasida
yuzaga keladi. Ichki quloq nervi shikastlangan bo‘lsa, ko‘p holatalarda karlik, agar o‘rta quloq
shikastlangan bo‘lsa eshitish pasayishi kuzatiladi. Maktab davrida ovoz taassurotlarining yuqori
chastotasi ham, eshitishning yuqori chastotasi ham eshitish qobiliyati pasayishiga olib kelishi
mumkin. Bolada eshitish nuqsoni yuzaga kelishiga homiladorlikning noqulay davom etishi,
onaning virusli kasalliklari ham muhim rol o‘ynaydi(qizamiq, gripp). Eshitish buzilish sabalari
eshitish sezgilarini tug‘ma deformatsiyasi, eshitish nervining atrofi, ximik zaharlanishi, tug‘ish
davridagi travmalar, mexanik travmalar, kuchli ovoz ta’sirlarining akustik ta’siri bo‘lishi mumkin.
Eshitishning buzilishi o‘rta quloqning o‘tkir shamollashi oqibatida yuzaga kelishi mumkin.
Eshitishning qat’iy buzilishi burun va halqum(adenoid, xronik shamollash) kasalliklari natijasida
ham kuzatiladi. Bu kasalliklar chaqaloqlik chog‘ida jiddiy xavf soladi. Eshitish pasayishiga ta’sir
qiluvchi omillar orasida ototopsik preporatlar asosan antibiotiklar muhim o‘ringa egadir. Eshitish
buzilishlari yuzaga kelishida kasbiy omillar ham katta ahamiyatga ega. Karlar oilasida
eshituvchilar oilasiga qaraganda ko‘p miqdorda kar bola tug‘ilad. Shuningdek, yaqin qarindoshlar
nikohida va er-xotin yosh o‘rtasida katta farq ham eshitish buzilishlariga sabab bo‘lishi mumkin.
Ichkilikka ruju qo‘ygan ota-onalar, kenso kasalligi, turli xromosoma kasalligi mavjud
oilalar(uchuvchi va suvga sho‘ng‘uvchilar)da ham eshitishda nuqsoni mavjud bolalar tug‘ilishi
kuzatiladi.
Xulosa:
eshitishning buzilishi turli sabablarga ko‘ra yuzaga kelishi mumkin. Ularning
asosiylari tug‘ma nuqsonlar, yoshga bog‘liq o‘zgarishlar, yuqumli kasalliklar, shikastlanishlar,
shovqin ta’siri, genetik omillar va toksik moddalar ta’siridir. Bunday buzilishlar eshitish
qobiliyatining pasayishiga, nutq va muloqot qiyinchiliklariga olib kelishi mumkin. Profilaktika
choralariga shovqin ta’siridan saqlanishiga, infeksiyalarni oldini olish, tibbiy ko‘rikdan muntazam
o‘tish va sog‘lom turmush tarzini yurutish kiradi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR
1.
L.R. Mo‘minova, M.Y. Ayupova. Logopediya-T. 1993
2.
L.R.Mo‘minova. Nutqida kamchiligi bor bolalarning psixologik-pedagogik
diagnostikasi.-T., 2012
3.
L.R.Mo‘minova, D.Nazarova. Maxsus ta’lim atamalarining izohli lug‘ati. –
T., 2010.
