Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 43
1, 2-KLASLARDA FEYIL SÓZ SHAQABÍN ÚYRENIW
Usenbaeva Gozzal
Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı
Baslawısh tálim fakulteti 3v-topar studenti
Annotatsiya:
Bul maqalada feyil sóz shaqabı boyınsha 1,2-klass ana tili hám oqıw
sawatlılıģı sabaqlıģında berilgen shınıģıwlar keltirilip ótiledi. Sonday-aq feyil sóz shaqabın
baslawısh klass oqıwshılarına ùyretiw haqqında aytılıp ótiledi.
Tayanish sózler:
Ana tili sabaqlıǵı, baslawish klass, oqıwshı, feyil sóz shaqabı, 1,2-
klass sabaqlıqları.
Baslawısh klass oqıwshıları sóz shaqapları menen ulıwma tanıstırılǵannan soń hárbir
leksikalıq-grammatikalıq topar jeke úyreniledi. Bul sóz shaqapların úyreniwdiń dáslepki
basqıshlarında-aq olardı salıstırıwda qolay shárayat jaratadı hám rawajlandıradı.
Grammatikalıq túsiniklerdiń tiykarǵı táreplerin anıq ajıratıwǵa imkan beredi. Baslawısh
klass oqıwshıları atlıq, kelbetlik, sanlıq, feyil sóz shaqaplarınıń tómendegi qásiyetlerin
bilip aladı:
Sóz neni bildiredi. (shaxs, nárse, belgi, háreket)
Qanday sorawlarǵa juwap beredi.
Ózgeriw-ózgermewi qanday turaqlı kategoriyalarǵa bóliniwi.
Gápte tiykarınan qanday wazıypada keliwi.
Oqıwshılar usı úyrengen belgiler tiykarında sóz shaqapların salıstıradı. Olar neni
úyrengenine qarap, hárbir sóz shaqabınıń grammatikalıq belgileri haqqındaǵı áste keńeyip
hám shuqırlasıp baradı. Dástúrge qarap, baslawısh klasta sózler dáslep juwap bolatuǵın
morgologiyalıq sorawlarǵa qarap toparlarǵa bólinedi. Feyil sóz shaqabı 1-klastan baslap
ótiledi. 2021-jılı shıqqan 1-klass ana tili hám oqıw sawatlılıǵı sabaǵında “Kún bólimleri”
temasında tómendegi qaǵıydalar berilgen.
Turaman, shınıǵıw isleymen, juwınaman, járdem beremen sıyaqlı sózler háreketti
bildiredi. Usı sıyaqlı qaǵıyda 1-klass ana tili hám oqıw sawatlılıǵı sabaqlıǵında berilgen.
1-klass oqıwshıları sóz shaqapları haqqındaǵı maǵlıwmatqa iye bolmaydı. Sonıń ushın
olarǵa feyil sóz shaqabın háreketti bildiriwshi sózler dep túsindiremiz.
Tema: Pıshıq ne sebep tamaq iship bolıp juwınadı? (ertek)
Ótken zamanda bir pıshıq kúnshuwaqta jatıp ház etip otırǵan eken. Bir torǵay esik
aldına kelip jayıla baslaptı. Pıshıq torǵaydı kórip ańlıwǵa kirisipti. Torǵay bunnan xabarsız
tapqan dánine waqtı xosh bolıp, kem-kem pıshıqqa jaqınlap jayıla beripti. Qolayǵa
keltirgen pıshıq torǵaydı qaǵıptı da alıptı. Endi jewge kirisip atırǵanda torǵay pıshıqqa
qarap:
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 44
-Men bir taza júretuǵın qus edim. Seniń qolıńa túsip qaldım. Sen meni sózsiz jeyseń.
Sizden bir ótinishim bar. Meni bet-qolıńdı juwıp, tazalanıp jeseń qalay bolar edi?-depti.
Bul ótinish pıshıqqa kútá maqul túsipti de, torǵaydı erkine qoyıp juwına baslaptı. Tap usını
kútip turǵan torǵay ushıp ketipti. Torǵaydan ayırılıp qalǵan pıshıq endigiden bılay
awqatlanıp bolıp juwınaman dep shárt etipti. Sonnan baslap pıshıqlar awqatlanıp bolıp
juwınatuǵın bolıptı.
1-tapsırma. Sorawlarǵa juwap beriń.
Torǵay pıshıqqa ne dedi? Men bir taza júretuǵın qus edim. Seniń qolıńa túsip qaldım.
Sen meni sózsiz jeyseń. Sizden bir ótinishim bar. Meni bet-qolıńdı juwıp, tazalanıp jeseń
qalay bolar edi?-depti.
Pıshıqtıń háreketleri haqqında ne bilesiz?
Pıshıqlar mıyawlaydı. Awqatlanıp bolıp juwınadı.
1-klass ana tili hám oqıw sawatlılıǵı sabaqlıǵınıń 2-bóliminde “Úkem” qosıǵında
tómendegi háreketti bildiretuǵın sózlerge baylanıslı tapsırmalar berilgen.
Quwanaman úkeme, Ol mektepke barǵalı,
Intası zor bilimge, Tek oqıwdı oylaydı.
Kúlip oynap, shad bolıp, Kitap oqıp hár qıylı,
Íqlası artar ómirge. Ósip barar oyları.
2-tapsırma. Qosıqtaǵı quwanıw, oynap – kúliw, shad bolıw sózleriniń mánisin aytıp
beriń hám qanday da bir waqıya haqqında sáwbetlesiń.
Bul shınıǵıwda quwanıw, oynap-kúliw, shad bolıw sózleri háreketti bildiretuǵın
sózler ekenligi haqqında aytılıp ótiledi [4;24].
Sonıń ushın 1,2-klaslarda háreketti bildiretuǵın sózler feyil sóz shaqabı ekenligi
túsindirilmeydi. Turıw, otırıw sózleri háreketti bildiretuǵın sózler dep túsindiriledi.
2021-jılı shıqqan 2-klass ana tili hám oqıw sawatlılıǵı sabaǵında “Ájayıp oylap
tabılıwlar” temasında tómendegi qaǵıydalar berilgen.
Oylap taptı, keldi, tarqaladı sıyaqlı sózler is-háreketti bildiredi.
Kórindi, juwırdı, shıqtı sıyaqlı sózleri hárekettiń bolıp ótkenligin bildiredi.
Eslep qalıń! Keste tigip atır, óteseń sıyaqlı sózler háreketti bildiredi. Olarǵa ne qılıp
atır?, ne qılasań? degen sorawlar qoyıladı [6;30].
2-klastan baslap háreketti bildiretuǵın sózlerdiń sorawları haqqında maǵlıwmat
berile baslaydı. Shınıǵıwdaǵı háreketti bildiretuǵın sózlerge sorawlar qoyıp úyrene
baslaydı. Feyildiń máhálleri haqqında aytıladı. Kórindi sózi ótkende bolıp ótken is-
háreketti, kórinedi sózi endi bolatuǵın is-háreketti bildiretuǵın sózler ekenligi haqqında 2-
klass oqıwshılarına aytılıp ótiledi.
“Palız eginlerin qalay jetistiredi” degen temanı ótiw arqalı oqıwshılardıń háreketke
baylanıslı sózlerdi tabıw boyınsha bilimlerin bekkemlep baramız.
1-tapsırma. Berilgen tekstten háreketti bildiretuǵın sózlerdi aytıp beriń.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 45
Kóp keselliklerdi emlew ushın tábiyat ónimlerinen paydalanamız. Mısalı: jóteldi
dawalaw ushın túrpiniń suwın palǵa aralastırıp ishiw kerek. Gripten saqlanıw ushın
ádiraspan tútetiw paydalı. Ádiraspan tuqımınıń birneshe danasın suw menen ishiw kerek.
Jaralardı emlew ushın atqulaqtan jaqsı nárse joq. Ánardıń suwı hám qabıǵınıń qaynatpası
ish awırıwǵa qarsı qollanıladı.
2-tapsırma. Súwretlerden diyqan miynetin izbe-iz aytıp beriń.
Jerdi suwǵaradı
Jerdi awdaradı
Jerdi azıqlandıradı
Tuqım sebedi
3-tapsırma. Háreketti bildiretuǵın sózlerge gáp qurań.
Tuqım sebiw - tuqımın septi. Gúlsara salma jaǵasına gúl tuqımın septi.
Egiw - ektim. Men atızǵa shiye nálin ektim.
Awdarıw, egiw, suwǵarıw, topıraǵın jumsartıw, terip alıw.
Aǵam traktor járdeminde jerdi awdardı. Atam atızdı suwǵardı. Atızdı suwǵarıp
jerdiń topıraǵın jumsarttı. Baǵdaǵı pisken miywelerdi terip aldıq
1,2-klasta «Háreketti bildiretuǵın sózler» teması boyınsha jumıs islewden
baslanadı. Oqıtıwshı dáslepki jumıslarınıń biri retinde hár qıylı súwret kórsetip, sol
boyınsha sóylesiwden baslaydı. Máselen: 1,2- klastıń ana tili hám oqıw sawatlılıǵı
sabaqlıǵında: súwrețlerge qarap olardıń ne islep atırǵanın aytıń delingen shınıǵıwlarda,
birinshi bala dene shınıqtırıw islep atır, ekinshi bala juwınıp atır, úshinshi bala awqat jep
atır, tórtinshi bala kiyinip atır. Oqıtıwshı endi usılarǵa qarap sorawlar qoyadı, shártli túrde
hár balaǵa at qoyadı, solay etip, Azat ne islep atır? Azat dene shınıqtırıw islep atır.
(Oqıtıwshı taxtaǵa jazıp baradı). Kamal ne islep atır? Kamal juwınıp atır. Bayram ne islep
atır? Bayram awqatlanıp atır. Ruslan ne islep atır? Ruslan kiyinip atır dep gúrrińlesiw
arqalı tórt gáp dúzedi. Bul taxtaǵa jazıwlı turadı. Oqıtıwshı analizge ótedi. Bunda birinshi
ret atlıqtı soraw arqalı tabıw kerek. Sebebi, feyildiń aldında atlıqtı zattıń atın bildiretuǵın
sózler degen at penen úyrengen. Sonlıqtan oqıwshılar gáp ishindegi zattıń atın bildiretuǵın
sózdi sorawı arqalı tabadı. Bunnan keyin oqıwshılarǵa atlıqtıń (balanıń atı menen)
háreketin bildiretuǵın sózdi sorawı arqalı tabadı. Mine, usınday princip boyınsha tórt gápte
analiz etiledi. Oqıwshılar taxtada jazıwlı gápti dápterine kóshirip jazadı hám háreketti
bildiretuǵın sózlerdiń astın sızıp qoyıń dep (sorawlarına sózdiń ústine jazdırıw da,
jazdırmaw da múmkin) tapsırıladı. Oqıwshılarǵa óz betinshe oqıp shıǵıwı tapsırıladı. Bul
dáwirde oqıwshılarǵa tanıs zatlar hám ózlerinshe taba alatuǵın háreketti bildiretuǵın sózler
boyınsha jumıs islew jaqsı nátiyje beredi. Máselen, Oqıwshı ne qıladı? Quslar ne qıladı?
Búlbil ne qıladı? Qoraz ne qıladı? Iyt ne qıladı? hám taǵı basqa sıyaqlı sorawlarǵa juwap
tabıw kerek. Jáne de háreketti bildiretuǵın sózlerdi zattıń atın bildiretuǵın sózler menen
birlikte alıp qaraw tiyis.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
74-son 2–to’plam Iyun-2025
Sahifa: 46
Feyil boyınsha dáslepki juwmaq ne qıladı? ne qılıp atır? degen sorawlarǵa juwap
beredi, zattıń háreketin bildiretuǵın sózler zattıń atın bildiretuǵın sózler menen tıǵız
baylanıslı boladı degen juwmaq beriwge boladı. Bul juwmaq oqıwshınıń óziniń hám ózine
tanıs zattıń háreketlerin bildiretuǵın sózler menen bekkemlenedi. Bul boyınsha dáslepki
kónlikpeler ushın 1- klastıń ana tili hám oqıw sawatlılıǵı sabaqlıǵında hár qıylı tekstler
berilgen. Sonıń menen qatar mınanday kónlikpeler payda etiwge boladı:
1.Kishi tekstler berilip, kóshirip jazıw hám háreketti bildiretuǵın sózlerdiń astın
sızdırıw;
2. Tekstten zattıń háreketin bildiretuǵın sózlerdiń qasına qawıs ishine sorawların
tawıp qoyıw;
3. Zattıń atın bildiretuǵın sózler berilip, háreketti bildiriwshi sózdiń sorawın qatar
qoyıp, oqıwshılarǵa sorawlar arqalı zattıń háreketin bildiretuǵın sózlerdi taptırıw. Mısalı:
Oqıtıwshı ne isleydi? Balıqshı ne isleydi? Qus ne qıladı?
4. Oqıtıwshı tárepinen tekst berilip, oqıwshılarǵa zattıń atın bildiretuǵın sózdiń atın
bir sızıń, zattıń háreketin bildiretuǵın sózlerdiń astın eki sızıń degen jumıs beriledi;
5. Basla, jaz, oqı, júz uqsaǵan zattıń háreketin bildiretuǵın sózler berilip, olarǵa
túbirles sózler taptırıw. Mısalı, oqı, oqıw, oqıwshı, oqıydı.
Paydalanılģan ádebiyatlar:
1.Ábdinazimov. Sh, Qutlımuratova. G, Qutlımuratov. B, Ismaylova. Z, Salieva.P
Ana tili ham oqıw sawatlılıǵı 1-bólim. 1-klass ushın sabaqlıq-Tashkent : Respublika
bilimlendiriw orayı, 2021.- 104 b
2.Ábdinazimov. Sh, Qutlımuratova. G, Qutlımuratov. B, Ismaylova. Z, Salieva.P
Ana tili ham oqıw sawatlılıǵı 2-bólim. 1-klass ushın sabaqlıq-Tashkent : Respublika
bilimlendiriw orayı, 2021.- 104 b
3.Ábdinazimov. Sh, Qutlımuratova. G, Qutlımuratov. B, Ismaylova. Z, Salieva.P
Ana tili ham oqıw sawatlılıǵı 1-bólim. 2-klass ushın sabaqlıq-Tashkent : Respublika
bilimlendiriw orayı, 2021.- 120 b
4.Ábdinazimov. Sh, Qutlımuratova. G, Qutlımuratov. B, Ismaylova. Z, Salieva.P
Ana tili ham oqıw sawatlılıǵı 2-bólim. 2-klass ushın sabaqlıq-Tashkent : Respublika
bilimlendiriw orayı, 2021.- 104 b
