MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
166
TAʼLIM JARAYONIDA TADQIQOTGA ASOSLANGAN YONDASHUV
Andijon davlat pedagogika instituti
Umumiy pedagogika kafedrasi katta o‘qituvchisi
Abdullayeva Mavluda Aribovna
Doi:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15227062
Annotatsiya:
Mazkur maqolani yozishda respublikamiz oliy taʼlim tizimida raqamli
texnologiyalarni qoʼllash, ularning imkoniyatlarini tahlil qilish asosida oʼquv jarayonini
rivojlantirishning ustuvor yoʼnalishlarini aniqlash maqsadi qoʼyilgan boʼlib, unda raqamli
texnologiyalarning taʼlim sohasida nafaqat muhim oʼrin egallashi va qanday shaklda joriy etilishi
boʼyicha tahlillar amalga oshirildi.
Kalit so‘zlar:
raqamli texnologiyalar, raqobat, iqtisodiyot, axborot-kommunikatsiya,
normativ-huquqiy, didaktik modellar.
Bugungi kunda raqamli texnologiyalar hayotning barcha sohalarida faol qoʼllanilmoqda.
iqtisodiyot, bank, xizmat sektori shuningdek taʼlim jarayonini ham tez surʼatlarda rivojlanishiga
xizmat qilmoqda. Mamlakatda yashayotgan barcha fuqarolar, jumladan yosh bolalardan tortib
nafaqaxoʼrlarning ham ongida raqamli texnologiyalar orqali jamiyatdagi barcha muammolarni hal
qilish mumkin degan fikrni shakllantirmoqda. Bundan tashqari, ishlab chiqarish va boshqaruv
jarayonlarining robotlashtirilishi, masalan bank sektorida, robotlar va ishchilar oʼrtasidagi raqobat
masalasi ham koʼtarilmoqda.
Raqamlardan foydalanishga asoslangan hamda joriy etilgan texnologiyalarning soʼzsiz
foydasi bilan axloqiy, shaxsiy maʼlumotlarni himoya qilish, robotlar va tashkilotlar xodimlari
oʼrtasidagi raqobatning huquqiy jihatlari bilan bogʼliq masalalar tobora koʼproq eʼtiborga
olinmoqda.
Shu jihatdan, mamlakatimiz Prezidenti Shavkat Mirziyoev taʼkidlaganidek “Taraqqiyotga
erishish uchun raqamli bilimlar va zamonaviy axborot texnologiyalarini egallashimiz zarur va
shart. Bu bizga yuksalishning eng qisqa yoʼlidan borish imkoniyatini beradi. Zero, bugun dunyoda
barcha sohalarga axborot texnologiyalari chuqur kirib bormoqda. Аlbatta, raqamli iqtisodiyotni
shakllantirish kerakli infratuzilma, koʼp mablagʼ va mehnat resurslarini talab etishini juda yaxshi
bilamiz. Biroq, qanchalik qiyin boʼlmasin, bu ishga bugun kirishmasak, qachon kirishamiz?!
Ertaga juda kech boʼladi”
Davlat va jamiyat boshqaruvi, ijtimoiy sohada ham raqamli texnologiyalarni keng joriy etib,
natijadorlikni oshirish, bir soʼz bilan aytganda, odamlar turmushini keskin yaxshilash mumkin.
Raqamli iqtisodiyot bu birgina faoliyat turi emas, balki, ishbilarmonlik, sanoat obʼektlari, sifatli
taʼlim va xizmatlar deganidir. “Raqamli” atamasi barcha sohalarda axborot texnologiyalaridan faol
foydalanishni anglatadi. Аgar oddiy iqtisodiyotda moddiy buyumlar asosiy resurs hisoblansa,
raqamli iqtisodiyotda bu qayta ishlanadigan hamda uzatiladigan axborot, maʼlumotlar boʼladi.
Ularning tahlilidan soʼng esa toʼgʼri boshqarish boʼyicha yechim ishlab chiqiladi.
Mazkur maqolani yozishda respublikamiz oliy taʼlim tizimida raqamli texnologiyalarni
qoʼllash, ularning imkoniyatlarini tahlil qilish asosida oʼquv jarayonini rivojlantirishning ustuvor
yoʼnalishlarini aniqlash maqsadi qoʼyilgan boʼlib, unda raqamli texnologiyalarning taʼlim sohasida
nafaqat muhim oʼrin egallashi va qanday shaklda joriy etilishi boʼyicha tahlillar amalga oshirildi.
Tadqiqot usullari sifatida oliy taʼlimda raqamli texnologiyalarni joriy etishga ilmiy asoslangan
yondashuvni shakllantirishga tegishli xulosalar tuzishda normativ hujjatlarni, mavjud boʼlgan
amaliyotni oʼrganish, tizimlashtirish va umumlashtirishdan foydalanildi.
Maʼlumotlarga koʼra, bugun pandemiya sabab taʼlim muassasalarini yopgan
mamlakatlarning 60 foizigina toʼliq raqamli taʼlimga oʼtgan. Baʼzi xalqaro ekspertlar onlayn
taʼlimga toʼliq oʼtib boʼlmasligi, bu jarayonga muammoli vaziyatdan chiqish yoʼli sifatida qarash
lozimligini, aks holda taʼlim sifati tushib ketishini taʼkidlasa, baʼzilar zamonaviy taʼlim uchun
yangi davr boshlanganini eʼtirof etmoqda. Аyrim davlatlar ziyolilari esa masofaviy taʼlimga
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
167
qamrab olishda taʼminot masalasini ilgari surmoqda.
Yurtimizdagi nufuzli xususiy oʼquv markazlari ham zamon talabidan kelib chiqqan holda
onlayn taʼlimni yoʼlga qoʼydi. Bu jarayonning oʼzi ham mamlakatimiz taʼlim tizimida yangi
bosqich boshlanganini anglatadi. Sababi, shu kungacha hali hech bir oʼquv markazi bunday
tartibga oʼta olmayotgan edi.
Taʼlim tizimi bugungi kunda raqamli texnologiyalarga singib ketayotgani shunchaki
hayratlanarli yemas, chunki, bugungi kunda axborot makonida taklif etilayotgan koʼplab narsalarni
jiddiy tahlil qilish va pedagogik asoslash uchun asos boʼlib xizmat qiladi. Soʼnggi yillarda taʼlimni
“raqamlashtirish” muammolari, uning shakllanishiga taʼsiri boʼyicha biror-bir davlat loyihasi yoki
soʼrovnoma asosida tadqiqotlar oʼtkazilmaganligi ham muhimdir . Shu bilan birga, Internet
tizimidagi muhitning yoshlar ongiga taʼsirining ahamiyati hukumatning, zamonaviy ommaviy
axborot vositalarining maʼruzalarida, pedagogik jamoatchilik muhokamalarida, magistrant va
tadqiqotchilarning, shuningdek deputatlarning izlanishlarida ham koʼrishimiz mumkin.
Raqamlashtirish yoʼnalishi boʼyicha faollashtirish barcha biznes tuzilmalarida amalga
oshirilmoqda. Bugungi kunda raqamli texnologiyalar barcha sohalarda “tajovuzkor”, ayniqsa
iqtisodiy samarasi topilgan joylarda, barcha darajalarda qoʼllab-quvvatlanmoqda. Iqtisodiyotda
roʼy berayotgan jarayonlar dinamikasi iqtisodiyotning raqamli transformatsiyasida oliy taʼlimini
rivojlantirish boʼyicha takliflarni tahlil qilish va ishlab chiqishda taʼlim hamjamiyatining faol
pozitsiyasini talab qilmoqda.
Taʼlimda raqamli texnologiyalarni oʼqitish sifatini saqlab qolgan holda samarali qoʼllash
uchun nimalar qilish kerak? Albatta mamlakatimizda Internet infratuzilmasini yaxshilashimiz,
mobilь operatorlar tomonidan koʼrsatilayotgan xizmatlar sifatini oshirishimiz va eng muhiki
aholining, ayniqsa talaba yoshlarni zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining soʼng
yutuqlarini oʼzlashtirishga shart-sharoitlar hamda imtiyozlar yaratib berishimiz lozim.
Oʼquv jarayonini tashkil etishda raqamli texnologiyalardan foydalanish koʼlamini
kengaytirish va axborot resurslari, oʼqitish vositalari va masofaviy oʼqitish texnologiyalarini
rivojlantirish, ijodkor talabalarni universitetni raqamlashtirish loyihalariga jalb qilish bilan oliy
taʼlim muassasalari faoliyatini tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlarga oʼzgartirish kiritish
boʼyicha vakolatli organlarga takliflar berish, yuqori samaradorlikka ega raqamli qurilmalar bilan
jihozlangan tuzilmalar, oʼquv xonalari, laboratoriyalar, mediastudiyalar va boshqalarni oʼz ichiga
olgan markazlarni tashkil etish hamda unda orttirilgan tajribani Oʼzbekistonning barcha oliy taʼlim
muassasalarida qoʼllash.
Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va taʼlim texnologiyalarining
mustahkam integratsiyasini taʼminlash, bu borada pedagog kadrlarning kasbiy mahoratini uzluksiz
rivojlantirib borish uchun qoʼshimcha sharoitlar yaratish.
Interfaol taqdimot tizimlaridan foydalanish, maʼruza va seminar darslari uchun internet
bilan bogʼliq holda interfaol va mulьtimediali taqdimotlarni ishlab chiqish kabi mavzular boʼyicha
oʼqituvchilarning malakasini oshirish uchun kurslarni tashkil qilish va oʼtkazish. virtual voqelik,
kengaytirilgan voqelikdan foydalanish hamda didaktik materiallar va tajriba dizaynlarini ishlab
chiqishda 3D printerini qoʼllash, raqamli didaktika va raqamli taʼlim modellarini qoʼllash,
oʼqituvchilar va talabalar uchun loyihalar, diplom ishlari, ilmiy izlanishlar va boshqalarini
muhokama qilish uchun ilmiy veb-saytlar ishlab chiqish lozim. Shundagina, biz raqamli
texnologiyalardan foydalanib taʼlim sifatini tushirmagan holda talaba-yoshlarga bugungi kun
talabi darajasida bilim olishlariga erishamiz.
Аlohida taʼkidlash kerakki, bugungi kunda hayotimiz har jihatdan texnika va texnologiyalar
bilan bogʼliq, yaʼni ertalab soat bongidan boshlab to kun rejasini tuzish va oʼqish bilan
yakunlashgacha. Biz taʼlim sifatini oshirish va rivojlantirish uchun texnologiyalardan manfaatli
foydalanish imkoniyatini yaratishni istadik. Qachonki, planshet taʼlim olishning bir elementiga
aylansa, bolalar oʼqish jarayoniga katta qiziqish bilan kirishadi. Bu oʼyin bilan klassik taʼlimni
birlashtirishga tengdir. Natijada oʼqish jarayoni yaxshilanadi, oʼzlashtirish, taʼlim darajasi va
kadrlarni tayyorlash samaradorligi oshadi. Bilimli avlod, professional kadrlar
Xulosa sifatida aytish mumkinki, bugungi kun auditoriyalari oʼn yil avvalgilaridan juda katta
MAKTABGACHA TA’LIM TARAQQIYOTI, MUAMMO YECHIM VA
ISTIQBOL” Respublika ilmiy-amaliy anjuman materiallari. Andijon. 9-10 aprel
2025-yil
adpi.uz universaljurnal.uz
168
farq qiladi va sinf xonalari kompyuterlar, iPad, planshetlar, smart-doskalar va boshqa
turdagi taʼlim texnologiyalari bilan jihozlangan. Dunyoning boshqa joylarida boʼlgani kabi
Oʼzbekistonda ham raqamli avlodning yetti ekranli avlodi - televizor, kompyuter, planshet, tablet,
fablet, smartfon va smartsoatlari paydo boʼlmoqda. Bunday zich raqamli muhitga ega boʼlish va u
bilan doimiy oʼzaro munosabat natijasida bugungi kun talabalarining fikrlashi va axborotlarga
ishlov berish jarayonlari oldingi fikr yuritish va axborot jarayonlaridan tubdan farq qilmoqda.
Raqamli avlod ota-onalarimiz oʼrgangan uslubda oʼqitilishi mumkin emas va boʼlmasligi ham
kerak. Bu avlodni oʼqitishda qora doska va oq boʼrdan foydalanish ham mumkin emas. Qora
doskani oqiga va boʼrni markerga oʼzgartirish hech narsani oʼzgartirmaydi, yaʼni zamonaviy
talabalarni bilim olishga va mehnat bozorida muvaffaqiyatga erishish koʼnikmalarini
rivojlantirishga undash usuli boʼla olmaydi. Zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalariga asoslangan innovatsion taʼlim texnologiyalari va didaktik modellarni ommaviy
va samarali qoʼllash orqali taʼlim tizimini raqamli avlodga moslashtirish zarur.
Shu bilan birga, taʼlim jarayonida tadqiqotga asoslangan yondashuvdan faol foydalanish
lozim va bu bilan ilmiy tadqiqotda talabalarning koʼnikmalarini rivojlantirish va IT-
kompetentsiyaga asoslangan ijodiy qobiliyatlarini va ijodiy fikrlashlarini shakllantirish mumkin.
Аxborot va kommunikatsiya texnologiyalari – taʼlim tizimidagi barcha muammolarga yechim
emas, balki raqamli avlod uchun maʼruzalar va seminarlarni maʼlumotlarga boy va interaktiv qilib
amalga oshirish vositasidir. Shuni ham taʼkidlab oʼtish lozimki, oʼqituvchilar talabalarning
ehtiyojlariga yoʼnaltirilgan interfaol oʼquv jarayonida asosiy rolni saqlab qoladi. Oʼqituvchining
obroʼsi va uning faoliyatining samaradorligi faqatgina kurs mazmunidagi bilimlar darajasi va uning
pedagogik qobiliyatiga emas, balki muayyan oʼquv materialini toʼplash, qayta ishlash va oʼqitishda
oʼqituvchining qanchalik zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini qoʼllash
darajasiga bogʼliq boʼladi. Boshqacha qilib aytganda, raqamli asrda taʼlim qayta koʼrib chiqilishi
va taʼlim paradigmasi oʼzgartirilishi shart, chunki talabalar ortiq anʼanaviy uslubda oʼqishni
xohlamaydilar va oʼqituvchilar ham bu kabi odatiy usulda oʼqitishni davom ettirishlari kerak emas.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. I.Yo‘ldoshev, S. Muhamedova, Z.Xolmanova, R.Majidova, Sh.Sultonova. Mutaxassislikka
kirish. T.: «Barkamol fayz media», 2018.
2. Hoshimov K., C.Ochil. O‘zbek pedagogikasi antologiyasi. O‘quv qo‘ll.
I-jild. – T.: Tarbiyachi,2010.
3. Xodjaev B.X. Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti. Darslik – T.: SANO-
STANDART, 2017.
