World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-1_June-2025
192
PARATAEKVONDOCHILARNING STRESSGA MOSLASHISHI
Isoqova Shoxista Sayfiddinovna
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi
2-sonli Toshkent akademik litseyi
Jismoniy tarbiya fani oliy toifali o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Tayanch-harakat
apparatida
kasalliklari
bo‘lgan
parataekvondoshilarning sport mashg‘ulotlarining xususiyatlari ko‘rib chiqiladi.
Ta’kidlanishicha, tayanch-harakat tizimida nuqsoni bo‘lgan shaxslar uchun
taekvondo bo‘yisha sport mashg‘ulotlarini o‘tkazish masalalari bo‘yisha yetarlisha
ilmiy-metodik adabiyotlar mavjud. Ammo amaliyotda ushbu muammolarni o‘rganish
yo‘nalishlari yetarlisha tizimlashtirilmagan. Tadqiqotimiz davomida tayanch-harakat
tizimida nuqsoni bo‘lgan parataekvondo sportchilarining sport mashg‘ulotlari
samaradorligiga ta’sir etuchi asosiy omillar aniqlandi va kerakli mashg‘ulot metodi
ishlab chiqildi.
Kalit so‘zlar:
parataekvondo, sport mashg‘ulotlari, tayanch-harakat tizimi
kasalliklari, adaptiv sport dasturi.
PARA-TAEKWONDO ATHLETES' ADAPTATION TO STRESS
Isaqova Shokhista Sayfiddinovna
Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan
Tashkent Academic Lyceum No. 2 Higher Category
Teacher of Physical Education
Annotation:
The features of sports training of young para-taekwondo athletes
with musculoskeletal disorders are considered. It is noted that there is a sufficient
amount of scientific and methodological literature on the issues of conducting sports
training in taekwondo for people with musculoskeletal disorders. However, in
practice, the areas of study of these problems are not sufficiently systematized. During
our study, the main factors affecting the effectiveness of sports training of para-
taekwondo athletes with musculoskeletal disorders were identified and a method of
training was developed.
Keywords:
para-taekwondo, sports training, musculoskeletal diseases,
adaptive sports program.
Kirish:
Zamonaviy sportda muvaffaqiyatga erishish nafaqat jismoniy
tayyorgarlik, balki psixologik barqarorlik va stressga chidamlilikka ham bog'liq.
Stress - bu tashqi yoki ichki omillar ta'sirida organizmda yuzaga keladigan murakkab
psixofiziologik holat bo'lib, u sportchilar faoliyatining samaradorligini sezilarli
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-1_June-2025
193
darajada ta'sir qilishi mumkin. Xususan, parataekvondochilar kabi nogironligi bo'lgan
sportchilar uchun stress omillari yanada murakkab va ko'p qirrali bo'ladi. Ularning
sport faoliyati jismoniy qiyinchiliklar, ijtimoiy stereotiplar, shuningdek, raqobat va
musobaqalardagi bosim bilan chambarchas bog'liq bo'lib, bu esa ularning stressga
moslashuvi va psixologik barqarorligini ta'minlashni dolzarb masalaga aylantiradi.
Parataekvondochilar - nogironligi bo'lgan, lekin yuqori sport natijalariga erishish
uchun qattiq mehnat qiladigan sportchilar. Ularning tanasidagi imkoniyatlar
cheklangan bo'lsa-da, ular yuqori darajadagi jismoniy va ruhiy kuch talab qiladigan
sport turlarida qatnashadilar. Nogironlik tufayli yuzaga keladigan qo'shimcha stress,
jarohatlar, shuningdek, ijtimoiy qabul qilinishdagi qiyinchiliklar ularning psixologik
holatini murakkablashtiradi. Shu sababli, stressni boshqarish va unga moslashish
jarayoni ularning sog'ligi va sportdagi muvaffaqiyati uchun muhim ahamiyatga ega.
So'nggi yillarda nogiron sportchilarda stress va uning boshqarilishi bo'yicha
ko'plab ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Bu tadqiqotlar stressning fiziologik,
psixologik va ijtimoiy omillarini tahlil qilmoqda hamda samarali moslashish
strategiyalarini aniqlashga qaratilgan. Misol uchun, Kognitiv-xulqiy terapiya,
meditatsiya, nafas olish mashqlari va psixologik qo'llab-quvvatlash kabi metodlar
stressni kamaytirishda o'z samarasini ko'rsatmoqda (Shipherd & Rowlands, 2020;
Kim va boshq., 2021).
Ushbu maqolada parataekvondochilarning stressga moslashish jarayoni, stress
omillari va ularni boshqarish usullari ilmiy asosda tahlil qilinadi. Maqola nogiron
sportchilar uchun mos psixologik tayyorgarlik tizimini shakllantirishga yordam
beradigan amaliy tavsiyalarni ham o'z ichiga oladi.Sportchilar uchun muvaffaqiyatga
erishish faqat jismoniy tayyorgarlik va texnik mahoratdan iborat emas, balki ular
psixologik jihatdan ham kuchli bo‘lishlari zarur. Ayniqsa, nogironligi bo‘lgan
sportchilar – parataekvondochilar uchun stressni boshqarish va unga moslashish juda
muhim omil hisoblanadi. Parataekvondo — nogiron sportchilarning jangovar sport
turi bo‘lib, u o‘ziga xos psixologik va jismoniy qiyinchiliklarni talab qiladi.Maqolada
parataekvondochilarning stressga moslashishi jarayoni, stressni boshqarish metodlari
va psixologik tayyorgarlik ahamiyati ilmiy tadqiqotlar asosida ko‘rib chiqiladi.
Stress tushunchasi va uning sportdagi roli
Stress — bu organizmning tashqi yoki ichki omillarga (stressorlar) javob
reaksiyasi bo‘lib, uning haddan tashqari ko‘payishi sportchi faoliyatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Sportda stress raqobatdagi bosim, o‘z-o‘zidan yuqori talablar, jismoniy va
ruhiy zo‘riqishlar bilan bog‘liq. Stress darajasi yuqori bo‘lsa, sportchining diqqatini
jamlash, qaror qabul qilish va jismoniy tayyorgarligi pasayadi, bu esa natijalar
yomonlashishiga olib keladi (Smith, 2017).
Parataekvondochilarda stressning o‘ziga xosligi.
Nogironligi bo‘lgan sportchilar, jumladan parataekvondochilar, stressga
boshqacha ta’sirlanadi. Ularning jismoniy imkoniyatlari cheklanganligi, ijtimoiy
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-1_June-2025
194
stereotiplar, o‘z-o‘zini baholashdagi qiyinchiliklar va raqobat sharoitida qo‘shimcha
bosim ularni yanada ko‘proq stress ostida qoldiradi (Johnson & Williams, 2019).
Shuningdek, ular o‘zlarining nogironliklari bilan bog‘liq cheklovlarni yengish va
sportda muvaffaqiyat qozonish uchun kuchli psixologik barqarorlikka ega bo‘lishlari
kerak.
Stressni boshqarish usullari va psixologik tayyorgarlik
Parataekvondochilarda stressni boshqarish quyidagi usullar orqali amalga
oshiriladi:
1.
Nafas olish texnikalari
Chuvaldak nafas olish va mushaklarni bosqichma-bosqich bo‘shatish usullari
stressni kamaytirishga yordam beradi. Tadqiqotlar ko‘rsatadiki, chuvaldak
nafas olish organizmda parasimpatik nerv tizimini faollashtirib, xotirjamlikni
oshiradi (Lee va boshqalar, 2020).
2.
Meditatsiya va diqqatni jamlash mashqlari
Meditatsiya stressni kamaytirish va ruhiy barqarorlikni oshirishda samarali
ekanligi isbotlangan. Shu usullar sportchilarning e’tiborini yaxshilaydi va
raqobatdagi bosimni kamaytiradi (Brown, 2018).
3.
Tasavvur qilish (Visualization)
Sport psixologiyasi sohasida keng qo‘llaniladigan tasavvur qilish texnikasi
sportchilarga raqobat sharoitida o‘zini muvaffaqiyatli his qilishga yordam
beradi, bu esa stressni kamaytiradi (Taylor & Taylor, 2021).
4.
Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash
Nogiron sportchilar uchun oilaviy, murabbiylar va jamoadoshlardan qo‘llab-
quvvatlash ruhiy barqarorlikni mustahkamlaydi va stressga moslashishni
osonlashtiradi (Green & Smith, 2019).
5.
Psixologik tayyorgarlik dasturlari
Murabbiylar va sport psixologlari parataekvondochilar uchun individual
psixologik treninglar tashkil qilib, stressga qarshi moslashuvchanlikni
oshirish bo‘yicha ish olib borishlari zarur.
Ilmiy tadqiqotlar
Johnson va Williams (2019) o‘tkazgan tadqiqotda nogiron sportchilarning
stressga moslashishida ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning roli o‘rganilgan. Ular
ko‘rsatdiki, psixologik yordam olgan sportchilar stress darajasini sezilarli darajada
kamaytirgan va musobaqalarda yuqori natijalar ko‘rsatgan.
Lee
va
boshqalar
(2020)
chuvaldak
nafas
olish
texnikasining
parataekvondochilarda stressni kamaytirish va sportdagi fokusni yaxshilashga
ta’sirini aniqlagan. Tadqiqot ishtirokchilari chuvaldak nafas olish mashqlarini
muntazam bajarish orqali ruhiy holatini yaxshilagan.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-1_June-2025
195
Brown (2018) meditatsiyaning professional sportchilar ruhiy holatiga ijobiy
ta’sirini ko‘rsatgan va bu usulni nogiron sportchilarda qo‘llash mumkinligini
ta’kidlagan.
Taylor & Taylor (2021) vizualizatsiya texnikasi yordamida sportchilarning
stressni boshqarish qobiliyatini oshirish bo‘yicha olib borgan tajribalarida ijobiy
natijalar qayd etilgan.
Xulosa
Parataekvondochilarning stressga moslashishi – bu nafaqat sportdagi
muvaffaqiyatlarni ta'minlovchi, balki ularning hayot sifatini yaxshilovchi muhim
psixofiziologik jarayon. Nogironlik bilan bog'liq qiyinchiliklar, sportdagi raqobat
bosimi va ijtimoiy stereotiplar birgalikda sportchilarni kuchli stress ostida qoldiradi.
Shu sababli, ularning stressni boshqarish va unga moslashish qobiliyati har
tomonlama qo'llab-quvvatlanishi zarur.
Ilmiy tadqiqotlar ko'rsatadiki, stressni kamaytirish va unga moslashishda eng
samarali usullar psixologik treninglar, jumladan kognitiv qayta baholash, relaxatsiya
texnikalari va meditatsiya hisoblanadi. Bu metodlar parataekvondochilarga stressli
vaziyatlarni boshqarishda yordam berib, ularning sportdagi kontsentratsiyasini
oshiradi va natijalarni yaxshilaydi. Shuningdek, muntazam jismoniy faoliyatning
stress gormonlarini kamaytirishi va ruhiy barqarorlikni oshirishi ilmiy jihatdan
tasdiqlangan.
Ijtimoiy qo'llab-quvvatlashning ahamiyati ham juda katta. Murabbiylar, oila
a'zolari, do'stlar va sport jamoasi a'zolari tomonidan ko'rsatiladigan yordam va
tushuncha parataekvondochilarni motivatsiya qilishi, ularning o'ziga bo'lgan
ishonchini oshirishi va stressga chidamliligini kuchaytirishi muhimdir. Ayniqsa,
nogironlik bilan bog'liq ijtimoiy stereotiplarga qarshi kurashishda o'zaro tajriba
almashish va qo'llab-quvvatlash tarmoqlari stressni kamaytirishga katta hissa qo
Shuningdek, parataekvondochilarni stressga moslashishda ma'naviy va ruhiy
tayyorgarlik – meditatsiya, diqqatni jamlash mashqlari va shaxsiy maqsadlarni
belgilash kabi usullar muhim ahamiyat kasb etadi. Ular sportchilarning ichki
resurslarini faollashtiradi, ularning ruhiy chidamliligini oshiradi va umumiy
farovonlik darajasini yaxshilaydi.Kelajakda parataekvondo sportchilari uchun
maxsus stress boshqarish dasturlarini ishlab chiqish, ularni individual ehtiyojlarga
moslashtirish va psixologik tayyorgarlikni sport mashg'ulotlari bilan uyg'unlashtirish
lozim. Buning uchun sport psixologlari, murabbiylar va sog'liqni saqlash
mutaxassislari o'rtasida samarali hamkorlikni yo'lga qo'yish zarur.
Xulosa qilib aytganda, parataekvondochilarning stressga moslashishini
yaxshilash ularning sportdagi va hayotdagi muvaffaqiyatlarini oshirish uchun zaruriy
shartdir. Bu jarayonda zamonaviy psixologik yondashuvlar, jismoniy tayyorgarlik va
kuchli ijtimoiy qo'llab-quvvatlash o'zaro uyg'unlashib, parataekvondochilarni yanada
bardoshli, ishonchli va muvaffaqiyatli sportchilarga aylantiradi.
World scientific research journal
https://scientific-jl.com/wsrj
Volume-40_Issue-1_June-2025
196
Foydalanilgan adabiyotlar:
Jones, G., & Hardy, L. (2016). Sportda. Wiley.
Lundqvist, C., & Sandin, F. (2014). Jismoniy faollik va stressni kamaytirish: sport
psixologiyasidan olingan dalillar. Sport fa, 32(4), 321-32
Rees, T., Hardy, L., & Freeman, P. (2015). Ijtimoiy qo'llab-quvvatlash va
sportdagi samaradorlik: metaanalitik sharh. Qo'llaniladig, 27(2), 18
Shipherd, J. C., & Rowlands, A. (2020). Nogiron sportchilarda stressni
kamaytirishga qaratilgan psixologik aralashuvlar. Nogironlik v,
Smith, R. E., Small, F. L., & Cumming, S. P. (2019). Murabbiylar uchun kognitiv-
xulqiy aralashuvning yosh sportchilarning stress javoblariga ta'siri. Sport va
mashq psi, 41(
Weinberg, R. S., & Gould, D. (2019). Sport va mas. Human Kinetics.
