MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
537
IMMUNALAGIK KASSALLIKKA CHALINGAN UZOK MUDDATLI
AMBULATOR DAVOLANISHDA BULGAN BOLALARGA UZLIKSIZ TA’LIM
TARBIYA BERISHNI TA’MINLASH
Andijon Davlat Pedagogika Instituti
Maktabgacha ta’lim Maxsus pedagogika fakulteti
2-bosqich 201-gurux talabasi Nizomova Zulxumor Ne’matovna
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15237109
Annotatsiya:
Ushbu maqolada immunologik kasalliklarga chalingan va uzoq muddatli
ambulator davolanishda bo‘lgan bolalarning xususiyatlari, kasallik turlari, davolash usullari va
ularga tibbiy yordam ko‘rsatish usullari haqida ma’lumot berilgan. Immun tizimi kamchiligi
tufayli bunday bolalar doimiy tibbiy kuzatuv va maxsus davolanishga muhtoj bo‘ladilar.
Shuningdek, maqolada avtoimmun, immun yetishmovchiligi, allergik va irsiy immun tizimi
buzilishlari tahlil qiladi.
Kalit so‘zlar:
Immun tizimi, immunologik kasalliklar, avtoimmun kasalliklar, immun
yetishmovchiligi, allergiya, irsiy immun kasalliklari, bolalar immuniteti, uzoq muddatli davolash,
tibbiy kuzatuv.
Bu maqolamning mazmuni - uzoq muddatli kasalliklarga duch kelgan bolalar uchun ta'lim
muhitini yaratishda ota-onalar bilan hamkorlikning ahamiyati haqida. Biz hammamiz bilamizki,
uzoq muddatli kasalliklar bolaning hayotini tubdan o‘zgartirishi mumkin. Davolanish jarayoni,
shifoxonalarga borish, cheklangan jismoniy faoliyat va ijtimoiy hayotning pasayishi bolaning
o‘qishga bo‘lgan qiziqishini va o‘ziga bo‘lgan ishonchini pasaytirishi mumkin.
[1]
Ushbu qiyinchiliklarni yengish va bolaning o‘qish jarayonini davom ettirishi uchun
otaonalar bilan hamkorlik muhimdir. Jahon ta’limi amaliyotida ta’lim oluvchilar ehtiyojlariga
moslashuvchan o‘quv muhitini yaratish, variativ o‘quv dasturlaridan foydalanishga bo‘lgan
ehtiyoj kun sayin ortmoqda. BMT ning ta’lim sohasidagi siyosati yo‘nalishlaridan biri bolalarning
alohida ta’lim ehtiyojlari xilmaxilligini hisobga olgan holda ta’lim berishni nazarda tutadigan
inklyuziv ta’lim g‘oyalarini ishtirokchi davlatlar tomonidan keng amalga oshirilishini ta’minlash
hisoblanadi. YUNESKOning inson huquqlari va erkinliklarini ta’minlashga qaratilgan dasturlari
alohida ta’lim ehtiyoji bo‘lgan bolalar va kattalar uchun xavfsiz va qulay ta’limni ta’minlashga
qaratilgan me’yorlar, standartlar hamda intellektual hamkorlikni modernizatsiyalashga
yo‘naltirilmoqda. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasida belgilangan ijtimoiy tenglik
qoidalarini amalga oshirishda ta’limning barcha uchun ochiqligini, gender jihatdan tenglikka
asoslanganligini ta’minlovchi mexanizmlarini amaliyotga joriy etish muhim ahamiyat kasb
etmoqda.
[2]
Gospital ta’lim tizimini joriy qilish bo‘yicha qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul
qilindi.Davlat tibbiyot muassasalarida gematologiya, onkologiya, klinik immunologiya, boshqa
statsionar va uzoq muddatli ambulator davolanishda bo‘lgan bolalarni uzluksiz ta’lim-tarbiya
jarayoniga jalb qilish tizimini yanada takomillashtirish maqsadida Vazirlar Mahkamasining
2022yil 5-maydagi 234-son qarori hamda 2023-yil 29-martdagi “Gematologiya, onkologiya,
klinik immunologiya, boshqa statsionar va uzoq muddatli ambulator davolanishda bo‘lgan
bolalarga ta’lim va tarbiya berish tizimini yanada kengaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 134-
sonli qarori qabul qilindi.Mazkur hujjatlarda jamiyatimizning bir bo‘lagi uzoq muddat
davolanishga muhtoj bo‘lgan bolalarni ijtimoiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash, ularga ta’lim-tarbiya
berish, ularning ijtimoiylashuviga, imkoniyatlarini ko‘rsata olishiga hamda ma’naviy kamol
topishiga qaratilgan chora-tadbirlar belgilab berilgan.
Immunologik kasalikka chalingan bolalar. Immun tizimi organizmni tashqi ta’sirlardan
himoya qiluvchi murakkab mexanizm bo‘lib, uning kamchiliklari yoki buzilishlari turli xil
kasalliklarga olib kelishi mumkin. Ayniqsa, immunologik kasalliklarga chalingan va uzoq
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
538
muddatli ambulator davolanishda bo‘lgan bolalar doimiy tibbiy kuzatuv va maxsus
davolanishga muhtoj bo‘ladilar.
Autoimmun kasalliklar (wikt:
αὐτός
[autos] " o
ʻ
zi; u eng " +
" immun " — immun sistemasiga oid) — klinikada geterogen bo
ʻ
lgan,
autoimmunning patologik ishlab chiqarilishi natijasida rivojlanadigan
kasalliklarning keng tarqalgan guruhi, antikorlar yoki sog
ʻ
lom, normal to
ʻ
qimalarga qarshi
qotil hujayralarning avtoagressiv klonlarini ko
ʻ
paytirish, bu normal to
ʻ
qimalarning shikastlanishi
va yo
ʻ
q qilinishiga va autoimmun yallig
ʻ
lanishning rivojlanishiga olib keladi
[3]
.
Uning sablari patologik antitelalar yoki patologik kiler hujayralarni ishlab chiqarish
tananing bunday yuqumli agenti, infektsiyasi bilan bog
ʻ
liq bo
ʻ
lishi mumkin, eng muhim
oqsillarning
antigenik
determinantlari
(epitoplar)
oddiy
to
ʻ
qimalarining
antigenik
determinantlariga o
ʻ
xshaydi. Aynan shu mexanizm tufayli autoimmun glomerulonefrit
streptokokk infektsiyasidan keyin yoki gonoreyadan so
ʻ
ng autoimmun reaktiv artritdan keyin
rivojlanadi. Emlash, ayniqsa, immunosuppresssantlar
[4]
bilan davolanadigan autoimmun
revmatologik kasalliklarga chalingan bemorlar uchun muhimdir.
Immunologik kasalliklarning turlari
1. Avtoimmun kasalliklar – bu kasalliklarda immun tizimi o‘zining normal
hujayralariga hujum qiladi. Masalan:
• Yuvenil revmatoid artrit
• Qon tomirlarning autoimmun kasalliklari
• Qizamiqdek qizil urug‘ (krasnaya volchanka)
2
.
Immun yetishmovchiligi kasalliklari – organizm infeksiyalarga qarshi samarali
kurasha olmaydi. Masalan:
• Birlamchi immun yetishmovchiligi (PID)
• OIV/OITS
3
.
Allergik kasalliklar – organizm normal muhitga nisbatan haddan tashqari reaksiya
beradi. Masalan:
• Bronxial astma
• Atopik dermatit
• Oziq-ovqat va dori allergiyalari
4. Irsiy immun tizimi buzilishlari – bu kasalliklar genetik mutatsiyalar natijasida
yuzaga keladi. Masalan:
• Viskott-Oldrix sindromi
• Sidik ko‘piklanish sindromi
Davolash va tibbiy kuzatuv
Immunologik kasalliklarga chalingan bolalar uzoq muddatli davolanish va doimiy tibbiy
kuzatuv talab qiladi. Davolash usullari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
• Immun tizimini qo‘llab-quvvatlash – immunomodulyatorlar, antioksidantlar va vitaminlar
qabul qilish.
• Dori vositalari – immun supressantlar (avtoimmun kasalliklar uchun), antigistaminlar
(allergik kasalliklar uchun) va antibiotiklar.
• Xavfli infeksiyalarning oldini olish – vaksinatsiya va gigiyenik qoidalarga rioya qilish.
• Har bir bemor uchun individual parhez va hayot tarzi – allergenlardan qochish, sog‘lom
ovqatlanish va jismoniy faollikni me’yorlash.
1. Individual Ta'lim Rejasi
Tibbiy va pedagogik baholash: Har bir bolaning kasallik darajasi, davolanish rejimi va
jismoniy imkoniyatlari inobatga olinib, individual ta'lim rejasi tuziladi. Bu rejada bolaning
sog‘lig‘i, shifokorlar tavsiyalari va o‘quv yutuqlariga asoslangan holda moslashtirilgan o‘quv
dasturi ishlab chiqiladi.
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
539
Ta'lim yuklamasini moslashtirish: Bolalarning kasallik darajasi va davolanish
rejimiga qarab o‘quv yuklamasi belgilanishi zarur. Ta'lim jarayoni bolaning o‘zlashtira olish
qobiliyatiga qarab moslashtiriladi.
2. Moslashuvchan Ta'lim Muhitini Tashkil Etish
Onlayn yoki masofaviy ta‘lim: Immunologik kasallikka chalingan bolalar jamoat joylarida
bo‘lishni cheklashi kerak, shuning uchun ular uchun masofaviy ta'lim imkoniyatlari asosiy
yondashuv hisoblanadi. Bu bolalarga o‘z uylaridan turib, kasallik davrida ta'limni davom ettirish
imkoniyatini beradi.
Shaxsiy darslar: Bolalarning jismoniy holati va tibbiy holatiga qarab, shaxsiy darslar yoki
kichik guruhlarda o‘quv mashg‘ulotlari o‘tkazilishi mumkin. Shu bilan birga, ularning o‘qituvchi
bilan bevosita aloqada bo‘lishlari ham qo‘llab-quvvatlanadi.
Moslashtirilgan jadval: Darslar bolaning davolanish vaqti va kasallikdan kelib chiqadigan
charchoq holatlarini hisobga olib, moslashtirilgan jadval asosida rejalashtiriladi.
3. Psixologik va Pedagogik Qo‘llab-quvvatlash
Psixologik yordam: Immunologik kasallikka chalingan bolalar uzoq muddatli davolanish
jarayonida stress va xavotir holatlarini boshdan kechiradi. Shuning uchun ular uchun psixologik
qo‘llab-quvvatlash muhimdir. Maxsus psixologik xizmatlar bolalarning ruhiy holatini
yaxshilashda yordam beradi.
Pedagogik qo‘llab-quvvatlash: Ta'lim jarayonida bolaga berilayotgan darslar ruhlantiruvchi
va qo‘llab-quvvatlovchi usulda olib borilishi kerak. O‘qituvchilar bolaning sog‘lig‘i va ruhiy
holatiga mos yondashuvni qo‘llashi zarur.
4. Oila Bilan Hamkorlik
Ota-onalar bilan hamkorlik: Bolaning ta'lim-tarbiyasi davomida ota-onalar bilan yaqindan
hamkorlik qilish kerak. Ota-onalarga bola kasalligi davrida o‘quv jarayonini qanday tashkil etish,
bolaga qanday yordam berish borasida maslahatlar beriladi.
Uy sharoitida ta'lim muhitini yaratish: Ota-onalarga bolalar uchun uyda qulay va sog‘lom
ta'lim muhitini yaratishga yordam berish. Ular ta'limni moslashtirilgan holda olib borish va
bolalarning salomatligini kuzatishda faol ishtirok etishlari kerak.
5. Ta'lim-tarbiya va Ijtimoiy Faoliyatlar
Ijtimoiy aloqani saqlash: Bolalar uzoq vaqt davomida uyda yoki kasalxonada bo‘lganlari
sababli, ularning ijtimoiy aloqalarini saqlab qolish muhim. Onlayn guruh mashg‘ulotlari, do‘stlari
bilan video aloqalar orqali aloqani qo‘llab-quvvatlash kerak.
Hayotiy ko‘nikmalarni rivojlantirish: Ta'lim-tarbiya jarayonida faqat o‘quv materiallarini
o‘zlashtirish emas, balki bolalarning hayotiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga ham e'tibor qaratilishi
lozim. Ularni o‘z sog‘lig‘iga qanday e'tibor berish va qanday ijtimoiy faoliyatlar bilan
shug‘ullanish bo‘yicha tarbiyalash ham muhim.
6. Texnologik Yordam Va Resurslar
Onlayn ta'lim platformalari: Elektron darsliklar, video-leksiyalar va masofaviy ta‘lim
platformalari orqali o‘quv jarayonini tashkil qilish. Maxsus texnologik vositalar va ta'lim
platformalari bolalarning ta'lim jarayonini yanada qulay va samarali qiladi.
Yordamchi texnologiyalar: O‘quv jarayonini yengillashtiruvchi dasturlar va vositalar
bolalarning bilim olish jarayonida qo‘shimcha yordam beradi.
7. Kasallikning Turli Bosqichlariga Moslashish
Kasallikning aktiv davrlarida: Agar bola faol davolanish jarayonida bo‘lsa (masalan,
preparatlar qabul qilishi, terapiyalar o‘tkazishi kerak bo‘lsa), ta'lim yuklamasi kamaytiriladi va
o‘qish jarayoni moslashtirilgan shaklda davom ettiriladi. Bu davrda darslar qisqartirilgan va
yengillatilgan bo‘lishi kerak.
Remissiya va yaxshilanish bosqichi: Bolaning sog‘ligi yaxshilangan sari ta'lim dasturi to‘liq
tiklanadi va bolaning imkoniyatlariga qarab darslar murakkablashadi. Shu bilan birga, bolaning
yutuqlari muntazam ravishda baholanadi.
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
540
Og‘ir va surunkali holatlar: Agar kasallikning og‘ir bosqichi kuzatilsa yoki bola
surunkali kasallik holatida bo‘lsa, ta'lim rejasi maksimal darajada yengillashtiriladi, va ta'lim
jarayoni bolaning imkoniyatlariga qarab tashkil etiladi.
8. Davomiy Monitoring Va Baholash
O‘quv yutuqlarini kuzatish: Bolaning o‘quv yutuqlari va rivojlanishini muntazam ravishda
kuzatish va baholash. Bu orqali bolaning sog‘lig‘i va o‘quv ko‘rsatkichlariga mos holda ta‘lim
dasturini yangilab turish mumkin.
Autoimmun kasalliklar bilan kasallangan bolalar uchun tibbiy va pedagogik monitoringning
ahamiyati juda katta. Bu monitoring, bolaning sog‘lig‘i va ta'lim jarayonini muvaffaqiyatli
boshqarish, kasallikning salbiy ta'sirlarini minimallashtirish va bolaning jamiyatga integratsiyasini
ta'minlashga yordam beradi. Quyida autoimmun kasalliklar bilan kasallangan bolalar uchun tibbiy
va pedagogik monitoringning asosiy jihatlari keltirilgan:
1
.
Tibbiy Monitoring
Autoimmun kasalliklarga chalingan bolalarga tibbiy yordamni samarali taqdim etish uchun
muntazam tibbiy monitoring talab etiladi. Bu quyidagi jarayonlarni o‘z ichiga oladi:
·
Sog‘liqni Kuzatish
- Immun tizimi monitoringi: Autoimmun kasalliklar immun tizimining o‘ziga qarshi hujum
qilishi bilan bog‘liq. Shuning uchun bolaning immun tizimi faoliyatini doimiy ravishda kuzatish
kerak. Immunosupressiv dorilarni qo‘llash va organizmning reaksiya berish darajasi baholanishi
lozim.
- Qon tahlillari: Autoimmun kasalliklar ko‘pincha qon tarkibidagi o‘zgarishlarga olib keladi.
Muntazam ravishda qon tekshiruvlari, leykotsitlar, antikorlar va boshqa ko‘rsatkichlar tahlil
qilinishi zarur.
- Organlarning holatini baholash: Kasallikning turiga qarab, teri, bo‘g‘imlar, buyraklar,
yurak va boshqa organlar ta'sirlanishi mumkin. Ularni muntazam ravishda tekshirish va kerak
bo‘lganda maxsus davolashlar o‘tkazish zarur.
·
Davolash Monitoring
- Dori vositalari monitoringi: Bola uchun belgilangan dorilarni to‘g‘ri qabul qilish, ular
tomonidan yuzaga keladigan yon ta'sirlarni kuzatish va kerak bo‘lganda dori dozasini o‘zgartirish.
- Dori ta'sirining baholash: Ba'zi dori vositalari uzun muddat davomida og‘ir yon ta'sirlar
keltirib chiqarishi mumkin. Ularning salbiy ta'sirlarini aniqlash va bartaraf etish uchun monitoring
zarur.
·
Kasallikning Faoliyatini Baholash
- Kasallikning aktyvligi: Kasallikning faollik darajasi o‘zgarishi mumkin, shuning uchun
tibbiy monitoring kasallikning kuchayishi yoki remissiya holatini aniqlashda yordam beradi. Bu
ta'lim jarayoniga moslashish uchun muhim.
2. Pedagogik Monitoring
Autoimmun kasallikka chalingan bolalarning ta'lim jarayonini boshqarish ham juda muhim,
chunki kasalliklar bolaning jismoniy va ruhiy holatiga ta'sir ko‘rsatishi mumkin. Pedagogik
monitoring bolaga mos ta'lim muhitini yaratishga yordam beradi.
·
Ta'lim Rejasini Moslashtirish
- Individual ta'lim rejasi: Autoimmun kasallikka chalingan bolalar uchun individual ta'lim
rejasi tuzish zarur. Reja bolaning sog‘lig‘ini, dori-darmonlar qabul qilish vaqtini va davolanish
jarayonini hisobga olgan holda ishlab chiqilishi kerak.
- Ta'lim yuklamasini moslashtirish: Kasallikning faolligiga qarab, darslar soni va
murakkabligi kamaytiriladi yoki yengillashtiriladi. Kasallikning turiga qarab, darslar qisqartirilishi
yoki ko‘proq vaqt ajratilishi mumkin.
·
Psixologik Qo‘llab-quvvatlash
- Ruhiy holatni kuzatish: Autoimmun kasallikka chalingan bolalar ko‘pincha stress, xavotir
va depressiyaga duch keladilar. Pedagogik monitoring psixologik qo‘llab-quvvatlashni o‘z ichiga
oladi, chunki bolaning ruhiy holati ta'lim jarayoniga ta'sir qiladi.
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
541
- Psixologik xizmatlar: Maxsus psixologlar yordamida bolaning ruhiy holatini
yaxshilash, stressni boshqarish va kasallik davrida ijobiy ruhiyatni saqlash zarur.
·
Ijtimoiy Faoliyatlarni Qo‘llab-quvvatlash
- Ijtimoiy aloqalarni saqlash: Autoimmun kasallikka chalingan bolalar uzoq vaqt davomida
kasalxonada yoki uyda bo‘lishi mumkin. Onlayn guruh mashg‘ulotlari va video aloqalar orqali
ijtimoiy aloqalarni saqlashga yordam berish muhim.
- Hayotiy ko‘nikmalarni rivojlantirish: O‘qituvchilar bolaning hayotiy ko‘nikmalarini
rivojlantirishga, sog‘likni saqlash va ijtimoiy faoliyatlar bilan shug‘ullanishga yo‘naltirishi kerak.
·
Pedagogik Qo‘llab-quvvatlash
- Shaxsiy yondashuv: Har bir bola uchun shaxsiy pedagogik yondashuvni tanlash kerak. Bu
bolaning sog‘lig‘i va ta'lim darajasiga moslashtirilgan darslar, metodikalar va texnologiyalarni
qo‘llashni o‘z ichiga oladi.
- Masofaviy ta'lim: Autoimmun kasallikka chalingan bolalar uchun masofaviy ta'lim
platformalaridan foydalanish orqali o‘quv jarayonini uyda davom ettirish mumkin. Bu bolaning
jismoniy holatiga zarar yetkazmasdan, ta'limni davom ettirish imkonini beradi.
3.Reabilitatsiya
Bosqichi
(Kasallikdan
Keyin
Tiklanish)
Davolanish jarayoni yakunlanganidan so'ng, bola sog'lig'ini tiklash bosqichiga o'tadi.
-To'liq
ta'lim jarayoniga qaytish
: Bolaning sog'lig'i yaxshilanganidan so'ng, u to'liq ta'lim jarayoniga
qaytadi. O'qituvchilar bolaning orqada qolgan fanlarini qoplashga yordam beradi.
-Ijtimoiy
ko'nikmalarni rivojlantirish
: Kasallik davrida cheklangan ijtimoiy aloqalarni qayta tiklash
uchun bolaning ijtimoiy va hayotiy ko'nikmalarini rivojlantirishga e'tibor beriladi.
4. Monitoringni Boshqarish
Tibbiy va pedagogik monitoringni birgalikda boshqarish, bolaning sog‘ligi va ta'limi
o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga yordam beradi. Ota-onalar, o‘qituvchilar va tibbiyot xodimlari
birgalikda ishlashi zarur. Oila bilan hamkorlik: Ota-onalar bilan muntazam aloqada bo‘lish, bola
uchun zarur bo‘lgan tibbiy va pedagogik qo‘llab-quvvatlashni tashkil etish. Ota-onalar bolaning
sog‘lig‘i va o‘quv jarayoni haqida muntazam ma'lumot olishlari lozim.
5. Monitoringning Muvaffaqiyati
Autoimmun kasalliklarga chalingan bolalar uchun tibbiy va pedagogik monitoringni
samarali tashkil etish, bolaning sog‘lig‘ining yaxshilanishi va ta'limda muvaffaqiyatga erishishiga
imkon yaratadi. Buning uchun doimiy kuzatuv, muvozanatli yondashuv va mutaxassislar bilan
hamkorlik talab etiladi.
[3]
Autoimmun kasalliklarga chalingan bolalar uchun tibbiy va pedagogik monitoring, ularning
sog‘lig‘ini va ta'limdagi muvaffaqiyatlarini yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi.
Xulosa.
Immunologik kasalliklarga chalingan bolalarning hayot sifati yaxshilanishi uchun
muntazam tibbiy kuzatuv, o‘z vaqtida tashxis qo‘yish va samarali davolash juda muhimdir. Ota-
onalar va shifokorlar, pedagoklar o‘rtasidagi hamkorlik, to‘g‘ri parhez va sanitar-gigiyenik
qoidalarga rioya qilish bolalarning sog‘lom o‘sishini ta’minlashda asosiy omillardan biri
hisoblanadi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 5-maydagi
“Gematologiya, onkologiya, klinik immunologiya, boshqa statsionar va uzoq muddatli
ambulator davolanishda bo‘lgan bolalar uchun maktabgacha ta’lim va tarbiya hamda umumiy
o‘rta ta’lim berish tizimini joriy qilish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 234-sonli qarori
2.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Bolalar gematologiyasi,
onkologiyasi va klinik immunologiyasi markazida davolanayotgan bolalar uchun
maktabgacha ta’lim va tarbiya hamda umumiy o‘rta ta’lim berish tizimini joriy qilish chora-
tadbirlari to‘g‘risida” 2023-yil 29-martdagi 134-son qarori.
3.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Autoimmun_kasalliklar
4.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Autoimmun_kasalliklar
5.
https://chatgpt.com
