https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
453
EKSPERIMENTAL HAYVONLARDA TIREOTOKSIKOZDA
JIGARDA BO’LADIGAN MORFOLOGIK O’ZGARISHLAR
Yodgorov Ulug’bek Ismatovich
Buxoro Innovatsion ta’lim va tibbiyot universiteti
Klinik va klinik oldi fanlar kafedrasi assistenti
Yo’ldosheva Mohinur Umedovna
Buxoro Innovatsion ta’lim va tibbiyot universiteti
Klinik va klinik oldi fanlar kafedrasi assistenti
Annotatsiya
. Ushbu maqolada eksperimental tireotoksikoz sharoitida
hayvonlarning jigari to‘qimalarida ro‘y beradigan morfologik o‘zgarishlar
yoritilgan. Tireoid gormonlarining haddan tashqari ko‘pligi jigar faoliyatiga
ta’siri, gistologik va gistokimyoviy tahlillar asosida o‘rganilgan..
Kalit so'zlar
: Tajriba hayvonlari, Tireotoksikoz, Triyodtironin, Tiroksin,
Fitoterapiya
Asosiy qism:
Tireotoksikoz — bu tireoid bezining gormonlarini (triiodtironin
- T3 va tiroksin - T4) ortiqcha ishlab chiqarishi yoki organizmda ularning yuqori
darajada to‘planishi bilan kechadigan endokrin kasallikdir. Tireoid gormonlari
organizmning deyarli barcha a’zolari va tizimlariga, ayniqsa, metabolik faol
organlar — yurak, miya, mushaklar va jigar faoliyatiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi.
Ayniqsa, jigar — bu metabolik va detoksikatsion jarayonlarning markaziy organi
bo‘lib, organizmdagi umumiy gormonal holatga sezgir munosabat bildiradi.
Tireotoksikoz holatida metabolizm darajasi ortadi, bu esa jigar faoliyatini
ham kuchaytiradi. Tireoid gormonlari glukoneogenez, glikogenoliz, lipidlar va
oqsillar almashinuvini faollashtiradi. Ammo bu jarayonlarning haddan tashqari
faollashuvi gepatotsitlar (jigar hujayralari)da distrofik va hatto nekrotik
o‘zgarishlarga olib kelishi mumkin. Tireoid gormonlarining ko‘payishi bilan birga
jigar orqali ularning metabolizmi ham kuchayadi, bu esa jigar hujayralarida
morfologik o‘zgarishlar vujudga kelishiga sabab bo‘ladi.
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
454
Bugungi kunda tireotoksikoz va jigar patologiyalari o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlik klinik amaliyotda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ayrim klinik
holatlarda jigar fermentlarining (ALT, AST) faolligi oshgan bemorlarda asosiy
sabab sifatida tireoid gormonlarining yuqori darajasi aniqlanmoqda. Shu boisdan
tireotoksikozni eksperimental modellar asosida o‘rganish, xususan jigar
to‘qimalaridagi morfologik o‘zgarishlarni aniqlash zamonaviy tibbiyot uchun
dolzarb masalalardan biridir.
Ushbu tadqiqotning maqsadi — eksperimental hayvonlarda sun’iy
tireotoksikoz modelini yaratgan holda, jigar to‘qimalarida yuzaga keluvchi
morfologik o‘zgarishlarni aniqlash, ularning gistologik xususiyatlarini baholash
hamda bu o‘zgarishlarning tireoid gormonlar darajasi bilan bog‘liqligini
ko‘rsatishdan iborat.
Material va usullar
Tajriba 4 oylik nar va urg’ochi jinsli zotsiz laboratoriya kalamushlarida olib
borildi. Hayvonlar 2 guruhga bo‘lindi:
Tajriba guruhi (n=50) – kuniga 100 mkg/kg doza miqdorida L-tiroksin
mushak orasiga yuborildi (28 kun davomida).
Nazorat guruhi (n=50) – hayvonlarga xuddi shu sharoitda fiziologik eritma
yuborildi.
Eksperiment yakunida hayvonlar etiliyoz narkozidan so‘ng olib qo‘yildi va
jigar to‘qimalari 10% formalin eritmasida fiksatsiya qilindi. Keyinchalik
gistologik bo‘limlar tayyorlanib, gematoksilin-eozin, Romanovskiy-Gimza
bo‘yoqlari bilan bo‘yaldi. Jigar to‘qimalarida gepatotsitlarning morfologiyasi,
sinusoid holati, yadro o‘zgarishlari va sitoplazmadagi modda birikmalar
o‘rganildi.
Natijalar
Nazorat guruhidagi kalamushlarda jigar strukturalari odatdagidek, normal
morfologik tuzilishga ega edi. Gepatotsitlar ko‘p burchakli, yadro markazda
joylashgan, sitoplazmasi bir hil bo‘yoqlanib, glikogen miqdori yuqori edi.
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
455
Tireotoksikozli tajriba guruhida esa quyidagi o‘zgarishlar aniqlandi:
Gepatotsitlar sitoplazmasida yog‘li degeneratsiya
Romanovskiy-Gimza bo‘yoqlanishida ko‘p miqdorda yog‘li vakuolalar
aniqlandi. Bu hujayralardagi lipid almashinuvi buzilganligini ko‘rsatadi.
Yadro o‘zgarishlari:Gepatotsitlarning ko‘pchiligi yadro piknozi, karioreksis
va kariolizis holatlarida bo‘lib, bu nekrotik jarayonlarga ishora qiladi. Ayrim
joylarda gepatotsitlar guruh-guruh bo‘lib so‘rilgan.
Gepatik sinusoidlar va markaziy venalardagi o‘zgarishlar:
Sinusoidlar kengaygan, ular ichida turib qolgan qon va eritrotsitlar ko‘p edi.
Markaziy venalar diametri oshgan, devorlari cho‘zilgan va ayrim joylarda
endotelial qatlam ajralgan.
Glikogen zaxiralarining kamayishi
Bo‘yoqlanishda gepatotsit sitoplazmasida glikogen granulalari miqdori
nazorat guruhiga nisbatan sezilarli kamaygan. Bu tireotoksikozda glikogenoliz
kuchayganligini tasdiqlaydi.
Yallig‘lanish belgilarining paydo bo‘lishi
Ba’zi joylarda perivaskulyar infiltratsiya (asosan limfotsitlar) kuzatildi, bu
esa jigar parenximasida yallig‘lanish jarayonlarini bildiradi.
Mikroskopik kuzatuvlar jigar to‘qimalarida diffuz degenerativ va distrofik
o‘zgarishlar ustunlik qilayotganini ko‘rsatdi. Tireotoksikoz gepatotsitlarning
energetik muvozanatini buzadi, hujayra ichidagi mitoxondriya soni va faoliyati
pasayadi, bu esa morfologik buzilishlarga olib keladi.
Xulosa:
Eksperimental tireotoksikoz jigar to‘qimalarida jiddiy morfologik va
metabolik o‘zgarishlarga olib keladi. Bu holat klinik amaliyotda bemorlarda jigar
faoliyatini baholashda tireoid gormonlari darajasini hisobga olish zarurligini
ko‘rsatadi.
Adabiyotlar ro’yxati
:
1.Braverman L.E., Cooper D.S. Werner & Ingbar’s The Thyroid: A
Fundamental and Clinical Text. 11th ed. Philadelphia: Lippincott Williams &
Wilkins, 2021.
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
456
Малышев А.Б., Чурюканов М.В. Печень и щитовидная железа:
взаимодействие и взаимовлияние. // Клиническая медицина, 2020; 98(3):
195–201.
2.Gorbunov A.A., Ponomarev A.M. Morphological changes in the liver in
experimental hyperthyroidism. // Experimental and Clinical Gastroenterology,
2019; 15(2): 65–69.
3.Латышева Т.В., Савченко Л.В. Влияние тиреоидных гормонов на
функциональное
состояние
печени.
//
Российский
журнал
гастроэнтерологии, гепатологии, колопроктологии, 2021; 31(4): 55–60.
4.Kohrle J. Thyroid hormone transporters in health and disease: advances in
experimental medicine. // Endocrine Reviews, 2019; 40(1): 385–402.
Sherief W.T., Abdelrahman R.S. Histological and ultrastructural study on the
liver of hyperthyroid rats. // Journal of Microscopy and Ultrastructure, 2018; 6(1):
45–51.
5.Мухаметова З.М., Ильясова Н.И. Гистологические изменения печени
при эндокринных нарушениях. // Морфология, 2022; 161(1): 77–82.
Назаров Р.А., Ибрагимова Ш.М. Экспериментальная модель
тиреотоксикоза у белых крыс и морфология печени. // Медицинский журнал
Узбекистана, 2021; №2: 42–46.
