MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
393
INKLYUZIV TA‘LIM SHAROITIDA ESHITISHIDA KAMCHILIGI BO‘LGAN
O‘QUVCHILARNI O‘QITISH USLUBIYATI.
Andijon davlat pedagogika instituti
Maktabgacha ta’lim fakulteti maxsus pedagogika
kafedrasi stajyor o‘qituvchisi Qodirova Mahzuna
Shamshidin qizi
Mahzunaqodirova74@gmail.com
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15233452
Annotatsiya.
Ushbu maqolada inklyuziv ta’limga qabul qilinuvchi eshitishda kamchiligi
bo‘lgan bolalar toifalari, oddiy maktabda bu toifa o‘quvchilarni o‘qitish uslublari haqida
ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar :
inklyuziv ta’lim,zaif eshituvchi bola,koxlear implant, nutq,eshitish, bilish
jarayonlari, eshitish idroki.
Alohida ta’limga ehtiyoji bo‘lgan bolalar inklyuziv ta’limini yanada takomillashtirish
uchun O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 13-oktabrdagi PQ-4860-son qarori qabul
qilindi. Qarorda inklyuziv ta’limning barcha subyektlari uchun psixologik-pedagogik va ijtimoiy
rivojlantirishga yo‘naltirilgan
texnologiyalarni ishlab chiqish va takomillashtirib borish hamda inklyuziv sharoitlarda
ta’lim oluvchilar uchun psixologik-pedagogik qo‘llab-quvvatlash ishlarini tashkil qilish vazifalari
yuklatilgan.
O‘zbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunning qabul
qilinishi ham bu boradagi muhim qadamlardan biri bo‘ldi. Xususan, Qonunning 20-moddasida:
“Inklyuziv ta’lim alohida ta’lim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma-xilligini hisobga
olgan holda barcha ta’lim oluvchilar uchun ta’lim tashkilotlarida ta’lim olishga bo‘lgan teng
imkoniyatlarni ta’minlashga qaratilgan” – deb keltirib o‘tilgan .
Inklyuziv ta'lim
-imkoniyati cheklangan bolalarni maktablarda sog‘lom tengdoshlari
bilan birga ta'lim olishi alohida ta’lim ehtiyojlari va individual imkoniyatlarning xilma-xilligini
hisobga olgan holda barcha ta’lim oluvchilar uchun ta’lim tashkilotlarida ta’lim olishga bo‘lgan
teng imkoniyatlarni ta’minlagan holda beriladigan ta’lim shakli hisoblanadi.
Inklyuziv ta’limga jalb qilinuvchi eshitishida kamchiligi bo‘lgan o‘quvchilar ikki toifaga
bo‘linadi:
- birinchi toifasi koxlear implant qo‘yilgan;
- ikkinchi toifalilar esa eshitish qobiliyatining yo‘qotilishi 60 Db gacha bo‘lgan
rivojlanishida qo‘shimcha buzilishlar bo‘lmagan bolalar. Eshitish apparatini taqib eshitish tajribasi
va elementar talaffuz hamda og‘zaki so‘zlashish tajribasi mavjud. Ba’zilarida nutqi 30-40% gacha
shakllangan holatda bo‘ladi. Dastlab o‘quvchilarda eshitish va nutq tajribasi minimal darajada
bo‘ladi. Darsdan keyin eshitish trinojyori orqali mashg‘ulotlar olib borilganda, dastlabki yarim
yillikdan keyin bu o‘quvchilarda nutqni egallashi jadallashadi. Bunda albatta oilaning o‘rni juda
katta bo‘lib uyda bola doimiy nutqiy muhitda bo‘lib turishi, darsda o‘tilganlarni mustahkamlab
borishi, eshitish qobiliyatini rivojlantirish mashqlarini bajarishi talab qilinadi. Korreksiyalovchi
mashg‘ulot (Eshitishida muammosi bo‘lgan o‘quvchilar bilan olib boriladigan korreksion
mashg‘ulotlar misolida) har kuni 20 minutdan maxsus pedagog tomonidan olib boriladi va ikki
qismdan iborat bo‘ladi. Korreksiyalovchi mashg‘ulot surdopedagog tomonidan olib boriladi.
Mashg‘ulotning birinchi qismi eshitishga o‘rgatish hamda eshitish qobiliyatini rivojlantirishdan
iborat bo‘ladi. Ikkinchi qismi talaffuz va og‘zaki so‘zlashuv nutqni shakllantirish va
rivojlantirishdan iborat bo‘ladi. Bunda uy vazifasiga berilgan nutq materiali, keyingi dars uchun
yangi mavzu materialining hammasi eshitib qabul qilish, taqlid qilib aytish yo‘li bilan olib boriladi.
Maxsus o‘qituvchi har kuni o‘tilgan mavzuni mustahkamlaydi, uy vazifasini bajartiradi, keyingi
darsda takrorlash va mustahkamlash bo‘yicha savol va topshiriqlarni bola bilan tayyorlaydi. Keyin
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
394
barcha fanlar bo‘yicha keyingi darsda o‘tiladigan mavzuni bir kun oldin o‘quvchi
bilan yakka tartibda ishlab chiqadi va keyingi darsda faol ishtirok etishga tayyorlaydi. Agar
inklyuziv sinfga eshitishida muammosi bo‘lgan eshitish qobiliyatining yo‘qotilishi 60 Db gacha
bo‘lgan rivojlanishida qo‘shimcha buzilishlar bo‘lmagan bola hamda koxlear implantatsiyasi
bo‘lsa uni nutqini tekshirishda talaffuz mashg‘ulotlarining rejasi o‘tkazilgan maxsus tekshirish
natijalari asosida tuziladi. Tekshirish jarayoni esa, har bir o‘quvchining psixofizik va nutqiy
eshituv holatining o‘ziga xosliklarini hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Nutqiy nafasini esa
nafas mashqlari orqali to‘g‘rilanadi. Maxsus o‘qituvchi o‘quvchilarga nutqiy nafasdan to‘g‘ri
foydalanishni o‘rgatadi, davomiy (uzun) nafasni bosqichma-bosqich, asta sekin sifat jihatdan
o‘sish asosida shakllantiradi. Ovoz ustida esa: - nutqiy materialni me’yordagi balandlik, kuch va
tembrdagi ovoz bilan o‘qituvchi yordamida yoki mustaqil talaffuz qilishga; - eshitish orqali ovoz
o‘zgarishini farqlash va ovoz kuchiga moslashgan holda talaffuz orqali takrorlash: sekin-asta
kuchayish: “past-balandroq-baland”, ovoz kuchsizlanishi: “baland-pastroq-past”; - ovozning
tabiiy diapazonini farqlash: odatiy ohang, o‘rta darajadan ko‘tarish, baland va o‘rta darajadagi
ovozdan pasaytirish; - ovoz kuchini o‘zgartirish: me’yoriy (odatiy)-baland-past; - shivirlash orqali
nutqiy materialni talaffuz qilish (o‘qituvchining talabi asosida, suhbatdosh o‘rtasidagi masofa,
xonaning kengligi, vaziyat taqozosi bilan sokinlikka rioya qilish). Nutqning ritmik-ohangini his
etish va farqlashga o‘rgatishda gap bo‘laklari bo‘yicha nutqiy birliklarni farqlash va talaffuz qilish:
urg‘uni his qilish, farqlash, xabar, so‘roq, xis-hayajonni yеtkazish (o‘qituvchi yordamida yoki
mustaqil)dan foydalaniladi. Talaffuzni shakllantirish mashg‘ulotlari har bir o‘quvchi uchun
alohida nutqiy tekshirish natijalari asosida tuziladi. 1-sinflarda asosiy fonemalar asosida “Tovush
qo‘yish” mavzulari rejalashtiriladi. 2-sinfdan 2- konsentr tovushlari qo‘yiladi. 1- konsentr ustida
yana “Qo‘yish” ishlari davom etadi. 3-sinfdan boshlab, o‘quvchilarning nutqiy rivojlanish holatiga
ko‘ra mavzular rejalashtiriladi.
Inklyuziv ta'lim sharoitida an'anaviy va innovatsion vizual vositalardan foydalanish
o'quvchining eshitish qobiliyatini, aqliy va nutq faoliyatini faollashtiradi, umuman kognitiv
faolligini oshirishga yordam beradi, tengdoshlari bilan muloqot qilish uchun motivatsiyani
shakllantiradi, shuningdek o‘quvchilar jamoasida hamkorlikni tashkil etish uchun qulay shart-
sharoitlarni yaratadi. Vizual usullar (tabiiy ob'ektlar va ularning modellari, plakatlar, jadvallar,
diagrammalar, rasmlar va boshqalar), asboblarni, eksperimentlarni, kino va videofilmlarni,
kompyuter taqdimotlarini va boshqalarni namoyish qilishni o'z ichiga oladi. Vizual usullardan
foydalanish o'qituvchidan eshitish kamchiligi bo‘lgan maktab o'quvchilarining bilish
jarayonlarining xususiyatlarini hisobga olishni va mavjud sxemalar, jadvallar, hayotga yaqin,
haqiqiy tasvirlardan foydalanishni talab qiladi, Vizual usullardan foydalanish majburiy nutqni
qo'llab-quvvatlashni ta'minlaydi. Amaliy o'qitish usullari (mashqlar usuli, dramatizatsiya,
nazariy va amaliy ishlar, o'yinlar va boshqalar) eshitish kamchiligi bo‘lgan bolalarni bilish
jarayonlarini rivojlantirish, ob'ektiv va universal kompetentsiyalarni shakllantirish uchun
o'qitish jarayonida keng qo'llaniladi. Odatda, amaliy, vizual va og'zaki usullar murakkab
sharoitda qo'llaniladi, bu eshitishda kamchiligi bo‘lgan bolalarda dunyo haqidagi
tushunchalarning senso-motor asosini shakllantirishga ma'lumotni to'liq idrok etish va tushunish,
uni saqlash va qayta ishlashga imkon beradi.Amaliy usullardan foydalanish eshitishda
kamchiligi bo‘lgan maktab o'quvchilarining xususiyatlarini ( og'zaki ko'rsatmalarni
tushunishning o'ziga xos xususiyatlari, vizual fikrlash shakllarining ustunligi va boshqalar)
hisobga olishni talab qiladi. Eng keng tarqalgan amaliy usul —mashq qilish-uni o'zlashtirish
yoki uni amalga oshirish sifatini oshirish uchun harakatni tizimli va takroriy bajarish. Mashq
qilish eshitishda kamchiligi bo'lgan o'quvchi darsga e'tibor qaratishni o'rganadi; o'qituvchi
dastlab bolaga algoritmik ko'rsatmalarni taklif qiladi, uning harakatini boshlashga e'tiborini
qaratadi va ko'rsatmalarni aniq idrok etishga, harakatlarni tahlil qilishga, faoliyat natijalarini
umumlashtirishga va olingan tajribani so'zda mustahkamlashga undaydi. Bundan tashqari,
bolaga o'qituvchi yoki sinfdoshi bilan birgalikda o'qish va topshiriqni bajarish kabi ish turlari
taklif etiladi; o'qituvchi yoki o'rtoq bilan tushuntirish va mashq qilish uchun topshiriqni
bajarish namunasini ko'rsatish; bolaning topshirig'ini mustaqil ravishda o'qish va uni amalga
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
395
oshirish jarayonida o'z harakatlarini batafsil tushuntirish (sharhlash), avval o'qituvchi
bilan, keyin esa o'rtoq bilan yoki guruhda bola ko'rsatmalarni tushunishni boshlaganda va
mashqlarni mustaqil ravishda bajarganda, o'zaro ta'lim jarayonida faol bo'lganda bolada
har tomonlama rivojlanish kuzatiladi.
Xulosa qilib aytganda ,eshitishda kamchiligi bo‘lgan bolalarni o'qitish va tarbiyalashni
tashkil etish shakllari inkluziv ta’lim sharoitida muhim tarkibiy qism hisoblanadi. Maktabda
mavjud bo'lgan an'anaviy sinf tizimi sharoitida guruh, kichik guruh (jamoalar), juftlikda ishlash
va individual ishlash kabi ish shakllaridan keng foydalanish kerak. Koxlear implantli yoki zaif
eshituvchi bolaning sinfning jamoaviy mashg'ulotlarida ishtirok etish uchun yaxshi imkoniyatlar
darslarni nostandart shaklda o'tkazishni talab qiladi..
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.
O‘zbekiston Respublikasining yangi tahrirdagi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. 2020
yil 23 sentabr.
2.O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan
bolalarga ta’lim berishga oid normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash to‘g‘risida” 638-son qarori
3.Inklyuziv sinfdagi maxsus o‘qituvchining alohida ta’limga ehtiyoji bo‘lgan o‘quvchilar
bilan ishlash metodikasi nomli metodik qo‘llanma. S.Mo‘minov Sh.Axmedova G.Alimova
4. Kuzmicheva E.P. Metodika razvitiya sluxovogo vospriyatiya gluxix
uchashixsya. M.: “Prosvesheniye”, 1991 g.
5. Nazarova L.P. Metodika sluxovoy raboti v shkole slabosl bunashix. -M.:
«Prosvesheniye», 1981
