Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 182
MANTIQIY OPERATSIYALAR VA SHARTLI
IFODALARDAN FOYDALANISH
Onarqulov Maqsadjon Karimberdiyevich
Farg ‘ona davlat unversiteti amaliy matematika
va informatika kafedrasi dotsenti
Yusupov Mirsaid Abdulaziz o‘g‘li
Farg ‘ona davlat unversiteti amaliy matematika
va informatika kafedrasi o‘qituvchisi
Mubinaxon Abdusalomova Otabek qizi
Farg’ona davlat unversiteti 3-kurs talabasi
mubinaxonabdusalomova90@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu ishda dasturlashda keng qo‘llaniladigan
mantiqiy
operatsiyalar
va
shartli ifodalarning
asosiy tushunchalari, ularning qo‘llanilish usullari
va amaliy dasturlarda tutgan o‘rni o‘rganiladi. Dasturiy ta’minot yaratishda shartli ifodalar
yordamida qaror qabul qilish jarayonlarini soddalashtirish va optimallashtirish mumkin.
Mantiqiy operatorlar (AND, OR, NOT) va ularning kombinatsiyalari real hayotiy
masalalarni modellashda, shuningdek, shartli bloklar orqali dastur oqimini boshqarishda
muhim rol o‘ynaydi. Shartli operatorlar esa (if, else, elif/switch) yordamida
foydalanuvchining kiritgan ma’lumotlari asosida kerakli amallar bajarilishi ta’minlanadi.
Ish davomida turli misollar, mantiqiy ifoda tuzilmalari, murakkab shartlar va ularning
yechimi ko‘rib chiqilgan. Amaliy qismda Python kabi dasturlash tillarida mantiqiy shartlar
asosida yozilgan dastur namunalariga alohida e’tibor qaratilgan. Mazkur mavzu
dasturlashni yangi o‘rganayotgan o‘quvchilar uchun foydali bo‘lib, ularga algoritmik
fikrlashni rivojlantirish, qaror qabul qilish jarayonlarini tahlil qilish va kod yozish
ko‘nikmalarini shakllantirishda yordam beradi.
Kalit so'zlar:
Mantiqiy operatsiyalar, shartli ifodalar, if operatori, else operatori, true
va false, algoritmik fikrlash, kod tarmoqlanishi.
Annotation:
This work studies the basic concepts of logical operations and
conditional expressions widely used in programming, their methods of application, and
their role in practical applications. When creating software, decision-making processes can
be simplified and optimized using conditional expressions. Logical operators (AND, OR,
NOT) and their combinations play an important role in modeling real-life problems, as
well as in controlling the flow of the program through conditional blocks. Conditional
operators (if, else, elif/switch) ensure that the necessary actions are performed based on
user input. Various examples, logical expression structures, complex conditions, and their
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 183
solutions are considered throughout the work. The practical part focuses on examples of
programs written based on logical conditions in programming languages such as Python.
This topic is useful for students who are just learning programming, helping them develop
algorithmic thinking, analyze decision-making processes, and develop code writing skills
.
Key words:
Logical operations, conditional expressions, if operator, else operator,
true and false, algorithmic thinking, code branching.
Аннотация:
В работе рассматриваются основные концепции логических
операций и условных выражений, широко используемых в программировании,
способы их применения и их роль в практических приложениях. При создании
программного обеспечения вы можете упростить и оптимизировать процессы
принятия решений, используя условные выражения. Логические операторы (И,
ИЛИ, НЕ) и их комбинации играют важную роль в моделировании реальных задач,
а также в управлении ходом выполнения программы с помощью условных блоков.
Условные операторы (if, else, elif/switch) гарантируют, что требуемые действия
будут выполнены на основе ввода пользователя. На протяжении работы
рассматривались различные примеры, структуры логических выражений, сложные
условия и их решения. Практическая часть посвящена примерам программ,
написанных на таких языках программирования, как Python, на основе логических
условий. Эта тема будет полезна студентам, впервые знакомящимся с
программированием, поскольку поможет им развить алгоритмическое мышление,
проанализировать процессы принятия решений и сформировать навыки
программирования.
Ключевые слова:
Логические операции, условные выражения, оператор if,
оператор else, true и false, алгоритмическое мышление, ветвление кода.
Kirish.
Mantiqiy amallar
, mantiqiy operatsiyalar – berilgan hadlari va natijasi mulohaza
(fikr) dan iborat amallar. Berilgan hadlar soniga qarab Mantiqiy amallar bir oʻrinli, ikki
oʻrinli va hokazo deb yuritiladi. Bir oʻrinli Mantiqiy amallar soni toʻrtta: berilgan fikrdan
qatʼiy nazar natijasi doim chin (aynan haqiqat) amal, natijasi doim yolgʻon (aynan yolgʻon)
amal, natijasi berilgan fikr bilan mos tushadigan amal va nihoyat, berilgan fikr chin boʻlsa,
natijasi yolgʻon, berilgan fikr yolgʻon boʻlsa, natijasi chin boʻladigan amal. Soʻnggi
mantiqiy amal bir oʻrinli Mantiqiy amallardan eng muhimi boʻlib, u inkor amal deyiladi.
A fikrning inkori ~ha kabi belgilanib, „ha emas“ deb oʻqiladi. Masalan, 1 Oy sayyora –
„Oy sayyora emas“.
Ikkilik kodda yozilgan mashina soʻzlari ustida Mantiqiy amallar mos razryadlar
boʻyicha bajarilib, i oʻrniga 1, l oʻrniga 0 olinadi, matn shakliga aylantiriladi va maʼlumot
koʻrinishida chiqish qurilmasiga beriladi. Mantiq-informatsion mashina tez ishlashi,
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 184
„xotira“ hajmining kattaligi bilan oddiy hisoblash mashinalaridan farq qiladi. Mantiq-
informatsion
mashina
ilmiy
tadqiqot
natijalarini
ishlash,
adabiyot
topishni
avtomatlashtirish, sanoat, qishloq xoʻjaligi va transportga oid statistik maʼlumotlarni,
davolash muassasalarida bemorlarni kuzatishdan olingan natijalarni, meteorologik,
seysmologik stansiyalardan, Yer sunʼiy yoʻldoshlaridan olingan maʼlumotni ishlash va
tarjima ishlarida qoʻllanadi.
Protsessor tarkibidagi arifmetik-mantiqiy qurilmaning ishlash prinsipini tushunish
uchun avval insonning mantiqiy fikrlash va xulosa chiqarish usullarini koʻrib chiqamiz.
Insonlar kundalik hayotda oʻzaro muloqot qilish uchun turli mulohazalardan
foydalanishadi. Maʼlumki, mulohaza – narsa yoki hodisalarning xususiyatini anglatuvchi
darak gapdir. Boshqacha aytganda, mulohaza – rost yoki yolgʻonligi haqida soʻz yuritish
mumkin boʻlgan darak gap.
Mulohazalar sodda va murakkab boʻlishi mumkin. Biror shart yoki usul bilan
bogʻlanmagan
hamda
faqat
bir
holatni
ifodalovchi
mulohazalar
sodda
mulohazalar
deyiladi.
Sodda
mulohazalar
ustida
amallar
bajarib,
murakkab
mulohazalarni hosil qilish mumkin. Odatda murakkab mulohazalar sodda mulohazalardan
„
VA
“, „
YOKI
“ kabi bogʻlovchilar, „
EMAS
“ shaklidagi koʻmakchilar yordamida tuziladi.
Mulohazalarni lotin alifbosi harflari bilan belgilash (masalan, A= „Bugun havo issiq“)
qabul qilingan. Har bir mulohaza faqat ikkita: „rost“ yoki „yolgʻon“ mantiqiy qiymatga
ega boʻlishi mumkin. Qulaylik uchun „rost“ qiymatni 1 raqami bilan, „yolgʻon“ qiymatni
esa 0 raqami bilan belgilab olamiz.
A va B sodda mulohazalar bir paytda rost boʻlgandagina rost boʻladigan yangi
(murakkab) mulohazani hosil qilish amali
mantiqiy koʻpaytirish amali
deb ataladi.
Bu amalni
konyunksiya
(lotincha: conjunctio– bogʻlayman) deb ham atashadi.
Mantiqiy koʻpaytirish amali ikki yoki undan ortiq sodda mulohazalarni „VA“ bogʻlovchisi
bilan bogʻlaydi hamda „A va B“, „A and B“, „A Λ B“, „A · B“ kabi koʻrinishda yoziladi.
Mantiqiy koʻpaytirishni ifodalaydigan quyidagi jadval
rostlik jadvali
deb ataladi.
a = 5 print (a>3 and a3 or a3 and a<10))
Agar bir vaqtning o’zida bir emas, balki bir nechta shartlarni tekshirmoqchi bo’lsak,
mantiq operatorlari (and, or) juda qo’l keladi. Bunda 2 xil shartdan kamida bittasi
bajarilishi, yoki ikkalasi ham bajarilishini tekshirib ko’rsak bo’ladi. Masalan, hozir uchta
sonni olib o’zaro taqqoslaymiz. Bunda bir son qolgan ikkalasidan ham kattaligini yoki
kamida bittasidan kattaligini tekshiramiz:
a = 10 b = 15 c = 20 if a>b and b>c: print("Ikkalasidan ham katta") elif b>a or b>c:
print("Kamida bittasidan katta").
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 185
Pythonda Shart operatorlari.
Pythonda shart operatorlari shartni tekshirish uchun ishlatiladi. Pythonda shart
operatorini bir necha xil ko`rinishi mavjud:
if (mantiqiy ifoda):- shart operatorining bu ko`rinishi mantiqiy ifoda rost bo`lgan
holda qandaydir kod bajarilishi uchun ishlatiladi.
if (mantiqiy ifoda):…else-shart operatorining bu ko`rinishida mantiqiy ifoda rost
bo`lsa, birinchi ifodalar bloki bajariladi(bu blok “if-blok” deb nomlanadi), aks holda
keyingi ifodalar bloki bajariladi(bu blok “else-blok” deb nomlanadi).
if (mantiqiy ifoda):…elif(mantiqiy ifoda):…else- shart operatorining bu
ko`rinishida oldingi shart yolg`on bo`lganda keyingi shart tekshiriladi. Bu ifoda o`zida
ikkita bir-biriga bog`liq bo`lgan if else-if else ifodani bir ifodada if elif else saqlaydi. Bu
dasturni o`qishni osonlashtiradi.
Demak endi bu holatlarning barchasini misollar yordamida ko’rib chiqamiz:
if
if kalit so’zi biror shartning bajarilishi yoki bajarilmasligini tekshiradi. Masalan, bir
qiymat ikinchisidan kattaligi yoki ular o’zaro teng emasligi va hokazo kabi shartlarni
tekshirish mumkin. Hozir oddiy misol qilib a sonni b sonidan katta ekanlgini tekshirib
ko’ramiz. Agar shart bajarilsa, “HA” degan yozuv ekranga chiqsin.
else
else kalit so’zi “aks holda” jumlasi kabidir. Shartimiz bajarilmaganda nima amal
bajarish kerakligini ko’rsatish uchun qo’llaniladi. Masalan, a soni b sonidan katta bo’lsa,
“HA” yozuvini ekranga chiqaramiz, agar bus hart bajarilmasa, “YO’Q” yozuvi ekranga
chiqarilsin.
elif
agar bir emas, malki ko’proq shartlarni tekshirishga to’g’ri kelsa, elif kalit so’zini
ishlatamiz. Bunda if kalit so’zi bilan shart tekshiriladi, qolganlari esa elif kalit so’z bilan
tekshiriladi.
Xulosa
:
Mantiqiy operatsiyalar (and, or, not) va shartli ifodalar (if, elif, else) dasturlashda
dastur oqimini boshqarish va qaror qabul qilish uchun muhim vositalardir. Mantiqiy
operatsiyalar haqiqat qiymatlari bilan ishlaydi, shartli ifodalar esa ma'lum shartlarga
asoslangan turli harakatlarni bajaradi. Ular yordamida foydalanuvchi kiritgan
ma'lumotlarga qarab dastur turli javoblar yoki xatti-harakatlarni amalga oshiradi. Bu ikki
vosita dasturga murakkab mantiqiy qarorlar qabul qilish imkonini beradi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
73-son 3–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 186
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Karimberdiyevich, O. M., & Abdulaziz o‘g’li, Y. M. (2024). SUN’IY
INTELLEKTNING AFZALLIKLARI VA KAMCHILIKLARI. IZLANUVCHI,
1(1), 75-85.
2.
Karimberdiyevich, O. M., & Abdulaziz o‘g‘li, Y. M. (2024). NEYRO
KOMPYUTERLAR. YANGI O ‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR
JURNALI, 1(5), 19-27.
3.
Karimberdiyevich, O. M., & Abdulaziz o‘g‘li, Y. M. (2024). K-YAQIN QO'SHNI
ALGORITMI. IZLANUVCHI, 1(1), 122-124.
4.
Abdulaziz o'g'li, Y. M. (2025). WPFDA ANIMATSIYA YARATISHNI
QO’LLANISHI. MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR
SCIENTIFIC SOLUTIONS, 1(4), 172-175.
5.
Abdulaziz o’g’li, Y. M. (2025). MOLIYA VA HISOB–KITOB ILOVALARIDA
WPF BILAN ISHLASH. MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR
SCIENTIFIC SOLUTIONS, 1(4), 189-193.
6.
Karimberdiyevich, O. M. (2024). NEYROEMULYATORLAR VA ULARNING
QO'LLANILISHI. YANGI O ‘ZBEKISTON, YANGI TADQIQOTLAR JURNALI,
1(5), 82-89.
7.
Abdulaziz ogli, Y. M. (2025). WPF DA IKKI O’LCHOVLI VA UCH O’LCHOVLI
GRAFIKALAR BILAN ISHLASHNING HAYOTGA TATBIQLARI. MODERN
PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR SCIENTIFIC SOLUTIONS, 1(4), 176-
179.
8.
Karimberdiyevich, O. M., & Abdulaziz o’g’li, Y. M. (2024). MASHINANI O
‘RGANISHDA TASNIFLASH VA REGRESSIYA. IZLANUVCHI, 1(1), 114-121.
9.
Karimberdiyevich, O. M., & Abdulaziz o‘g‘li, Y. M. (2024). PIVOT JADVALI
YARATISH
VA
TAHRIRLASH.
YANGI O ‘ZBEKISTON, YANGI
TADQIQOTLAR JURNALI, 1(5), 28-30.
10.
Karimberdiyevich, O. M., & Abdulaziz o’g’li, Y. M. (2024). MASHINANI O
‘RGANISHDA TASNIFLASH VA REGRESSIYA. IZLANUVCHI, 1(1), 114-121.
11.
Karimberdiyevich, O. M. (2024). FORMAL GRAMMATIKA VA SEMANTIK
TO’R. IZLANUVCHI, 1(1), 94-99.
12.
Karimberdiyevich, O. M., & Abdulaziz o‘g’li, Y. M. (2024). PROGNOZLASH VA
VIZUALIZATSIYA. TA’LIM, TARBIYA VA INNOVATSIYALAR JURNALI,
1(1), 124-132.
