MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
547
AUTIZM SPEKTRLI BOLALARDA NUTQ SHAKLLANISHI
Andijon davlat pedogogika instituti
Maktabgacha ta’lim va maxsus
pedagogika fakulteti logopediya yo‘nalishi
201- guruh talabasi Turdaliyeva Gulira’no
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15237182
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bolalarda neyropsixologik holatlar haqida,shu bilan
birga xulq-atvor va nutq ruvojlanishidagi o
ʻ
ziga xos o
ʻ
zgarishlar haqidagi ma'lumotlar berib
o
ʻ
tilgan.Autizm spektrli bolalarda nutq rivojlanishida kechikish yoki o
ʻ
ziga xos nutq buzilish
holatlari bo
ʻ
lishi mumkin.
Kalit so
ʻ
z:
Nutq shakllanishi,exolaliya,logopediya,netropsixologiya,autizm spektr
buzilishi,ijtimoiy muloqot,til rivojlanish buzilishi.
Autizm
spektrli
bu
odatda
ijtimoiy
munosabatlar
va
muloqotdagi
qiyinchiliklar,takrorlanuvchi xatti-harakatlar,cheklangan qiziqishlar va hissiy stimullarga
g
ʻ
ayrioddiy javoblar bilan tavsiflangan neyrorivojlanish xastaliklari hisoblanadi. Autizm spektrli
bolalar belgilari asosan,buyumlarni takroriy ravishda ketma-ket joylashtirish yoki ustma ust
terishning autizmda namoyon bo
ʻ
lishi ijtimoiy o
ʻ
zaro ta'sir, og
ʻ
zaki va og
ʻ
zaki bo
ʻ
lmagan
muloqotdagi farqlar,kuchli qiziqishlar va takrorlanuvchi xatti-harakatlarning mavjudligi kabi
belgilari bo
ʻ
lishi mumkin.
Autizm spektr buzilishi o
ʻ
zaro ta'sir va ijtimoiy muloqotni boshlash va qo
ʻ
llab-quvvatlash
qobiliyatining doimiy kamchiliklari,shuningdek,bir qator cheklangan,takrorlanadigan va
moslashuvchan bo
ʻ
lmagan xatti-harakatlar,qiziqishlar yoki faoliyat shakllari,shaxs tabiati uchun
haddan tashqari noodatiy va atipik hodisalar bilan tavsiflanadi. Autizm spektrning boshlanishi ilk
rivojlanish davrida, odatda erta bolalikda sodir bo
ʻ
ladi,ammo ijtimoiy talablar cheklangan
imkoniyatlardan oshmaguncha mavjud alomatlar to
ʻ
liq namoyon bo
ʻ
lmasligi ham mumkin.
Autizm spektr buzilishiga ega bolalarda nutq rivojlanishi individual ravishda farqlanadi.Aytib
o
ʻ
tganimizdek,ba'zi bolalar umuman gapirmasligi mumkin,boshqalarni esa exolaliya( eshitilgan
so
ʻ
zlarni takrorlash) orqali fikrini bildirish holatlari kuzatiladi. Autizm spektr ruvojlanishining 2
ta mumkin bo
ʻ
lgan yo
ʻ
nalishi mavjud. Rivojlanishning bir yo
ʻ
nalishi tabiatan bosqichma-bosqich
bo
ʻ
lib,unda ota-onalar hayotining dastlabki 2 yilidagi rivojlanish tashvishlari haqidagi xabar
berishadu va tashxis 3-4 yoshda qo
ʻ
yilishi mumkin. Bu yo
ʻ
nalishdagi autizm spektrning dastlabki
belgilaridan ba'zilari yuzlarga e'tiborning pasayishi,ismi bilan chaqirilganda aniq javob
bermaslik,ko
ʻ
rsatish yoki ishora qilish orqali qiziqishlarni ko
ʻ
rsatmaslik va kechikuvchi xayoliy
o
ʻ
yinlar o
ʻ
ynash qobiliyatlarini o
ʻ
z ichiga oladi.
Rivojlanishning 2-yo
ʻ
nalishi regressiya boshlanishidan yoki ko
ʻ
nikmalarini yo
ʻ
qotishdan
oldin normal yoki normal normalga yaqin rivojlanish bilan tavsiflanadi. Regressiv autizmda bola
odatiy rivojlanayotgandek ko
ʻ
rinsa-da,lekin nutq va ijtimoiy ko
ʻ
nikmalar yo
ʻ
qotila boshlaydi,bu
odatda 15 dan 30 oygacha bo
ʻ
lgan davrda yuzaga keladi va bu bolalarga keyinchalik autizm
spektrli tashxisi qo
ʻ
yiladi. Regressiyadan so
ʻ
ng bola autistic nevrologik rivojlanishning standart
namunasi bo
ʻ
yicha rivojlanadi. Regressiv autizm atamasi tipik nevrologik rivojlanishning
teskarisidir. Bu aslida,umuman nevrologiyaning emas,balki faqat shakllanib ulgurgan
qobiliyatlarning orqaga qaytishidir.
Autistik nevrologik rivojlanish regressiya bilan bog
ʻ
liq emasligi odatiy holdir,yoshga mos
keladigan autizm belgilari bola tug
ʻ
ilishidanoq aniq bo
ʻ
ladi. Regressiv autizmning to
ʻ
satdan
yuzaga chiqishi ota-onalarni hayratda qoldiradi va bezovta qiladi,ular ko
ʻ
pincha bu holatni eshitish
qobiliyatining yo
ʻ
qotilishi bilan atashtirishadi. Regressiyani atrof muhitning stress omillariga
bog
ʻ
lash tashxisni kechiktirishga olib kelishi mumkin. Autizm spektr ko
ʻ
plab xususiyatlarni o
ʻ
z
ichaga oladi. Bunga ijtimoiy va o
ʻ
rganish ko
ʻ
nikmalarining sekin rivojlanishidan tortib,boshqa
odamlar bilan aloqa o
ʻ
rnatishdagi qiyinchiliklargacha misol keltirish mumkin. Kishilarsa tashvish
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
548
yoki ruhiy tushkunlik tufayli aloqalarni o
ʻ
rnatishda muammolar yuzaga keladi,bu
holatni autistic odamlar ko
ʻ
proq boshdan kechirishadi va natijada o
ʻ
zlarini izolatsiya ya'ni
o
ʻ
zlarini jamiyatda saqlash holati yuzaga keladi.
Autizm -
keng ma’noda, odatda, aloqaga kirishmaslik, “yovvoyilik”, aloqadan o‘zini olib
qochish, o‘zining dunyosida yashash ma’nosini anglatadi. Aloqaga kirishishdan qochish turli
shaklda va sabablarga ko‘ra namoyon boiishi mumkin. Ba’zan bu bolaning xarakteri kuchsiz boisa,
boshqa hollarda uning ko‘rish yoki eshitish qobiliyatining yetarlicha boimasligi, aqliy
rivojlanishdan orqada qolish, nutq rivojlanishining orqada qolishi (uning kommunikativ, ya’ni
aloqa qilish funksiyasining), nevrotik buzilishlar yoki og’ir gospitalizm (bolaning ilk yoshlarida
ijtimoiy jihatdan izolyatsiya qilinishi natijasida yuzaga kelgan aloqa qilishning surunkali
taqchilligi) oqibatida kelib chiqadi.Kommunikatsiya (aloqa) qilishning buzilishlari ko‘p hollarida
asosiy yetishmovchilik: aloqa qilishga boigan ehtiyojning sustligi, maiumotlarni idrok etish va
vaziyatni tushunishning qiyinligi, ilk yoshlarda aloqaning surunkali yetishmasligi, nutqdan
foydalana olmaslik oqibati boiadi.Autik bolaning muammolarini ko‘rib chiqishda shu xulosaga
kelish mumkin-ki, uning reabilitatsiyasida asos - bolaning butun hayotini davolashni tashkil
etishdir. Bunda asosiy ish uning yaqinlariga - oilasi yoki uning o‘mini bosuvchilarga yuklanadi,
ularga esa mutaxassislar jamoasi yordam berishi lozim.Autik bolalar bilan olib boriladigan ishlar
yillar mobayniga cho‘zilishini doimo yodda tutish lozim.
Psixologik ishning asosiy qismini bola bilan olib boriladigan mashg‘ulotlar tashkil etadi.
Bunday mashg‘ulotlarda psixolog autik bolaga odamlar bilan aloqa qilishning ancha faol va
murakkab sharoitlarini yaratishi, unda dunyoning anglangan, demak to‘liq va bog‘langan shaklini
shakllantirishi kerak. Mashg‘ulotlarda egallangan yangi tajriba asta-sekin mustahkamlanadi.Ba’zi
maiumotlarning ko'rsatishicha, autik bolalarda ko‘pgina hollarda aloqa qilishning buzilishi
mutizm (so‘z va hatto jumlalaming tasodifan aytilish holatlari saqlangan holdagi nutqdan aloqa
qilish uchun maqsadga yo‘naltirilgan holda foydalanishning yo‘qligi) ko‘rinishida namoyon
boiadi. Nutqningturg‘un shakllari rivojlangan vaqtda ham autik bolalar ulami aloqa qilishda
qoilamaydilar. Autik bola uchun exolaliya (eshitgan so‘z yoki jumlalami darrov yoki keyinchalik
o‘rinsiz takrorlash), uzoq vaqtgacha shaxs olmoshlarini noto'g'ri qoilash: bola o‘zini “sen”, “u”,
deb nomlashi, o‘zining ismini aytishi, o'zining istaklarini shaxssiz ko‘rsatmalar bilan (men
chanqadim yoki suv ichaman o‘miga — “suv berish”, qomim ornidan o‘rniga - “ovqatlanish”)
xosdir. Autik bola hatto anchagina yaxshi rivojlangan, lug‘ati boy, yoyilgan jumlali
“kattalar” nutqiga egabo‘lsa-da, u ham shtampli, “to‘tiqushnikiga o‘xshash”, “fonografik” (yozib
olingan) xarakterga ega bo‘ladi. Autik bolaning o‘zi savol bermaydi va unga qaratib aytilgan
murojaatga javob qilmaydi, ya’ni nutqiy o‘zaro harakatdan qochadi. Shuningdek, u imo-ishora,
yuz ifodasidan foydalanmaydi.
Nutqining sur’ati, ritmi, ohangi, intonatsiyasi o‘ziga xos bo‘ladi.Autizm holatida sensor
integratsiyasiga asoslangan terapiyaning asosiy maqsadi sezgilaming modulyatsiyasi va ulami
samarali tarzda qabul qilish maqsadida sensor axborotlami qayta ishlashni yaxshilash va hulq -
atvorni tashkillashtirish vositasi sifatida oddiy adaptiv javoblami shakllantirishga yordam
berishdan iboratdir. Agarda terapiya ma’lum darajada samarali bo‘lsa, u autizm bilan kasallangan
bolaning hayotini sezilarli darajada yaxshilashi mumkin.Bunday bolalar bilan ishlash davomida
ulaming sensor impulslami qayta ishlashi haqidagi bilimlarni to‘plashimiz va ularga yordam qoiini
cho‘zishimiz uchun kerak bo‘ladigan vosita va usullami topishimiz darkor.Metodikalarni qo‘llash
davomida ulaming yuqori va quyi sezuvchanlik darajalarini ham diagnostika qilish muhim
hisoblanadi. Bu borada har bir bolaga individual yondashish hamda ularda namoyon bolgan sensor
dezintegratsiyaning darajasiga qarab maqsadga yo‘naltirilgan korreksion dasturlami ishlab chiqish
va ulardan samarali foydalanish ushbu muammoni sezilarli darajada bartaraf etishga yo
ʻ
l ochib
beradi.
Nutq shakllanishiga yordam berish usullari Autizm spektrli bolalarda nutqni rivojlantirishda
turli metodlar va yondashuvlar qo‘llaniladi masalan;
1. Logopedik terapiya
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
549
– Tovushlarni to‘g‘ri talaffuz qilishni o‘rgatish.
– Suhbatni boshlash va davom ettirish ko‘nikmalarini rivojlantirish.
2. Vizual yordamlar
– Rrasmlar va yozuvlar orqali muloqotni qo‘llab-quvvatlash.
– Harakat va imo-ishoralar yordamida ifodalash ko‘nikmalarini shakllantirish.
3. ABA terapiya
– Ijobiy mustahkamlash orqali bolani nutq so‘zlashga rag‘batlantirish.
– Xatti-harakatlarni shakllantirish va mustahkamlash usullari.
4. Sensor integratsiya terapiyasi
– Sensor sezgirlikni kamaytirish va muloqot qobiliyatlarini yaxshilashga yordam beradi.
– Musiqa terapiyasi, harakatli o‘yinlar va taktil stimulyatsiya usullaridan foydalanish.
5. Oilaviy qo‘llab-quvvatlash
– Ota-onalar va yaqin qarindoshlar bolaning nutq rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi.
– Uy sharoitida nutqiy mashqlarni bajarish va bola bilan ko‘proq muloqot qilish.
Xulosa qilib aytganda Autizm spektrli bolalarda nutq rivojlanishi individual xususiyatlarga
ega bo‘lib, har bir bolaning o
ʻ
ziga xos ehtiyojlariga mos yondashuvni talab qiladi. Erta tashxis va
logopedik, pedagogik hamda terapevtik yondashuvlar orqali bolalarning muloqot qobiliyatlarini
sezilarli darajada yaxshilash mumkin bo
ʻ
ladi. Eng muhimi, aytib o
ʻ
tganimizdek ko
ʻ
proq sabr va
vaqt talab qiladi va o
ʻ
quvchilarga yaxshi muomilada bo
ʻ
lish o
ʻ
zlarini qiziqishlariga qarab
mashg
ʻ
ulotlarni olib borish muhim hisoblanad.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.M.U.Xamidova "Maxsus pedagogika" Toshkent-2018
2.G.S.Saidova "Defektalogiya asoslari"
3. M.M.Muhammedova"Maxsus pedagogika"
