Universal International Scientific Journal
246
Abdurashidova Dildora Axliddin qizi
Andijon davlat universiteti 1-kurs talabasi
Uzbekistan
Annotatsiya.
Mazkur maqolada qadimgi cherkov ladlarning kelib chiqishi, strukturasi, asosiy turlari
hamda ularning Yevropa musiqasi tarixidagi o‘rni ilmiy jihatdan tahlil qilinadi. Ushbu ladlar o‘rta asr
katolik cherkovi diniy kuylari asosida shakllangan bo‘lib, bugungi tonallik tizimining rivojlanishida muhim
rol o‘ynagan. Har bir ladning o‘ziga xos interval tuzilmasi va ifodaviy imkoniyatlari yoritiladi. Maqola
musiqashunoslik sohasidagi tadqiqotchilar, bastakorlar va talabalarga mo‘ljallangan.
Kalit so‘zlar:
qadimgi cherkov ladlari, gregorian kuylari, modallik, tonallik, Dorian, Phrygian,
Lydian, Mixolydian, musiqashunoslik, cherkov musiqasi.
Аннотация:
В статье научно анализируются происхождение, структура, основные типы
старинных церковных мелодий и их место в истории европейской музыки. Эти гаммы были
сформированы на основе религиозных мелодий средневековой католической церкви и сыграли
важную роль в развитии современной тональной системы. Подчеркивается уникальная
интервальная структура и выразительные возможности каждой гаммы. Статья предназначена для
научных работников, композиторов и студентов в области музыковедения.
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi:
QADIMGI CHERKOV LADLARI: TARIXIY MANBA VA MUSIQIY AHAMIYATI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 4
Published: 30.04.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
24
7
Ключевые слова:
старинные церковные напевы, григорианские песнопения, модальность,
тональность, дорийский, фригийский, лидийский, миксолидийский лад, музыковедение, церковная
музыка.
Abstract:
This article scientifically analyzes the origin, structure, main types of ancient church tones,
and their place in the history of European music. These tones were formed on the basis of the religious
melodies of the medieval Catholic Church and played an important role in the development of today's tonal
system. The unique interval structure and expressive capabilities of each tone are highlighted. The article
is intended for researchers, composers, and students in the field of musicology.
Keywords:
ancient church tones, Gregorian melodies, modality, tonality, Dorian, Phrygian, Lydian,
Mixolydian, musicology, church music.
Language:
Uzbek
Citation:
Abdurashidova , D. (2025). ANCIENT CHURCH LYRICS: HISTORICAL SOURCE
AND MUSICAL SIGNIFICANCE. Universal International Scientific Journal, 2(4), 246–251. Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1732
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15343752
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
KIRISH
Lad tushunchasi musiqa tarixining
dastlabki bosqichlarida muhim nazariy
asoslardan
biri
bo‘lgan.
Ayniqsa,
Yevropada O‘rta asrlar davomida katolik
cherkovi tomonidan shakllantirilgan va
gregorian kuylari bilan chambarchas
bog‘liq bo‘lgan qadimgi cherkov ladlari
bugungi
musiqiy
tafakkurning
shakllanishida muhim o‘rin tutgan. Bu
tizimdagi har bir lad ma’lum bir notadan
boshlanadigan, o‘ziga xos intervallik
tartibga ega bo‘lgan ohang ketma-
ketligidir. Mazkur maqolada qadimgi
cherkov ladlarining kelib chiqishi, asosiy
turlari va musiqiy xususiyatlari ilmiy tahlil
qilinadi.
1. Qadimgi cherkov ladlarining kelib
chiqishi. Qadimgi cherkov ladlari Yevropa
musiqasining ilk nazariy tizimlaridan biri
bo‘lib, asosan IV–IX asrlar oralig‘ida
katolik cherkovining diniy kuylari —
gregorian
choralanmalari
asosida
shakllangan. Bu ladlar o‘z ildizlarini
qadimgi Yunoniston musiqasidan olgan.
Yunon modallik tizimi cherkov musiqa
Universal International Scientific Journal
24
8
tizimiga moslashtirilib, diniy ehtiyojlarga
qarab
qayta
tuzilgan.
Cherkov
musiqasining
rasmiylashuvi
va
unifikatsiyasi, ayniqsa, imperator Charlz
Buyuk hukmronligi davrida jadallashdi.
Gregori tomonidan asos solingan va
keyinchalik
tizimlashtirilgan
cherkov
musiqa tizimi sakkizta asosiy ladni qamrab
oldi: to‘rtta asosiy va to‘rtta plagal shakl.
Har bir lad o‘zining boshlang‘ich notasi,
diateza va dominanta bilan ajralib turar edi.
Bu
lad
tizimi
Yevropa
musiqiy
tafakkurining tonallik tizimiga o‘tishida
ko‘prik vazifasini bajargan. Modallikdan
tonallikka o‘tish jarayoni Renessans va
Barokko davrlarida yuz berdi, biroq
cherkov ladlari o‘z ifodaviy kuchi bilan
zamonaviy musiqa ichida ham saqlanib
qolgan.
2.Asosiy cherkov ladlari. Qadimgi
cherkov ladlari gregorian musiqasi asosida
shakllangan bo‘lib, ularning har biri o‘ziga
xos ohangiy tuzilma va kayfiyatga ega.
Ular sakkizta laddan iborat bo‘lib, to‘rtta
asliy va to‘rtta plagal ladga bo‘linadi.
Asosiy ladlar yuqoriga yo‘nalgan ohang
strukturasiga ega, plagal ladlar esa pastki
registrda tarqaladi. Har bir lad “finalis”
“dominanta”
va
“ambitus”
bilan
belgilanadi.
Dori lad. Finalis: D. Notalar tartibi: D
– E – F – G – A – B – C – D. Xarakter:
qat’iy,
kuchli,
ruhiy
bardamlikni
ifodalaydi. Misol: ko‘plab monastir
kuylari.
Frigi lad. Finalis: E. Notalar tartibi: E
– F – G – A – B – C – D – E. Xarakter: sirli,
mistik, ichki zo‘riqishni ifodalaydi.
Qo‘llanish: muqaddas matnlar, dramatik
ruhdagi ilohiy kuylarda
Lidiya lad. Finalis: F. Notalar tartibi:
F – G – A – B – C – D – E – F. Xarakter:
yorqin, ilhomlantiruvchi, yuksak ruhiy
holatni aks ettiradi. Xususiyati: B natural
bo‘lib, bu ladga yorqinlik beradi
Mixolidiya lad. Finalis: G. Notalar
tartibi: G – A – B – C – D – E – F – G.
Xarakter: kuchli, ammo notinch, dramatik
kayfiyatga
ega. Qo‘llanish: harbiy,
tantanali yoki quvnoq diniy marosimlarda
Eoliy lad. Finalis: A. Notalar tartibi:
A–B–C–D–E–F–G–A. Xarakter: xotirjam,
g‘amgin — bu zamonaviy tabiiy minor
(natural moll) ladining asosidir.
Ioniy lad. Finalis: C. Notalar tartibi:
C–D–E–F–G–A–B–C. Xarakter: yorqin,
Universal International Scientific Journal
24
9
ravshan — bu zamonaviy tabiiy major
ladidir.
Lokrik lad. Finalis: B. Notalar tartibi:
B–C–D–E–F–G–A–B. Xarakter: nihoyatda
beqaror, og‘ir, qarama-qarshi.
3. Zamonaviy musiqada cherkov
ladlarining qayta tiklanishi
Lad tizimiga bo‘lgan qiziqishning
qayta uyg‘onishi. XIX asr oxiri va XX asr
boshlarida garmonik tonallikning haddan
ortiq hukmronligi natijasida kompozitorlar
yangi ifoda vositalarini izlay boshladilar.
Aynan shu davrda qadimgi cherkov
ladlariga bo‘lgan ilmiy va amaliy qiziqish
ortdi. Kompozitorlar modallikni tonallikka
qarshi
alternativ
sifatida
ko‘rishdi.
Ayniqsa, ladlarning o‘ziga xos emotsional
palitrasi va xalq kuylariga yaqinligi ularga
yangi musiqiy ifoda imkoniyatlari ochdi.
Ladlar asosida yozilgan zamonaviy
kompozitsiyalar.
Claude Debussy– impressionistik
uslubning asoschisi. U Lydian, Dorian va
Mixolydian
ladlaridan
o‘z
kompozitsiyalarida
keng
foydalangan.
Masalan, “G‘arq bo‘lgan sobor ” asarida
qadimgi
diniy
ladlarning
ohangiy
tuzilmalari seziladi. Béla Bartók va Zoltán
Kodály – Vengriya kompozitorlari bo‘lib,
xalq musiqasiga tayanib, lad tizimini o‘z
asarlarida qayta tikladilar. Bartók xalq
ohanglarini
Phrygian
yoki
Aeolian
ladlariga asoslab, ularni akademik shaklga
olib keldi. Igor Stravinskiy – rus an’anaviy
musiqasi asosida, ayniqsa “Les Noces” va
“Symphony
of
Psalms”
asarlarida
modallikni
keng
qo‘llagan.
Uning
asarlarida Mixolydian va Hypodorian
ladlarning ohangi ochiq-oydin seziladi.
Kinematografiya
va
videoo‘yin
musiqasida modallik. Zamonaviy kino va
videoo‘yin musiqasida qadimgi cherkov
ladlari dramatik yoki mistik kayfiyat
yaratishda keng ishlatiladi. Misollar:
Howard Shore – “The Lord of the Rings”
trilogiyasi musiqasida Dorian va Aeolian
ladlar yordamida qadimiy, epik muhit
yaratilgan. Jeremy Soule – “The Elder
Scrolls V: Skyrim” o‘yinidagi musiqalar
qadimiy cherkov va xalq ladlari asosida
yozilgan, bu esa o‘yin dunyosiga tarixiy va
ruhiy chuqurlik beradi.
Jazz va eksperimental musiqada
ladlar.
Modal
jazz
– 1950–60-yillarda
cherkov ladlariga asoslangan yangi janr
sifatida vujudga keldi. Eng mashhur
namunasi: Miles Davis – “Kind of Blue”
Universal International Scientific Journal
2
50
albomi, ayniqsa “So What” kompozitsiyasi
Dorian lad asosida yozilgan. Bu jazz
tarixida modallikka asoslangan ifoda
inqilobi bo‘ldi. John Coltrane, Herbie
Hancock,
Bill
Evans
kabi
jazz
musiqachilari
ladlarning
ohangiy
imkoniyatlarini
yangi
shakllarda
o‘rgandilar.
Folklor va diniy musiqa orqali
davomiylik.
Ko‘pgina milliy musiqalarda cherkov
ladlariga o‘xshash ohangiy tizimlar hali
ham yashab kelmoqda. Irland xalq
musiqasida Mixolydian lad; O‘zbek xalq
kuylari tarkibida esa shashmaqom tizimida
modallikka o‘xshashlik mavjud.
Musiqiy ta’lim va nazariya tizimida
ladlar.
Bugungi
kunda
musiqiy
kompozitsiya va nazariya bo‘yicha ko‘plab
darsliklar modallik asoslarini o‘rgatadi.
Modallik musiqachilar uchun: Tonallikdan
tashqaridagi erkinlik, yangi garmonik
o‘yinlar,
tarixiy
musiqaga
sodiqlik
imkonini yaratadi.
Xulosa. Qadimgi cherkov ladlari –
Yevropa musiqiy merosining eng qadimgi
va muhim qatlamlaridan biri bo‘lib, ular
xristian diniy amaliyoti bilan chambarchas
bog‘liq holda shakllangan. Ularning kelib
chiqishi qadimgi yunon modallik tizimiga
borib taqaladi. IX asrda gregorian kuylari
asosida rasmiy sakkiz lad tizimi (to‘rt
authentic va to‘rt plagal) cherkov
musiqasida asosiy nazariy tamoyil sifatida
belgilandi. Har bir lad o‘zining yakuniy
notasi, ohangiy diapazoni va ifodaviy
xarakteri bilan ajralib turadi. Ladlar tizimi
o‘z vaqtida cherkov musiqasining mazmun
va tuzilmasini belgilab bergan bo‘lsa-da,
Renessans davridan boshlab tonallik tizimi
ustuvorlikka ega bo‘lib, modallik asta-
sekin amaliyotdan siqib chiqarildi. Shunga
qaramay, XVI asrda Ioniy va Eoliy kabi
qo‘shimcha
ladlar
nazariy
jihatdan
tizimlashtirildi, bu esa kelajakdagi tonallik
nazariyasiga zamin yaratdi. XX–XXI
asrlarda cherkov ladlariga bo‘lgan ilmiy va
ijodiy
qiziqish
qayta
jonlandi.
Kompozitorlar, jazz musiqachilari va kino
bastakorlari
ladlarning
ohangiy
va
emotsional imkoniyatlaridan yangi ifoda
vositasi sifatida foydalanmoqda. Ayniqsa
Dorian, Phrygian, Mixolydian kabi ladlar
turli janrlarda – klassik, jazz, etno, kino va
o‘yin musiqasida keng qo‘llanmoqda. Bu
esa qadimiy modallikning bugungi musiqa
madaniyatida ham hayotiy kuchga ega
ekanligini ko‘rsatadi. Shu tariqa, qadimgi
Universal International Scientific Journal
2
51
cherkov ladlari nafaqat tarixiy ahamiyatga
ega
nazariy
tizim,
balki
bugungi
zamonaviy musiqa uchun ham boy
ifodaviy manba sifatida dolzarbligini
saqlab qolmoqda. Albatta! Quyida mavzu
bo‘yicha ilmiy maqola yoki referat uchun
mos
“Foydalanilgan
adabiyotlar”
ro‘yxatini taqdim qilaman. Ular ichida
klassik nazariy manbalar, zamonaviy ilmiy
asarlar va o‘zbek tilidagi qo‘llanmalar
mavjud.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Григорович М. П. История западноевропейской музыки до 1600 года. — Москва: Музыка,
1982.
2. Соловьёв А. В. Древнеримская и раннехристианская музыка. — Санкт-Петербург: Лань,
2004.
3. Гусев В. А. Теория музыки: Учебник для вузов. — Москва: Музыка, 1998.
4. Taruskin R. The Oxford History of Western Music. Volume I: Music from the Earliest Notations
to the Sixteenth Century. — Oxford University Press, 2005.
5. Hoppin R. H. Medieval Music. — New York: W.W. Norton & Company, 1978.
6. Powers H. S. “Mode” // The New Grove Dictionary of Music and Musicians. — London:
Macmillan, 2001.
7. Yusupova Z. T. Musiqa nazariyasi asoslari. — Toshkent: Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot, 2010.
Karimov O. A. Musiqa tarixi (Yevropa musiqasi). — Toshkent: San’at, 2015.
8. Davronova M. A. O‘rta asr cherkov musiqa tizimi va uning modallik asoslari // “San’atshunoslik
izlanishlari”, №2, 2020.
9. Sadie, S. (ed.). The Grove Concise Dictionary of Music. — London: Macmillan, 1994.
