Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 97
KORREKSION PEDAGOGIKA ASOSLARI VA INKLYUZIV TA’LIM
Madiyeva Charos Dovutovna
Toshkent Amaliy Fanlar Unversiteti
Katta o‘qituvchisi
Isroilov Ozodbek Faxriddin o‘g‘li
Tarix yo‘nalishi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy ta’lim tizimida korreksion pedagogika va
inklyuziv ta’limning asoslari o‘rganiladi. Har bir bolaning, ayniqsa imkoniyati cheklangan
bolalarning individual ehtiyojlariga mos o‘qitish usullarini qo‘llash muhimligi
ta’kidlanadi. Korreksion pedagogika bolalardagi rivojlanishdagi muammolarni aniqlash va
bartaraf etishga qaratilgan maxsus soha sifatida taqdim etiladi. Uning tarkibiy tarmoqlari
sifatida surdopedagogika, tiflopedagogika, logopediya va oligofrenopedagogika
ko‘rsatiladi. Inklyuziv ta’lim esa maxsus ehtiyojli bolalarni umumiy ta’lim muassasalariga
integratsiya qilishga, teng imkoniyatlarni yaratishga, moslashuvchan o‘quv usullarini
qo‘llashga va ijtimoiy inklyuziyani ta’minlashga qaratilgan jarayon sifatida tushuntiriladi.
Maqolada korreksion pedagogika va inklyuziv ta’lim o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik va
ularning o‘qituvchilar, psixologlar, logopedlar kabi mutaxassislarning hamkorligi orqali
amalga oshirilishi muhimligi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
Korreksion pedagogika, inklyuziv ta’lim, maxsus ehtiyojli bolalar,
surdopedagogika,
tiflopedagogika, logopediya, oligofrenopedagogika, ta’limda
inklyuziya, individual yondashuv, ijtimoiy integratsiya.
Annotation:
This article explores the fundamentals of correctional pedagogy and
inclusive education within the modern educational system. It emphasizes the importance
of adapting teaching approaches to meet the individual needs of every child, especially
those with disabilities. Correctional pedagogy is presented as a specialized field aimed at
identifying and overcoming developmental challenges in children, with various branches
such as surdopedagogy, tiflopedagogy, logopedics, and oligophrenopedagogy. Inclusive
education, on the other hand, focuses on integrating children with special needs into
general educational settings, ensuring equal opportunities, flexible teaching methods, and
social inclusion. The article highlights the interconnection between correctional pedagogy
and inclusive education, stressing the necessity of collaboration among teachers,
psychologists, speech therapists, and other specialists.
Keywords:
Correctional pedagogy, inclusive education, special needs children,
surdopedagogy, tiflopedagogy, logopedics, oligophrenopedagogy, educational inclusion,
individual approach, social integration.
Kirish
Zamonaviy ta’lim tizimida har bir bolaning individual ehtiyojlariga moslashgan
yondashuv muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu jihatdan, korreksion pedagogika va
inklyuziv ta’lim zamonaviy pedagogik jarayonning muhim yo‘nalishlaridan biridir. Bu
ikki tushuncha bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, imkoniyati cheklangan
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 98
bolalarning to‘laqonli rivojlanishi, ijtimoiylashuvi va bilim olishini ta’minlashga xizmat
qiladi.
Korreksion pedagogika tushunchasi:
Korreksion pedagogika – bu jismoniy yoki
ruhiy rivojlanishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning rivojlanishida uchraydigan cheklovlarni
bartaraf etishga, ularning shaxsiy imkoniyatlarini rivojlantirishga qaratilgan ilmiy-nazariy
va amaliy pedagogika sohasi hisoblanadi.
Korreksion pedagogikaning asosiy vazifalari:
Nuqsonli rivojlanish sabablari va shakllarini o‘rganish;
Maxsus ta’lim metodlarini ishlab chiqish;
Korreksion-didaktik dasturlar asosida ta’lim jarayonini tashkil etish;
Ijtimoiy-madaniy moslashuvni ta’minlash.
Korreksion pedagogika turlari quyidagicha ajratiladi:
Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan ishlovchi surdopedagogika;
Ko‘rishda muammosi bo‘lganlar bilan – tiflopedagogika;
Nutq nuqsonlari bo‘lganlar bilan – logopediya;
Aqliy rivojlanishda orqada qolganlar bilan – oligofrenopedagogika.
Surdopedagogika
– eshitishida nuqsoni bo‘lgan (kar yoki kar-soqov) bolalarni
o‘qitish va tarbiyalash bilan shug‘ullanuvchi maxsus pedagogika sohasi hisoblanadi.
Ushbu soha eshitish qobiliyati cheklangan bolalarning nutqini rivojlantirish, ularni ijtimoiy
muhitga moslashtirish va bilim berish metodlarini ishlab chiqadi.
Tiflopedagogika
– ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan (ko‘zi ojiz yoki zaif ko‘ruvchi) bolalar
bilan ishlashga ixtisoslashgan maxsus pedagogika tarmog‘idir. Bu soha ko‘zi ojiz bolalarni
mustaqil yashashga, ta’lim olishga va jamiyatga integratsiyalashishga tayyorlaydi.
Logopediya
– nutqida buzilishlar bo‘lgan bolalar va kattalar bilan ishlovchi fan va
amaliy soha bo‘lib, nutq nuqsonlarini aniqlash, tuzatish va oldini olish bilan shug‘ullanadi.
Oligofrenopedagogika
– aqliy rivojlanishida orqada qolgan (intellektual nuqsonli)
bolalarni o‘qitish, tarbiyalash va ijtimoiy hayotga tayyorlash bilan shug‘ullanuvchi maxsus
pedagogika tarmog‘idir.
Inklyuziv ta’lim mohiyati:
Inklyuziv ta’lim (inclusive education) – bu imkoniyati
cheklangan bolalarni sog‘lom tengdoshlar bilan birgalikda umumiy ta’lim muassasalarida
o‘qitish va tarbiyalash jarayoni bo‘lib, u har bir bolaning ehtiyojlariga mos o‘quv muhiti
yaratishni nazarda tutadi.
Inklyuziv ta’limning asosiy tamoyillari:
Barqarorlik va teng imkoniyatlar: Har bir bola ta’lim olish huquqiga ega.
Moslashuvchanlik: Ta’lim dasturlari va metodlari har bir bolaning imkoniyatiga
qarab moslashtiriladi.
Hamkorlik: O‘qituvchi, ota-ona, defektolog, psixolog va boshqa mutaxassislarning
birgalikdagi faoliyati.
Ijtimoiy integratsiya: Maxsus ehtiyojli bolalarning jamiyatga to‘laqonli qo‘shilishi.
Inklyuziv ta’limning afzalliklari:
Nogironligi bo‘lgan bolalarda o‘zini jamiyatning to‘laqonli a’zosi deb his qilish hissi
paydo bo‘ladi;
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 1–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 99
Sog‘lom bolalarda sabr, hamdardlik, bag‘rikenglik kabi ijtimoiy his-tuyg‘ular
rivojlanadi;
Jamiyatda diskriminatsiya va kamsitish darajasi pasayadi.
Korreksion pedagogika va inklyuziv ta’lim o‘zaro aloqasi:
Inklyuziv ta’lim
samarali bo‘lishi uchun korreksion pedagogikaning yutuqlari va metodikasi asosida
individual yondashuvlar qo‘llaniladi. Shu sababli, inklyuziv ta’limda defektolog, logoped,
psixolog kabi mutaxassislar ishtiroki muhim hisoblanadi. Maxsus ta’lim metodlari,
individual o‘quv rejalari, moslashtirilgan darsliklar va texnik vositalar orqali o‘quvchilarni
qo‘llab-quvvatlash ta’minlanadi.
Xulosa
Korreksion pedagogika va inklyuziv ta’lim zamonaviy ta’lim tizimining ajralmas
tarkibiy qismlaridan hisoblanadi. Korreksion pedagogika orqali imkoniyati cheklangan
bolalarning individual rivojlanishiga to‘g‘ri va samarali ta’sir ko‘rsatish, ularni jamiyatga
tayyorlash imkoniyati yaratiladi. Bu soha bolalarning psixofizik xususiyatlarini hisobga
olib, maxsus ta’lim metodikalarini ishlab chiqadi va qo‘llaydi. Inklyuziv ta’lim esa har bir
bolaga, uning jismoniy yoki aqliy holatidan qat’i nazar, teng va sifatli ta’lim olish
imkoniyatini beradi. U bolalarni ijtimoiylashtirish, diskriminatsiyani bartaraf etish va
bag‘rikeng jamiyat qurishda muhim o‘rin tutadi. Inklyuziv yondashuv orqali sog‘lom va
imkoniyati cheklangan bolalar birgalikda o‘qib, bir-birini tushunishga va hurmat qilishga
o‘rganadilar. Umuman olganda, korreksion pedagogika va inklyuziv ta’lim o‘zaro uyg‘un
holda faoliyat yuritib, har bir bolaning huquqini ta’minlash, salohiyatini ochish va uni
jamiyatning to‘laqonli a’zosiga aylantirishga xizmat qiladi. Bu esa demokratik, adolatli va
insonparvar jamiyat barpo etishning muhim omillaridan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Azizxo‘jaeva N.N. Pedagogika. – T.: Sharq, 2020.
2. Yuldasheva M.A. Korreksion pedagogika asoslari. – T.: O‘qituvchi, 2021.
3. UNESCO. Inclusive Education Guidelines. – 2009.
4. Amonov A., Qodirova M. Maxsus pedagogika va inklyuziv ta’lim. – T.: Fan, 2022.
5. Respublikamizdagi “Nogironligi bo‘lgan shaxslar huquqlari to‘g‘risida”gi qonun, 2021.
6. Defektologiya jurnali – 2023-yil 1-son.
