Universal International Scientific Journal
98
Tursunaliyeva Namuna Qurvonali qizi
Andijon davlat universiteti
Uzbekistan
Annotatsiya.
Mazkur tezis hasharotlar sinfining toʻrqanotlilar turkumi vakillarining yer yuzida
tarqalishi, ularning tuzilishi va ayrim vakillarining bioekologiyasi keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
To‘rqanotlilar turkumi, tillako‘zlar, chumoli sherlar, gemorobiylar, mantispalar
oilalari.
Аннотация:
В статье представлены распространение представителей класса насекомых, отряд
птицеедов, их строение, а также биоэкология некоторых представителей.
Ключевые слова:
отряд Торканотли, тиллакоз, геморобии, мантиспа, семейства муравьиных
львов.
Abstract:
This article presents the distribution of representatives of the order Tetrapoda of the insect
class on Earth, their structure, and the bioecology of some representatives.
Keywords:
Order Tetragonidae, Thylacines, Hemorrobidae, Mantispa, Antlion families.
Language:
Uzbek
Citation:
Tursunaliyeva , N. (2025). BIOLOGICAL DIVERSITY AND ECOLOGICAL
SIGNIFICANCE OF THE NEUROPTERA ORCHIDS. Universal International Scientific Journal, 2(5),
98–100. Retrieved from
https://universaljurnal.uz/index.php/jurnal/article/view/1867
UNIVERSAL XALQARO ILMIY
JURNAL
Jurnalning bosh sahifasi:
TO‘RQANOTLILAR (NEUROPTERA) TURKUMINING BIOLOGIK XILMA-XILLIGI VA
EKOLOGIK AHAMIYATI
Universal International Scientific
Year: 2025 Issue: 2 Volume: 5
Published: 14.05.2025
International indexes
Universal International Scientific Journal
99
Copyright © 2025 by author(s) and Scientific Research Publishing Inc. This work is licensed under
the
Creative
Commons
Attribution
International
License
(CC
BY
4.0).
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/
Toʻrqanotlilar
(Neuroptera)
turkumi - toʻla
oʻzgarish bilan rivojlanuvchi hasharotlarning
turkumining 6000 ga yaqin turi maʼlum.
Asosan, tropik mamlakatlarda koʻp tarqalgan.
Boshi gipognatik tipda, burtlari ko‘zlar
oralig‘ida joylashgan. Tanasining uzunligi 2-
20 mm, qanotlari yozilganda 60-75 mm 4 ta
pardali qanotida tomirlari toʻrsimon ko‘pchilik
turlarida va (ikkilangan) ayrisimon bo‘ladi.
Panjalari 5 bo‘g‘imli, uchidagi bo‘g‘imi
kengaygan emas. Katta yoshdagilarining
ogʻiz
apparati
kemiruvchi
tipda,
lichinkalariniki
esa
cho‘ziq
so‘rishga
moslashgan. Yetuk hasharotlar quruqlikda
yashaydi.
Lichinkalari
kompodeosimon,
yirtqich bo‘lib suv qirgʻogʻida, oʻsimliklarda
(tillakoʻzlar),
kanallar
va
chervetslar
koloniyasida,
chuchuk
suv
bulutlarida
rivojlanadi [1;36-42 b.]. To‘rqanotlilar
yirtqich hayot kechiradi. Hasharotlar va
boshqa boʻgʻimoyoqlilar bn oziqlanadi. Ozig‘i
ichakdan tashqarida hazm bo‘ladi. Tutilgan
o‘ljaning terisini lichinka o‘tkir jag‘lari bilan
teshib, uning tanasiga so‘lagini to‘kadi. So‘lak
ta‘sirida o‘ljaning ichki organlari yemirilib,
suyuq holga keladi. Lichinkasi ana shu oziqni
so‘rib oladi. Bu turkum tillako‘zlar, chumoli
sherlar, mantispalar va gemerobiylar oilalarini
o‘z ichiga oladi. Bu turkumga kiruvchi
oilalarga
-
Oltinkoʻzlar-
(Chrysopidae)
oilasi[2;52-54 b. ].
Kattaligi oʻrtacha, tanasi
yumshoq, moʻylovlari ipsimon, ikkala juft
qanoti bir xil taraqqiy etgan. Lichinkalari
yoysimon choʻziq, ust va yon tomonlari
boʻrtmalarida toʻlanishib oʻrnashgan tuklar
bor. Yetuk individlari yozda yashil, koʻzlari
oltinsimon yaltiroq rangda. Tuxumi uzun
poyachali, tikka joylashgan. Lichinkalari
shiralar va oʻrgimchakkanalar bilan oziqlanib,
foyda keltiradi.
Oddiy tilla ko‘z -
Chrysopa valga
Gemerobiylar
– (Hemerobiidae)
oilasi.
Oltinkoʻzlarga yaqin lekin moʻylovlari
tasbehsimon tuxumlari poyachasiz , lichinka
tanasida boʻrtmalar yoʻq va silliqligi bilan
ulardan farq qiladi. Bular shiralar , koksidalar
, kanalar bilan oziqlanadi. Xarakterli turlaridan
biri simferobiydir . U Oʻzbekistonda komstok
qurtiga qarshi kurashda foydalaniladi[3;56-58
b. ].
Gemerobiy
–
Hemerobiidae
Mantispalar-
(Mantispidae)
oilasi.
Bularning xarakterli belgisi, oldingi juft
oyoqlari beshiktervatarnikidek tutuvchi tipda
tuzilgan
rivojlanishi
gipermetamorfoz
tariqasida
lichinkasi
kompodesimon
,
harakatchan u oʻrgimchaklar pillasi ichiga
kirib olib oʻrgimchak tuxumi yoki yosh
oʻrgimchaklar
bilan
oziqlanadi
va
chuvalchangsimon shaklga oʻtadi. Bular faqat
Universal International Scientific Journal
100
issiq iqlimli zonalarda tarqalgan. Bizning
mamlakatimizda
janubida
bir
necha
Mantispata turlari, masalan oddiy mantispa –
Mantispa Styriaca Poda uchraydi[4,5;60-64
b.].
Oddiy mantispa –
Mantispa
Styriaca
Poda
Chumoli
sherlar
–
(Myrmelonidae)
oilasi.
Tanasi katta, ust koʻrinishidan ninachilarni
eslatadi. Moʻylovlari toʻnogʻichsimon koʻkrak
qismi hajmi emasligi va boshqa belgilari bilan
ulardan farq qiladi. Qanotlari tinchlanganda
tanani qoplab turadi, yaxshi ucha olmaydi .
Lichinkasi yalpoq shaklli va yuqori jagʻlari
arrasimon qirrali tuzilgan. Chumoli sherlar
Yevropa va Osiyoning cho‘l mintaqasidagi,
mo‘tadil va issiq iqlimli hududlarda keng
tarqalgan.[ 6,7;65-68 b.].
Oddiy chumoli sheri –
Myrmeleo formicaries
XULOSA:
Xulosa
qilib
aytish
kerakki
to‘rqanotlilar
-tabiatda
ekologik
rol
o‘ynaydigan hasharotlar turkumidir. Ular
biologik xilma-xillikning ajralmas qismi
bo‘lib, odatda daryo va ko‘l bo‘ylarida
uchraydi. To‘rqanotlilar lichinkalari suv
muhitida yashab, suv ekotizimining oziq
zanjirida muhim o‘rin tutadi. Kattalari esa
qisqa umr ko‘radi va asosan ko‘payish bilan
shug‘ullanadi.
Ularning
yashash
tarzi,
rivojlanish bosqichlari va ekologik ahamiyati
tabiat
muvozanatini
saqlashda
katta
ahamiyatga ega. Shu sababli, suv havzalari
ifloslanishini kamaytirish va ularning tabiiy
yashash muhitini saqlab qolish muhim
ekologik
vazifalardan
biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati
1.
O.Mаvlonov vа boshqаlаr. Umurtqаsizlаr zoologiyasi. Toshkеnt. «O’zbеkiston» 2002 y.
2.
Dadaev S.D. Parazitologiya. -Toshkent. 2006
3.
G.Abduraxmonova, S,Dadayev ‘’Umumiy parazitologiya ‘’ fanidan amaliy mashg’ulotlar . Toshkent ‘’Go
To Print ‘’ 2020 .
4.
Eshova X.S., Mavlonov O.M. Umurtqasizlar zoologiyasi. -Toshkent, 2006.
5.
Qulmamatov A. Umurtqasiz parazit hayvonlar. -T.; «O’qituvchi», 1988.
6.
B.A.Mo’minov.,X.S.Eshova., M.SH.Raximov. Umurtqasizlar zoologiyasidan amaliy mashg’ulotlar.
Toshkent-2005.
7.
S.P. Naimov. «Umrtqali hayvonlar zoologiyasi» 1995 y.
8.
www.cdg.gov
9.
www.encyclopedia.com
10.
www.azkurs.org
