Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 83
XIVA XONLIGI XVII-XX ASR BOSHLARI ROSSIYA BILAN SAVDO
MUNOSABATLARI TARIXINI XORAZM TARIXCHILARI
TOMONIDAN YORITILISHI
Termiz iqtisodiyot va servis unverateti
Tarix ta’lim yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Doimova Durdona Bahodirovna
Annotatsiya
: Mazkur maqolada Xorazmlik mahalliy tarixchilar tomonidan Xiva
xonligining XVII-XX asrlarda Rossiya bilan olib borilgan savdo va elchilik aloqalari
to’g’risida ma’lumotlari tahlil qilingan. Asarlar solishtirilgan va tahlil qilingan. Kalit
so’zlar: Munis, Ogahiy, Eltuzarxon, Firdavs ul iqbol, Gulshani davlat.
KIRISH
O’rta Osiyo xonliklarining Rossiya bilan kelgan savdo munosabatlarining yoritishda
ham XVII-XIX asr va XX asr boshlarida Xorazmda yozilgan tarixiy asarlarning ahamiyati
katta hisoblanadi. Bu asarlarda Xiva, Buxoro xonliklarining Rossiya davlati bilan kelgan
ko’pgina savdo aloqalari to’g’risida ma’lumotlar uchraydi. Ayniqsa, Xiva va Buxoro
karvonlarining Mang’ishloqqa borib savdo qilishlari u karvonlarning yo’lda talanishlari
rus karvonlarining O’rta Osiyo shaharlariga kelishi kabi ma’lumotlar beriladi. Bu ish
yuzasidan ham asosan Qo’ng’irot sulolalari davlat tepasiga kelgandan so’ngi davrda
bo’lgan savdo munosabatlari haqida batafsil gapiriladi. “Iltuzarxon (1801-1806) Xiva
tarixida hukumronlik qilgan davrda, Xiva xonligiga buysunishdan bosh tortib yurdi
Imralining arozil va avboshi Xo’ja ali urug’idan Boynazar bahodirning sardorligi bila
Erdor yo’liga borish Buxoroning urusdan keltirilgan karvonini kim filxaga ganji ravon va
xazinani begaron erdi qat ut-tariqoq tarikasi bila g’orat va toraj qilib, bazi tujjorni eng
yetkurlar. Bichquvikim farang qilib, tillaslanur… jom va silar bilar taqsim qilib, amtaai
latifa va aqmashai ifisatqim ajinasi farang va gibayn xitoyi erdi, iltifot qilmadi” Munis
o’zining “Firdavs ul-iqbol” nomli asrida Muxammad Rahmonning 1223/1808- 1809 yili
ikkinchi martida xalqi ustiga yurish qilganligini bayon etar ekan, bu urushning sababi
chorvadorlarining bayon yangi qal’adan kelayotgan Xorazm savdo karvoniga xujum etishi
edi, deb ko’rsatiladi. Yangi qal’a karbonikim ul qal’a rus…ning tasallati va taklifi bila
qozoqni ko’tarib Atil qanorida bino qilgan sabdaxonsidur, bir bo’lak Xorazm karvonikim”
Shambal anaxirida ul qal’adni chiqib qozoq tavofidin Tibiiy elining savdogari bila kelur
erdi, Ko’zna Bazirga evindi chavlur xalqi karvon orasiga kerib toroj qildi” Bundan ma’lum
bo’ladiki, 1808-1809 yili Atul bo’yida bir yangi qal’a qo’rilgan bo’lib, u yerda rus va
qozoq savdogarlari va Xiva xonligi savdogarlari savdo qilganlar. Munis o’z asarini yozar
ekan, asosan uning diqqat markazida xonlikning siyosiy xayotiy turgan. Siyosiy xayotni
xronologik tartibda batafsil gapirilgan. Ayniqsa xonlikning va feodallarning orasidagi
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 84
kurashlar mufasal yoritilgan. Lekin iltimoiy-iqtisodiy hayotning ko’p masalalari haqida
ham to’xtalib o’tgan. Yuqoridagi savdo masalasi bo’yida qurilgan ma’lumot ham Xiva
xoni Muhammad Rahimxonning chovdur xalqi ustiga ikkinchi marta yurish qilishning
sababini ko’rsatish tufayli keltirilgan. Agar chopdurlar Rossiyadan qilayotgan Xorazm
karvonini talamaganda va Muhammad Raximxon ular ustiga yurish qilmaganda edi baliki
Munis bu savdo aloqalari haqida to’xtalib o’tmagan bo’lar edi. Muhammad Rizo qo’shbigi
rus buldidin Yangi qal’aga boradurg’on Xorazm karvonini… xazm ba ixtiyot jihatdan
badarg’a yunuslik murofiqat ko’rgizib. Arang qiridan o’tkazib qo’yadilar. Munisning bu
voqiyani bayon etishdan ma’lum bo’ladiki, Rossiyaga boradigan savdo karvonlariga
maxsus harbiy kuch qo’shib ma’lum joygacha kuzatib qo’yilgan chunki shunday
qilinmaganda yo’lda biror bir falokat uchrashi mumkun edi. Davlatlar o’rtasida savdo-
sotiq ishlari ham ancha qiyinchilik bilan amalga oshirilar edi. Qozoq tafalarida (o’rtasida)
chumagoy eli yopiq va Atilsubunning kanorida yashab, qishida esa sir va Kavang sohilida
qishlar edilar. Ular “ Yangi qal’a yuli va Erdor masalasi masdul qilib, Mouronnaxirni,
Xorazim va Urus karvonin mukarran g’orat etib, ko’p begunohlarni qatil va asir qildilar”.
Avvalgi yil xorazimda qal’aga ketayotgan karvonni askarlar muhofazasidan yuborilganligi
va ma’lum yergacha ko’zatib quyilganlarini ko’rgan edik, Munisning bu bayoniga
qaraganda yangi qal’aga Xorazmdan emas, balki O’rta Osiyoning boshqa shaharlaridan
ham savdogarlar borganlar va rus savdogarlar ham O’rta Osiyo shaharlariga kelib
turganlar. Munis savdogarlar haqida gapirish tufayli qozoq toifasidan chumagay eli haqida
to’xtab o’tadi. Munis va Ogaxiy “Firdavis ul-iqbol” mazkur qo’lyozma fondi
keskinlashgandan so’ng, har yili Buxoro ustiga Xiva xoni o’zi boshliq yurish (toifali) qilib
turdi. U bilan ham cheklanmagan Xiva xoni Buxorodan Rossiyaga boradigan soyd
karvonlarini ham talagan Masalan “1238/1823-1824 yili Amir Xaydar aloqaga chiqib,
Erdor yo’li bila urushga borish bu habarni ishitib yavmutiga muboritlaridan xondan ruxsat
olib otlanib Xivadan chiqadilar karvon qasdiga qalam itijo bilan qat masasofaga etib, Erdor
yo’liga edilar yo’lda karvinlarni topib g’orat va taroj qildilar. Barcha amal va manboshi
amtaa va aqmashasin dasti tasaruffiga kergizib muovadat qildilar. XIX asr o’rtalariga kelib
Xiva xonligining ichida taxt- toj uchun va tashqi dushmanlar bilan keskin feudal kurashlar
davom etib turgan bo’lsa ham Ogaxiyning “Gulshani davlat” asarida yozishicha Rossiya
bilan savdo aloqalari bo’ylab turgan. XIX asr o’rtalariga topib va tolash qildilar. Barcha
1273/1856-1857 yili Sayid Muhammadxon davlat tepasiga kelgandan bir yil so’ng nabi-
as-soniy oyining 20 payshanba kuni… Muxammad Yokub maxram bir jamoa lashkari
jarror bila Xorazim va Buxoro karvonikim o’ris bilayotidan kelur erdilar, alarming
istiqbolig’a sharoit urasi bila zakotlarini olib kelmak uchun… Dashti Qipchoqqa Erdor
yo’li jonibiga ozim bo’ldilar” Muhmmad Yakub maxram urushdan Buxoroga borayotgan
turjorning zakoti axri uchun Dashti Qipchoqga ketmish erdi, andoqkim buqon tastir topti.
Dashti Qipchoqqa borib, tujjor guzargohida tastir topti. Dashti Qipchoqqa bir necha
muddat tavaqqar ko’rguzdi va yetishgan so’ng shart xoqmiga muvofiq barcha antaa va
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 85
aqmasha ajnasidan zakot olib muovadat qildi” Xorazimda yozilgan bu asarlarda, asosan
Xiva va Buxoro xonliklarining Rossiya bilan olib borgan munosabatlari ucharydi.
Abdulgo’ziy, Munis, Ogahiy va Bayoniy tomonidan Xorazimda ijod etilgan mazkur tarixiy
asarlarda Xarazim o’lkasida uning atrofida yashagan ko’pgina toifa va urug’larning
nomlari ko’zga tashlanadi. Bu urug’lar va toifalarning tarixini va ularni qaysi hududa
yashaganlarini o’rganishda ham bu asarlarning qiymati kattadir. Bu asarlarda nayman,
mang’it, qo’ng’irot, kangili, sart, o’zbek, uyg’ur, nukud, qozoq, Olabulik, Qiriq qiyriq,
Tanga xitoy, Qora Ahmad, va shu kabi 14 urug’ keltiriladi.
XULOSA Bu masala yuzasidan Munis tomonidan “ Firdavis ul-iqbol” da keltirilgan
qo’ydagi ma’lumot ancha xakartirdir. Abulg’oziy davrida o’zbeklar to’rt guruh birlashgan
edilar. O’zbekni to’rt guruh qilib, to’rt tupa atadi. Andoqkim. 1) Uyg’ur va nayman bir
to’pa bo’lib, durmon, yuz ming jamoasi uyg’urga qo’shildi. Payg’ambar avlodi. Shayx va
Buloq bila naymanga qo’shiladi. 2) Qo’nqiroq va Qiyot bir to’pa bo’lib, jaloyir va Ali-eli
qiyotga qo’shildi. 3) Nukuz va mang’it bir to’pa bo’lib, kenagas nukuzga qushilib… Xo’ja
eli mag’itga qo’shildi. 4) Kanigil va qipchoq bir to’pa bo’lib alag’ar 14 urug’ qo’shilib 14
urug’ ot kutardi. Xon barcha o’zbekka Darg’ondin tengizgachga Amu suvining ikki tarafi
va har narlarkim Amu suvidin munishaab bulibdur Alarning atrofini taqsim qilib berdi.
Urganch xalqin qilib kuchirib, Xoqonning marg’ib jonibida qal’a solib, ko’p yer beradi .
Xolo Urganch ul mavzilardir. Bog’ayot ma’mura va obodon. Xorazimning ulug’
sonaxonasidin. Bu voqiy tarxiy 1056-1646 yilda tovuq yili edi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Бартольд В.В История кудьтурной жизни Туркистани Л.. 1927
2. 2. Бартольд В.В История изучения Вастока в Европе и Россин. Изд. Второе. Л 1925
1
3. Munis va Ogahiy “Firdavis ul iqbol” mazkur qo’lyozma fondi Abdug’oziy. “Shajariy
turk”. Mazkur qo’l yozma fondi
4. Abdulg’oziy “Shajariy Turk”. B. Lemezon nashri. 1-tom. Sankt-Petirburg,
