https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
238
FEKAL KALPROTEKTINNING ICHAK KASALLIKLARINING
KOMPLEKS TASHXISOTIDAGI O’RNI
Djumayev Akbar Anvarovich
BITU “Klinik va klinik oldi fanlar kafedrasi assistenti
Yodgorov Ulug’bek Ismatovich
BITU “Klinik va klinik oldi fanlar kafedrasi assistenti
Annotatsiya.
Maqolada ichak kasalliklarini kompleks diagnostikasida
noinvaziv laboratoriya usuli — fekal kalprotektin testi haqida daliliy asoslar tahlil
qilinadi. Fekal kalprotektin testi ichak kasalliklarini aniqlashda eng istiqbolli va
qulay usullardan biri bo'lib, ayniqsa, ichak yallig’lanish kasalliklari (YIK) kabi
kasalliklar uchun juda muhim hisoblanadi.
Kalit so'zlar
: fekal kalprotektin; immunoferment tahlili (IFT); yallig'lanish;
ichak.
Aktuallik.
Ichak kasalliklarining klinik belgilari nospefifik bo‘lgani sababli,
nozologik darajada to‘g‘ri tashxis qo‘yish juda murakkab. Abdominial og‘riq,
ichak harakatining buzilishi, axlat konsistensiyasining o‘zgarishi, meteorizm,
diareya — bu simptomlar ichak kasalliklarining aksariyatida uchraydi, ularning
ba'zilari organik, boshqalari esa funksional xarakterga ega. Aksincha, ba'zi saraton
oldi kasalliklari, xususan, ichaki adenomalari rivojlanishi ko‘pincha belgilarsiz
o‘tadi. Nospesifik klinik simptomatika mavjud bo‘lganda, diagnostik izlanishlar
uchun aniq algoritm va saratonoldi kasalliklarini vaqtida tashxislash, hatto
"sog‘lom" deb hisoblangan bemorlarda ham, tekshiruv vaqtini qisqartirishga
yordam beradi. Bemor bilan birinchi marta uchrashganda, shifokorga ichakdagi
organik patologiyani shubhalanishga imkon beruvchi asosiy simptomlar: 40
yoshdan katta shaxslarda axlat haroratining o‘zgarishi; axlatida qon aralashishi;
charchoq, vazn yo‘qotish, isitma; surunkali anemiya; og‘riqlar; simptomlarning
kechasi avjiga chiqishi; qorin bo‘shlig‘ida pal’patsiyalanuvchi o‘simta mavjudligi
[1]. Ushbu simptomlarning mavjudligi bemorni kompleks tekshiruvdan o‘tkazish
uchun ko‘rsatma bo‘lib, bunda laboratoriya va instrumental diagnostika usullari,
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
239
shu jumladan, kolonoskopiya qo‘llaniladi.
So‘nggi yillarda ichakdagi yallig‘lanish infiltratsiyasi bilan kechuvchi
organik kasalliklarni funksional kasalliklardan differentsial diagnostikasi uchun
bir qator yuqori sezgir laboratoriya testlar qo‘llanilmoqda — bu testlar ichakdagi
maxsus neytrofil oqsillarini, masalan, laktoferrin, elastaza, polimorfonuklear
leykotsitlar va kalprotektinni axlat namunalarida aniqlashni o‘z ichiga oladi [2].
Tahlil, ichak kasalliklarini diagnostikada fekal kalprotektin testining
noinvaziv usuli o‘rnini tizimli ravishda ko‘rib chiqish maqsadida tayyorlangan.
Kalprotektin
— bu faol fazaning oqsili bo‘lib, shuningdek, MRP 8/14 yoki
S100A8/A9 deb ataladi. Bu 36 kDa molekulyar massasiga ega, kaltsiy va sinkni
bog‘laydigan asosiy sitozolik oqsil bo‘lib, polimorfonuklear neytrofillar,
monotsitlar va tekis epiteliya (teri epitelidan tashqari) tomonidan ishlab
chiqariladi [3, 4]. Kaltsiy bilan bog‘langach, u leykotsit va mikroblar fermentlari
ta'sirida parchalanishga chidamli bo‘ladi. Kalprotektin, cheklangan miqdordagi
sink uchun turli fermentlar bilan raqobatlashgan holda, ko‘plab sinkga bog‘langan
fermentlarni inhibe qilishi mumkin [4, 5], bu esa mikroorganizmlarning
eradikatsiyasiga va inson hujayralarining madaniyatida o‘limiga olib keladi [5].
Usulning afzalliklari noinvazivlik, sinamaning(IFA) va namuna olishning
soddaligi, natijaning tezda olinishi va arzonligi bo’lib hisoblanadi.
Birinchi klinik tadqiqotlardan biri, 1992 yilda A. G. Roset va boshqalar
tomonidan o‘tkazilgan bo‘lib, unda fekal kalprotektin testining faol yallig‘lanishli
ichak kasalliklari (YIK) shakllarini diagnostikada qo‘llanishi o‘rganilgan [6].
Tadqiqotda faol yarali kolit (YK), nofaol YK va sog‘lom shaxslarning fekal
kalprotektin miqdori o‘rganildi. Natijalar quyidagicha bo‘ldi: faol YKda — 68
mg/l, nofaol YKda — 11,5 mg/l, sog‘lom shaxslarda esa — 6 mg/l. Shundan kelib
chiqib, testni kasallikning faolligini aniqlovchi marker sifatida ishlatish
mumkinligi haqida xulosa qilindi [6].
2010 yilda Patrick Fvan Rheenen 1401 nafar bemorni (670 kattalar va 371
bola va o‘sib kelayotgan yoshdagi bemorlar) ishtirokida o‘tkazilgan 13 ta klinik
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
240
tadqiqotning meta-tahlilini nashr etdi, unda yallig‘lanishli ichak kasalliklariga
(YIK) shubha qilingan [7]. Endoskopik tekshiruvlar natijasida kattalarda 32% (n =
215) va bolalar va o‘suvchilarda 61% (n = 226) yallig‘lanishli ichak kasalligi
aniqlangan. Fekal kalprotektin testining sezgirligi va xususiyati kattalarda mos
ravishda 0,93 (95% ishonch oralig‘i 0,85 dan 0,97 gacha) va 0,96 (0,79 dan 0,99
gacha), bolalar va o‘suvchilarda esa mos ravishda 0,92 (0,84 dan 0,96 gacha) va
0,76 (0,62 dan 0,86 gacha) bo‘lgan. Bunday skriningning kamchiligi sifatida, IYK
bilan og‘rigan kattalar orasida 6% va bolalar orasida 8% larda noto‘g‘ri manfiy
natijalar tufayli kasallikni kech aniqlash mumkinligi ta'kidlangan [7].
Kron kasalligining 211 nafar bemorda fekal kalprotektin darajasi turlicha
bo‘lgan holda o‘rganilishi, kalprotektin darajasi ≥ 200 bo‘lgan bemorlarda
asoratlar, kasalxonaga yotqizish yoki jarrohlik aralashuvlari yuzaga kelish vaqtida
sezilarli farqlarni ko‘rsatdi (p < 0,0001) [8].
Kalprotektin darajasi SIYK (surunkali ichak yallig‘lanishli kasalliklari)
faolligi bilan korrelyatsiya qilishi, davolash samaradorligini baholash va
remissiyada bo‘lgan bemorlarda yaqinda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan
qaytalanishni oldindan aytish imkonini beradi. Remissiyada bo‘lgan bemorlarda
IYK (ichak yallig‘lanishli kasalliklari)ning qaytalanish chastotasi, agar
kalprotektin darajasi yuqori bo‘lsa, keyingi 3 oyda 30,0% ni tashkil qilgan, normal
darajadagi kalprotektin bo‘lsa esa 7,8% bo‘lgan; laktoferrin testi qo‘llanganida esa
bu raqamlar mos ravishda 25,0% va 10% ni tashkil etgan [9].
Kasallikning qaytalanishini prognoz qilish uchun noinvaziv biomarkerlarga
asoslangan o‘lchovlar, davolash taktikasini to‘g‘rilash imkonini beradi.
Infleksimab bilan davolanuvchi 53 nafar IYK (ichak yallig‘lanishli kasalliklari)
bemorlari ishtirokidagi prospektiv tadqiqotda, barqaror remissiya kalprotektin
darajasining pastligi bilan bog‘liq ekanligi ko‘rsatildi, aksincha, yuqori darajalar
kasallikning qaytalanishi bilan yuqori korrelyatsiyalangan [10]. Yeterli daliliy
baza hisobga olinib, 2010 yildan boshlab fekal kalprotektin testi ichak devoridagi
yallig‘lanishni aniqlash uchun ishlatiladigan biokimyoviy markerlardan biri
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
241
sifatida tasdiqlangan [11, 12]. Testning sezgirligi — 100%, xususiyati — 97%.
Endoskopik faol shakldagi kasalliklar uchun ijobiy prognoz qiymati — 90% [2b,
B].
Shunday qilib, fekal kalprotektin testi IYK (ichak yallig‘lanishli
kasalliklari)ning diagnostikasi va prognozini baholashda yordamchi usul sifatida
qo‘llanilishi mumkin. Fekal kalprotektin darajalarining yuqoriligi boshqa
kasalliklar, masalan, saraton, bakterial infektsiyalar bilan ham bog‘liq bo‘lishi
mumkin, shuning uchun ushbu test faqat IYK diagnostikasining yagona usuli
emas. Shuningdek, endoskopik va morfologik belgilarsiz kalprotektin bo‘yicha
ijobiy natija olish, boshqa etiologiyali ichakning organik patologiyasini istisno
qilmaydi. Kalprotektin testining sezgirligi boshqa ichakdagi yallig‘lanish bilan
kechadigan kasalliklarda ham yuqori ekanligi aniqlangan: saraton, adenomalar,
mikroskopik kolitlar, ichak infeksiyalari, shuningdek, shilliq qavatining turli xil
shikastlanishi, shu jumladan, o‘tuvchanlikning oshishi va eroziyali-yarali
o‘zgarishlar mavjud bo‘lishi mumkin.
Usulning diagnostik ahamiyati bir qator ichak infektsiyalarida, xususan,
Escherichia coli O157
infektsiyasi mavjud bo‘lganda isbotlangan. Ushbu infektsiya,
verotoksin ishlab chiqarishi natijasida, gemolitiko-uremik sindrom (GUS)
rivojlanishiga olib kelishi mumkin [13].
Usul mikroskopik kolitlari bo‘lgan bemorlarda yuqori diagnostik ahamiyatga
ega, chunki organik kasallik mavjud bo‘lsa-da, ichakning endoskopik
shikastlanish belgilari bo‘lmasligi mumkin. Kalprotektin testining diagnostik
ahamiyatini baholash bo‘yicha o‘tkazilgan taqqoslash tadqiqotida mikroskopik
kolit va asabiy ichak sindromi (SRS) bilan kasallangan bemorlar o‘rtasida fekal
kalprotektin darajalari (ELISA testi yordamida) aniq farqlangan. Faol
mikroskopik koliti bo‘lgan bemorlarda fekal kalprotektin darajasi yuqori bo‘lgan
(mediana 48 mkg/g (95% ishonch oralig‘i: 23–106)), bu esa SRS bilan
kasallangan bemorlarga nisbatan ancha yuqori (2 mkg/g (1–5), p = 0,0002)
bo‘lgan [14].
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
242
Kolorektal saratonning yuqori kasallanish darajasi va bizning mamlakatda
skrining dasturlarining mavjud emasligi sababli, ichakdagi predrak kasalliklarini
vaqtida aniqlash dolzarb muammoga aylangan. Yashirin qon testlari yashirin qon
ketishini diagnostikada keng qo‘llaniladigan noinvaziv usul hisoblanadi, ammo
uning sezgirligi past bo‘lishi bilan cheklanadi.
Kalprotektin darajasining oshishi bilan kechadigan ichak kasalliklariga
quyidagilar kiradi: ichak yallig’lanish kasalliklari(Kron kasalligi, yarali kolit);
ichak saratoni;
bakterial infeksiya;
ichak shilliq qavatining NYQV-orqali buzilishlari;
mikroskopik kolitlar (limfositar va kollagenoz kolit);
antibiotikassosiirlangan diareya.
ADABIYOTLAR
1.
Sartor R. B., Sandborn W. I. Kirsner’s inflammatory bowel diseases. —
6th ed. — London: Saunders, 2004. — 754 p.
2.
Dale I. et al. Distribution of a new myelomonocytic antigen (L1) in
human peripheral blood leukocytes // Am. J. Clin. Pathology. — 1985. — Vol. 84.
— Р. 24 – 34
3.
Fagerhol M. K. et al. Calprotectin (The L1 leukocyte protein) //
4.
V. L. Smith and J. R. Dedman (eds.) Stimulus response coupling: The
role of intracellular calcium-binding proteins. — CRC Press, Boca Raton, 1990.
— 187 – 210 р.
5.
Isaksen В., Fagerhol M. K. Calprotectin inhibits matrix metallopro-
teinases by sequestration of zinc // J. Clin. Pathol: Mol. Pathol. — 2001. — Vol. 54.
— Р. 289 – 292.
6.
Steinbakk M. et al. Antimicrobial actions of calcium binding leukocyte L1
protein, calprotectin // Lancet. — 1990. — Vol. 336. — Р. 763 – 765.
7.
Roseth A. G. et al. Assessment of the neutrophil dominating protein
calprotectin in faeces // Scand. J. Gastroenterol. — 1992. — Vol. 27. — Р. 793 –
798.
8.
Patrick F van Rheenen. Faecalcalprotectin for screening of patients
with suspected inflammatory bowel disease: diagnostic meta-analysis paediatric
gastroenterologist // BMJ. — 2010. — Vol. 341. — Р. 3369.
9.Kennedy N. A. et al. Elevated faecalcalprotectin predicts disease
progression in Crohn’s disease: WWW Ecco — IBD.ЕС
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
243
10.Gisbert J. P. Fecal calprotectin and lactoferrin for the prediction of
inflammatory bowel disease relapse / J. P. Gisbert, F. Bermejo, J. L. Perez- Calle [et
al.] // Inflamm. Bowel Dis. — 2009. — Vol. 15. — Р. 1190 – 1198.
11.Ferreiro R. et al. Use of faecalcalprotectin as predictor of relapse in pa-
tients under maintenance treatment with infliximab: WWW Ecco — IBD.ЕС
12. World Gastroenterology Organisation Global Guidelines (WGO) Practice
Guideline — Inflammatory bowel disease: a global perspec- tive — June 2009:
www WGO.
13. Gert Van Assche, Dignass A., Panes J. et al. The second European
evidence-based consensus on the diagnosis and management of Crohn’s disease:
Definitions and diagnosis // J. Crohn’s and Colitis. — 2010. — Vol. 4. — Р. 7 – 27
14. Долгих Т. И., Войтович М. А., Галилейская С. Б., Лазаре- ва Л.
И. Особенности диагностики кишечной инфекции, вызван-
ной
Escherichiacoli О157, осложненной гемолитико-уремическим синдромом у
детей раннего возраста в Омской области // Вестн. Уральской мед. акад.
науки. — 2009. — № 4 (27). — С. 119 – 120.
15.U. von Arnim et al. Faecalcalprotectin: Useful for clinical differen- tiation
of microscopic colitis and irritable bowel syndrome? // WWW Ecco — IBD.ЕС.
