Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 65
QORAXONIYLAR DAVLATIDA TA’LIM FAOLIYATI
Doimova Durdona Bahodirovna
Termiz iqtisodiyot va servis unverateti
Tarix ta’lim yo’nalishi 2-bosqich talabasi
Annotatsiya
: Ushbu tadqiqotda birinchi musulmon turkiy davlati bo‘lgan
Qoraxoniylar davrdagi manaviy ma`rifiy va ta`lim faoliyati to‘g‘risida ma`lumot berildi.
Tadqiqot mavzusi bo‘yicha turli ma`nbalar o‘rganilib, natijalari bo‘yicha kerakli
ma`lumotlar tadqiqot doirasiga kiritildi. Binobarin, diniy omil (Islom dini) Qoraxoniylar
ta`lim faoliyatiga ijobiy ta`sir ko‘rsatadigan muhim omil hisoblanadi. Qoraxoniylar
islomni qabul qilgunga qadar ularning ta`lim faoliyatlari ma`lum bir tizimli ma`rifiy
faoliyati mavjud emas adi. Islomni qabul qilish bilan birga ancha tartibli va tizimli bo‘lib
boradi ta`lim tizimi, ta`lim tizimining diqqat markazida madrasalar va shu davrda etishib
chiqqan olimlar ayamiyatli iz qoldirganini ko‘rish mumkin. Kalit so‘zlar: Ta`lim, o‘qitish,
Qoraxoniylar, madrasa, mudarris.
KIRISH:
Hoqonlikning g‘arbiy qismida ellikdan ortiq tanga bosib chiqarish uchun
iqtisodiy patentsiali yuqori bo‘lgan shahar mavjud edi. Davlatning sharqiy qismida
mintaqa aholisi va davlat o‘rtasidagi munosabatlar ta’minlashga mas’ul bo‘lgan davlat
ayonlar islom dinini yangi qabul qilgan yuz minglab odamlar uchun faqihlarga va fiqhiy
asarlarga ehtiyoj bor edi1 . Madrasa arab tilida dars olib boriladigan joy, talabalar bilim
olidigan bino demakdir. Madaris - bu madrasalarning ko‘pligi. Islomning qadimgi
davrlaridagi masjidlar ta`lim berilgan joylar edi. Ta`lim faoliyatining ko‘payishi va xilma-
xilligi bilan ta`lim markazi masjidlardan madrasalarga o‘tishni boshladi. Bir tomondan
madrasalar boshqa tomondan masjidlarning o‘rnini bosa boshlagach, masjidlar ham yangi
ta`lim markazi sifatida faoliyat yuritmoqda edi. Biroq, masjidlar ibodat markazlari
bo‘lganligi sababli, ta`lim faoliyati ortish natijasida darslar va ibodatlarning birgalikdagi
olib borish ehtiyoji natijasida yuzaga kelgan ba`zi muammolarni to‘liq hal qila olmaydilar
bu kabi muammolar esa madrasa muassasalarini barpo etishni majburiylashtirdi.
Shuningdek, bir tomondan masjidlarda ibodat qilinadigan joylair bo‘lgan boshqa
tomondan, masjidlarda dars jarayonidagishovqinli va bahs munozarali holatlar ibodatga
kelgan insonlar uchun kop ham uyg‘un muhit emas edi . Yana darslarning ko‘payishi bilan
(Islom ilmlari va tabbiy ilmlar) kengayayotgan o‘rganuvchi auditoriyasiga javob berish
uchun masjidlardan ajratilgan muassasalarga ehtiyoj bor edi. Bu sabablarning barchasi
alohida madrasa muassasasining paydo bo‘lishiga zamin yaratdi . Ushbu o‘zgarishlarga
muvofiq o‘rta asr islom dunyosidagi birinchi zamonaviy madrasa Tamg‘ach Ibrohim
Bug‘roxon tomonidan 1066 yilda Samarqandda ochilgan. Ushbu muassasa boshqa
muassasalardan o‘ziga xos farqlar mavjud; qurilish jihatdan alohida noyob bino, talabalar
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 66
turar joyi, kutubxona, saylangan boshqaruvchilar, dasturlar va kurslarning ma`lum bir
tuzilishiga ega talabalar uchun stipendiyalar, inflyatsiya darajasiga qarab belgilanadigan
professor maoshlari va doimiy manbalar aniq, belgilangan yillik byudjet kabi funksiyalar
mavjud edi. Tamg‘ach Ibrohim Bug‘roxon tashabbusi bilan ushbu ta`lim muassasadida,
XII asrda birgina Buxoroda maosh oluvchi olti ming fiqih olimlari bo‘lganligi ta`lim va
tarbiya faoliyatiga qanchalik ahamiyat berilishining aniq ko‘rsatkichidir. Madrasalarning
asosiy vazifasi imom, muazzin, xatib, voiz va muftiy kabi davlat odamlarini ta`minlashdir
shuningdek ularning ehtiyojlariga javob beradigan o‘qimishli odamlarni tayyorlashdan
tashqari, sud ishlaridan sug‘orish va sudya, muhtesiblik, kotib, tarjimon, josus, notarius,
elchixona, noib, hokim va vazir kabi davlat kadrlariga bo‘lgan ehtiyojlarga javob berish
edi. Madrasalarning tashkil topishi va sonining ortishi, davlat hizmatchilarining va
olimlarni tayyorlashga bo‘lgan umumiy ehtiyoji kelib chiqishi haqida aytish mumkin
Qoraxoniylar, X asrda Movaraunnahir va Sharqiy Turkiston o‘rtasidagi mintaqada
tashkil etilgan davlat tili sifatida(xoqaniy turkchasini) yozma tili sifatida ishlatgan. Ushbu
davrda uyg‘ur yozuvi bilan bir qatorda arab yozuvidan ham foydalanilgan. So‘z boyligi
jihatidan eski turk tiliga yaqin nisbatan boy uyg‘urch islomda avvalgi davrda buddizm
bilan bog‘liq so‘zlarning aksariyati lug‘antda so‘zlar o‘rniga islomga tegishli so‘zlarni o‘z
ichiga olingan. 1069 yilda Yusuf Xos Hojib tomonidan yozilgan va 6645 baytdan iborat
"Qutatg‘u bilig" hamda 1074 yilda Mahmud Qoshg‘ariy tomonidan yozilgan Devoni
lug‘ati turk, asari arablarga turkiy tilini o‘rgatish maqsadida turk tilining birinchi lug‘ati
hamdir. Adib Ahmet Yukneki tomonidan yozilgan va 101 ta to‘rtlikdan iborat "Hibat
ulhaqoyiq", Yassaviy tomonidan yozilgan Devoni Hikmat Qoraxoniy turkiy tilning asosiy
namunalaridir. Devoni lug‘ati turk asarida 8624, Qutadg‘u bilikda 2961, "Hibat ul-
haqoyiq" 1306 so‘zlarning mavjudligi, Qoraxoniylar turkiy tilining juda katta so‘z
boyligiga egaligi ko‘rsatkichdir . Qoraxoniylar turkiychasi birinchi islomiy adabiy tildir.
XI-XII asrlarda Qashqar va Sharq va G‘arb Turkistonda rivojlangan. X asrda Qoraxoniylar
tomonidan islomning qabul qilinishi bilan uning atrofidagi islom davlatlari bilan yaqin
aloqalar o‘rnatildi. Aloqalar turli xil ijtimoiy institutlarga va ayniqsa tilga muhim ta`sir
ko‘rsatdi. Shunday qilib, Qoraxoniylar turkchasida arab va fors tillaridan tashkil topgan
ba`zi bir til elementlari joylashdilar va xalq tilidan tashqarida guruh tili vujudga kela
boshladi. Ushbu davr asarlari islom an`analarini yaratishda foydalaniladigan til qisqa vaqt
ichida urf-odatlarga ta`sirini namoyish etib, qoraxoniylar turkchasida asarlar yaratdila
boshlandi. Qoraxoniylar o‘rta Osiyo turkiy madaniyatning davom etishida muhim rol
o‘ynadi va ta`sir ko‘rsatdi. Mahmud Qoshg‘ariy va Yusuf Hos Hojib davrning ikki muhim
olimidir. Mahmud Qoshg‘ariy "Devoni lug‘ati`t turk" asari bilan arab madaniyatiga qarshi
chiqqan. Mahmud Qoshg‘ariy XI asrda Markaziy Osiyodagi eng yirik tilshunos bo‘lish
nuqtai nazaridan ham muhimdir. Yuqorida aytib o‘tilgan asarda turkiy xalqlar tarixi,
geografiyasi, dostoni va afsonalari haqida muhim ma`lumotlar keltirilgan. Bolasog‘unlik
Yusuf Xos Hojib tomonidan uyg‘ur alifbosida yozilgan Qutadg‘u bilig davrning muhim
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 67
asarlari qatoriga kiradi. 1069 yilda she`riy uslub bilan yozilgan ushbu asar Bug‘roxonga
taqdim etildi. Bu asar birinchi turkiy siyosatnoma ekanligi Saljuqiylar vaziri
Nizomulmulkni ham ta`sirlantirdi va Nizomulmulk ushbu asardan ilhomlanib,
siyosatnoma nomli asarini yozib, Sulton Malikshoxga taqdim etdi. X-XIII asrlarda turk-
islom dunyosida ilmiy tadqiqotlar juda rivojlangan darajada edi. Olimlar hukmdorlar
tomonidan yuqori baholangan. Shuningdek ushbu davrda yashgan olimlar evropaga chuqur
ta`sir ko‘rsatdilar. Fizika, matematika, Astronomiya va mantiq bo‘yicha 160 ta asarga ega
bo‘lgan Forobiy Aristotel g‘oyalarini juda yaxshi sharhlagan. Uning sharhlari tufayli u
ikkinchi o‘qituvchi(muallimi soniy) deb nomlandi. G‘arbiy dunyoda u "Al Farabius" nomi
bilan mashhur bo‘lib, ko‘plab asarlari lotin tiliga tarjima qilingan va darslik sifatida o‘rta
maktablarda o‘qitilgan. Ibn Sino buyuk tibbiyot olimi va faylasufidir. Tibbiyot, mantiq,
fizika va din falsafasi sohalarida 220 ga yaqin asar yozgan. G‘arbliklar tomonidan
"Tibbiyot hukmdori" unvoniga sazovor bo‘ldi. Hususan Berunining 110 dan ortiq asarlari
mavjud. U geografiya fanini islom olamida mustaqil bir fanga aylantirdi. Qoraxoniylarda
hukmdorlar ilmiy faoliyat va olimlarga e’tibor berishgan. Himoyalash natijasida ilmiy
faoliyat ancha yaxshilandi. Hukmdorlar yuqorida aytib o‘tilgan markazlarga Toshkent,
Bolosog‘un, Qashg‘ar va boshqa shaharlarning ahamiyat ortib san`at markazlariga aylandi.
Qoraxoniy hukmdor- larining ilm-fan sohasidagi ilmlarga muhabbati muhim
o‘zgarishlarga olib keldi va olimlarning sonini ko‘paytirishga imkon berdi.
Hukmdorlarning ta`lim faoliyatiga bunday ahamiyat berishlari aslida ikkita muhim omil.
Birinch sababi islom dinini yaqinda qabul qilgan turk qabilalarining yangi e`tiqodlarini
mustahkamlash va yangi e`tiqodlariga zid bo‘lgan eski e`tiqodlarni yo‘q qilish.Ikkinchisi
shialarga qarshi ushbu ta`lim muassasalari orqali sunniylar o‘z e`tiqodlarini
mustahkamlash . Islom olamida dastlab ta`lim va tarbiya ishlari xususiy joylarda olib
borilmadi, kuttab (maktab) deb nomlangan o‘qituvchilar uylari va masjidlarda faoliyat olib
borilgan8 . Boshqa tomondan, madrasalar o‘quv faoliyati nuqtai nazaridan juda muhim
o‘rinni egallaydi. Boshqa tomondan madrasalar o‘quv faoliyati nuqtai nazaridan juda
muhim o‘rinni egallaydi. Islom tarixida madrasalar ta`lim va tarbiya faoliyatida tobora
muhim ahamiyat kasb etishi va auditoriyasi kengayishi natijasida paydo bo‘lgan
muassasalardir.
XULOSA:
Qoraxoniylar tomonidan O‘rta Osiyo shaharlarida qurilgan Samarqand,
Buxoro, Toshkent, Bolasog‘un, Yorkent, Qoshg‘ar madrasalari muhim marifat
markazlarga aylandi. Madrasalarda olib borilgan o‘quv ishlari ma`lum tartibda va tizimli
ravishda olib borilar edi. Madrasalarda o‘qish va yozish ta`limi bilan bir qatorda Qur`on,
tafsir shuningdek dinniy darslar o‘qitildi. Mamlakatdagi ta`lim tizimi samarali va
rivojlanishga faqat o‘sha mamlakatda boshqaruv kuchi ko‘magida erishish mumkin.
Qoraxoniylarning hukmdorlari buni ta`minlaganligi sababli, ta`lim tizimlari kun sayin
rivojlanib bordi uning samaradorligini davom ettirdi.
Ustozlar uchun
pedagoglar.org
75-son 1–to’plam Iyul-2025
Sahifa: 68
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. O‘zaydin, A., Kamalov, I., Xunkan. Birinchi musulmon turk davlatlari. (2013 yil).
2. T.R. Anadolu universiteti nashr soni: 2340, Ochiq ta`lim fakulteti nashr soni: 1337,
3. Veb-ofset Tes. 2-nashr. Eskishehir
4. Birinchi Usmonli madrasalari Bilgi, M. Istanbul universiteti adabiyot fakulteti nashrlari
3101, Istanbul: Xatlar fakulteti bosmaxonasi. (1984 yil).
5. O‘zaydin, A., Kamalov, I., Xunkan. Birinchi musulmon turk davlatlari.(2013-yil b 124).
6. O‘sha adabiyot Birinchi musulmon turk davlatlari.(2013-yil b 124).
7. O‘zaydın, A. Qoraxoniylar. Turkiya Diyonat vaqfi Jamg‘armasi Islom Ensiklopediyasi,
24, 410. Istanbul:Kumash A.sh. (2001yil).
8. Shahin, M.Turk tarixi va madaniyati. Anqara: So‘zkesen Matbaachılık, 6-nashr, b 70-
71. (2010 yil).
9. Akyuz, Y. Turk ta`limi tarixi (milodiy1000 yillar). 11-nashr, Anqara: Pegem nashriyot.
2007 yil b 21-22.
10. O‘sha asar Turk ta`limi tarixi (milodiy1000 yillar). 11-nashr, Anqara: Pegem
nashriyot. 2007 yil b 75.
