Universal International Scientific Journal
2
36
Abdurashidova Dildora Axliddin
q
izi
Andijon davlat universiteti 1- kurs talabasi
Uzbekistan
Annotatsiya.
Ushbu maqolada buyuk alloma Abu Nasr Forobiyning Sharq musiqa nazariyasiga
qo‘shgan hissasi yoritilgan. Musiqa haqidagi ilmiy va falsafiy qarashlari, "Musika haqida katta kitob"
asarining mazmuni, shuningdek, Forobiyning musiqa ilmi tarixidagi o‘rni tahlil qilinadi. Maqola orqali
Forobiyning nafaqat o‘z davrida, balki keyingi asrlarda ham musiqa ilmining rivojiga ta’siri ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
Forobiy, musiqa nazariyasi, Sharq madaniyati, "Musika haqida katta kitob", maqom,
ilmiy yondashuv, falsafa va musiqa.
Аннотация:
В статье освещается вклад великого ученого Абу Насра аль-Фараби в теорию
музыки Востока. Будут проанализированы научные и философские взгляды на музыку, содержание
труда «Большая книга музыки», а также место Аль-Фараби в истории музыкознания. В статье
раскрывается влияние Аль-Фараби на развитие музыкознания не только своего времени, но и
последующих столетий.
Ключевые слова:
Фараби, теория музыки, восточная культура, «Большая книга музыки»,
маком, научный подход, философия и музыка.
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi:
FAROBIY - SHARQ MUSIQA NAZARYASINING ASOSCHISI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 4
Published: 30.04.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
2
3
7
Abstract:
This article discusses the contribution of the great scholar Abu Nasr Al-Farabi to the theory
of Eastern music. His scientific and philosophical views on music, the content of the work "The Big Book
of Music", as well as Al-Farabi's place in the history of musicology are analyzed. The article reveals Al-
Farabi's influence on the development of musicology not only in his time, but also in subsequent centuries.
Keywords:
Al-Farabi, music theory, Eastern culture, "The Big Book of Music", maqom, scientific
approach, philosophy and music.
Language:
Uzbek
Citation:
Abdurashidova , D. (2025). FAROBI - FOUNDER OF EASTERN MUSIC THEORY.
Universal
International
Scientific
Journal,
2(4),
236–241.
Retrieved
from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1730
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15340149
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Kirish
Musika insoniyat tarixining
eng qadimiy va eng ta’sirchan san’at
turlaridan biridir. Uni nafaqat tinglash,
balki ilmiy jihatdan tahlil qilish va nazariy
asoslarini ishlab chiqish uchun chuqur
tafakkur va yondashuv zarur bo‘ladi. Sharq
tamadduni ana shunday yondashuvlarni
o‘zida mujassam etgan buyuk olimlarga
boydir.
Shulardan
eng
yorqin
namoyandalaridan biri bu Abu Nasr
Forobiydir.Abu Nasr Forobiy (870–950)
Turkiston hududida tug‘ilib, Bag‘dodda
ilm olgan va o‘z zamonasining eng
bilimdon
mutafakkirlaridan
biriga
aylangan. U falsafa, mantiq, tibbiyot,
tilshunoslik, matematika, musiqa kabi
fanlar bilan shug‘ullangan. Ayniqsa,
musiqa sohasida chuqur izlanishlar olib
borib,
Sharq
musiqa
nazariyasining
poydevorini qo‘ygan. Uning asarlari,
uslubi va ilmiy qarashlari asrlar davomida
musiqashunoslar,
faylasuflar
va
san’atkorlar uchun muhim manba bo‘lib
kelgan.
1.Abu Nasr Forobiyning hayoti:
Abu Nasr Muhammad ibn Muhammad ibn
Tarkhon al-Forobiy (taxminan 873–950
yillar) Markaziy Osiyoning qadimgi ilm-
ma’rifat markazlaridan biri bo‘lgan Farob
(hozirgi Qozog‘istonning Otrar shahri
yaqinidagi hudud)da tug‘ilgan. U turk
zodagonlari oilasida dunyoga kelgan va
yoshligidan ilm-fanga bo‘lgan qiziqishi
bilan ajralib turgan. Forobiyning "al-
Muallim as-Soniy" ("Ikkinchi muallim",
ya’ni Aristoteldan keyingi eng ulug‘
o‘qituvchi) deb e’tirof etilishi uning ilmiy
salohiyati va tafakkuri chuqurligining
dalilidir. Forobiy dastlabki tahsilini o‘z
yurtida olib, arab tili, mantiq, fiqh,
adabiyot, musiqa, falsafa va tabiiy fanlarni
Universal International Scientific Journal
2
38
chuqur o‘rgangan. So‘ngra u Bag‘dodga
ko‘chib, u yerda o‘z davrining yetuk
allomalari, xususan mashhur mantiqshunos
Yuhanna ibn Haylon va boshqa yunon-fors
ilmiy an’analari vakillari bilan suhbatda
bo‘lgan. Aynan Bag‘dodda Forobiy
Aristotel va Platon asarlarini o‘rganib,
ularga sharhlar yozgan hamda bu asarlar
asosida o‘z falsafiy tizimini shakllantirgan.
Forobiy hayoti davomida faqatgina nazariy
ilm-fan bilan emas, balki amaliy fanlar
bilan ham shug‘ullangan. U mantiq,
metafizika,
musiqa,
tibbiyot,
siyosatshunoslik,
tilshunoslik
va
pedagogika kabi ko‘plab sohalarda asarlar
yaratgan. Musiqa nazariyasi sohasida
uning eng muhim merosi "Kitāb al-Mūsīqī
al-Kabīr" nomli asaridir. Unda u musiqani
matematik
asoslarda
tahlil
qilish,
maqomlar tizimini yaratish, musiqaning
inson ruhiyatiga ta’siri va uning tarbiyaviy
ahamiyati kabi jihatlarni chuqur ilmiy
asosda yoritadi.Forobiy o‘z hayotining
so‘nggi yillarini Damashq (Shom) shahrida
o‘tkazgan va u yerda 950 yilda vafot etgan.
Uning qabri hozirgi Suriya hududidagi
Damashqda joylashgan. Forobiy hayoti va
ilmiy merosi islomiy intellektual uyg‘onish
davrining yorqin namunasi bo‘lib, uning
ilm-fanga bo‘lgan hissasi faqat Sharqda
emas, balki Yevropa ilm-fan tarixida ham
chuqur iz qoldirgan. U ilmiy mantiq,
falsafa va musiqa orqali G‘arb va Sharq
tafakkurini bog‘lovchi ilmiy ko‘priklardan
biriga aylangan.
2. Forobiyning sharq musiqaga
qoshgan hissasi: Abu Nasr Forobiy Sharq
musiqashunosligi tarixida beqiyos o‘rin
tutgan allomalardan biridir. U musiqa
nazariyasini ilk bor mukammal ilmiy
tizimga solgan, uni faqat san’at yoki amaliy
ijrochilik sohasi sifatida emas, balki
matematik,
falsafiy
va
psixologik
qonuniyatlarga asoslangan ilm sifatida
rivojlantirgan. Forobiyning bu boradagi
eng mashhur asari — "Kitāb al-Mūsīqī al-
Kabīr" ("Musika haqida katta kitob")
bo‘lib, u dunyo musiqa tarixida birinchi
mukammal musiqiy-falsafiy traktatlardan
biri hisoblanadi.Mazkur asarda Forobiy
musiqani bir necha yo‘nalishda tahlil
qiladi: Fizik-matematik asoslar — Forobiy
tovush tabiatini ilmiy asosda o‘rgangan. U
tovushlarning
balandligi,
chastotasi,
uzunligi va ular orasidagi intervallarni
geometrik va arifmetik nisbatlar orqali
ifodalagan. Bu qarashlar qadimgi yunon
pitagoriylaridan ilhomlangan bo‘lsa-da,
Forobiy bu nazariyani Sharq musiqiy
amaliyoti bilan uyg‘unlashtirgan. Tovush
tizimi va maqomlar — Forobiy maqom
(modal) tizimining nazariy asoslarini ishlab
chiqqan. U Sharq musiqasida ishlatiladigan
maqomlarning
strukturasi,
ularning
tuzilishi,
kayfiyatga ta’siri va ijro
prinsiplari haqida aniq tasniflar bergan.
Ritm va vaqt — Asarda ritmik birliklar,
ularning o‘lchami, kombinatsiyasi va
musiqiy kompozitsiyada tutgan o‘rni
haqida
ham
tahliliy
fikrlar
Universal International Scientific Journal
2
39
mavjud.Musiqaning axloqiy va psixologik
ta’siri — Forobiy musiqaning inson ruhiy
holatiga ta’sir etuvchi kuchini e’tirof etgan.
U musiqa orqali inson axloqini tarbiyalash,
ruhiy muvozanatni tiklash va ruhiy
xastaliklarni
davolash
mumkinligini
asoslagan. Bu g‘oyalar bugungi kunda
musiqaterapiya sohasida dolzarb ahamiyat
kasb etmoqda. Musiqa asboblari —
Forobiy o‘z davrida keng tarqalgan cholg‘u
asboblarini tasvirlab, ularning akustik
imkoniyatlari
va
tovush
chiqarish
mexanizmlarini
o‘rgangan.
Forobiy
musiqani — "nafsoniy tarbiya vositasi"
sifatida baholagan. Unga ko‘ra, to‘g‘ri
tanlangan musiqa insonni go‘zallikka
oshno etadi, axloqan kamolotga yetaklaydi
va aqlni rivojlantiradi. Aynan shu jihatlari
bilan Forobiy musiqani faqat ko‘ngilochar
emas, balki ijtimoiy-axloqiy ahamiyatga
ega pedagogik vosita sifatida ilgari surgan.
Forobiyning bu nazariyalari keyinchalik
Ibn Sino, Safiyuddin Urmaviy, Al-
G‘azzoliy kabi mutafakkirlarning ilmiy
ishlarida
davom
ettirilgan
va
rivojlantirilgan. G‘arbda esa Forobiyning
ishlari lotin tiliga tarjima qilinib, Aristotel
musiqiy merosining islomiy talqinini
yetkazishda
muhim
manbaga
aylangan.Shunday qilib, Forobiy nafaqat
Sharq musiqa nazariyasining asoschisi,
balki universal musiqiy tafakkurning
shakllanishiga hissa qo‘shgan buyuk
alloma sifatida jahon musiqashunosligi
tarixida alohida o‘rin egallaydi.
3.Forobiy — Sharq musiqiy
nazariyasining asoschisi va uning Sharq
musiqa merosiga ta’siri: Abu Nasr Forobiy
(873–950) Sharq musiqa tafakkurining
ilmiy asoslarini yaratgan allomadir. U
musiqa ilmini faqat amaliy ijrochilik
doirasida emas, balki falsafa, mantiq,
matematika va psixologiya bilan uzviy
bog‘liq holda tizimlashtirgan. Aynan
Forobiy
musiqiy
tafakkurni
nazariy
jihatdan asoslash orqali Sharqdagi maqom
asosidagi
musiqiy
madaniyatning
shakllanishiga
kuchli
ilmiy
tayanch
yaratdi.Forobiy tomonidan yozilgan “Kitob
al-Musiqiy al-Kabīr” (“Musika haqida
katta kitob”) asari Sharq musiqa
nazariyasining eng qadimgi va mukammal
manbasi hisoblanadi. Bu asar orqali u
tovushlar tizimi, musiqiy interval va
maqomlarning ilmiy asoslarini yaratdi.
Uning tovushlar orasidagi nisbatlar va
ularning akustik xususiyatlariga bergan
ilmiy yondashuvi Sharqda musiqa sohasida
nazariy
tafakkurning
boshlanganini
bildiradi.
Sharq
musiqasiga
ta’siri
quyidagicha ko‘zga tashlanadi:Maqom
tizimi
shakllanishiga
zamin
yaratdi.
Forobiy maqomlar — muayyan tovush
tartibida tashkil etilgan kompozitsion
tizimlar — haqida ilk nazariy talqinlar
berdi. Bu esa keyinchalik arab, fors, turk va
markaziy
osiyolik
musiqashunoslar
tomonidan maqom asosidagi musiqa
tizimlarining shakllanishiga xizmat qildi.
Uning g‘oyalari Safiyuddin Urmaviy va
Abdulqodir
Marog‘iy
kabi
musiqashunoslar
orqali
rivojlandi.
Musiqani axloqiy-falsafiy vosita sifatida
Universal International Scientific Journal
2
40
tushuntirdi. Forobiy musiqaning ruhiy
holatga ta’sirini chuqur tahlil qilgan. Uning
nazarida, musiqa inson ruhiyatiga bevosita
ta’sir etuvchi vosita bo‘lib, axloqiy
tarbiyada ham muhim rol o‘ynaydi. Bu
yondashuv keyinchalik Ibn Sino, Al-
G‘azzoliy,
va
boshqa
Sharq
mutafakkirlarining
asarlarida
davom
ettirildi.Musiqaning ilmiy tahliliga asos
soldi. Forobiy musiqani faqat eshituv
tajribasiga emas, balki matematik, fizik
qonuniyatlarga tayangan holda tahlil qildi.
U pitagorliklar tizimini chuqurlashtirib,
o‘zining individual nazariyasini yaratdi. Bu
uslub
Sharqdagi
musiqashunoslikda
muhim metodik asos bo‘lib xizmat qildi.
Sharq
musiqa
merosining
mintaqaviy uyg‘unligiga ta’sir qildi.
Forobiy tomonidan nazariy asoslangan
maqom strukturalari, ritmik formulalar va
asboblar tavsifi O‘rta Osiyo, Fors,
Arabiston va Osmoniy turk musiqiy
an’analarining
o‘zaro
bog‘liqligini
mustahkamladi.Bugungi
kunda
O‘zbekiston, Eron, Turkiya va boshqa
musulmon Sharq davlatlarining musiqa
tizimlari
Forobiyning
ushbu
ilmiy
asoslariga tayangan holda shakllanib,
rivojlanib
kelmoqda.
Uning
merosi,
ayniqsa
maqom
tahlilida,
musiqa
didaktikasi
va
musiqaterapiya
yo‘nalishlarida dolzarb ahamiyat kasb
etadi. Shunday qilib, Forobiy Sharq
musiqiy tafakkurini nazariy asoslarga olib
chiqqan
va
uni
falsafiy-musavvirlik
darajasiga ko‘targan mutafakkir sifatida
Sharq musiqiy merosiga ilmiy, estetik va
axloqiy jihatdan chuqur ta’sir ko‘rsatgan.
XULOSA
Abu Nasr Forobiy Sharq ilm-
fani va madaniyatining shakllanishida
chuqur iz qoldirgan ulug‘ mutafakkir
sifatida musiqa sohasiga ham bebaho hissa
qo‘shgan. Uning musiqaga oid qarashlari,
ayniqsa “Kitob al-Musiqiy al-Kabīr”
asarida bayon etilgan nazariy tamoyillari,
musiqa
san’atini
ilmiy
asosda
o‘rganishning dastlabki namunasi bo‘lib
xizmat qilgan. Forobiy musiqani faqat
estetik yo‘nalishda emas, balki falsafa,
matematika, axloqshunoslik va psixologiya
bilan bog‘liq holda tahlil qilgan.
Forobiyning maqomlar tizimi, tovushlar
nisbati, musiqaning ruhiy-axloqiy ta’siri
haqidagi qarashlari nafaqat o‘z davrida,
balki keyingi asrlar davomida ham Sharq
musiqashunosligining rivojiga asos bo‘ldi.
U yaratgan nazariy poydevor keyinchalik
Ibn Sino, Urmaviy, Marog‘iy kabi
allomalar tomonidan boyitilgan va amaliy
musiqada o‘z aksini topgan. Bugungi
kunda ham Forobiy g‘oyalari maqom
san’ati, musiqaterapiya, musiqa ta’limi va
musiqiy tafakkur tahlilida dolzarb bo‘lib
qolmoqda.Shunday qilib, Forobiy nafaqat
Sharq musiqiy nazariyasining asoschisi,
balki musiqani ilmiy, ma’naviy va ijtimoiy
jihatdan anglashga yo‘l ochgan buyuk
musiqashunos-faylasuf
sifatida e’tirof
etiladi.
Universal International Scientific Journal
2
41
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
G‘afurov, B.G. Sharq uyg‘onish davri mutafakkirlari. — Toshkent: Fan, 2001.
2.
Karimov, H. O‘rta asr musulmon Sharqida musiqa nazariyasi rivoji. — Toshkent: O‘zbekiston,
2015.
3.
Al-Farabi. On Music (Translation and Commentary by D.E. Gutas). — Brill Academic Publishers,
2010.
4.
Mirzayev, U. Maqom san’ati va Forobiy nazariyalari. — "San’at" jurnali, 2017, №3.
5.
Xatamov, R. Forobiy falsafasi va musiqa tafakkuri. — Toshkent: Ma’naviyat, 2019.
6.
Encyclopaedia Iranica – Farabi article: https://iranicaonline.org/articles/farabi
