https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
827
BENTONITLARNI KIMYOVIY FAOLLASTIRISH ORQALI
SORBSION XOSSASINI OSHIRISH
Adizova Shoira
Toirovna
Buxoro innovatsion ta’lim va
tibbiyot universiteti assistenti
Annotatsiya
. Hozirgi vaqtda metallurgiya sanoati korxonalarining
aksariyati katta hajmdagi oqova suvlarni tozalash muammosiga duch kelmoqda.
Suvni ifloslantiruvchi og’ir metal kationlari bo’lib bo‘lib
,
ushbu maqolada
bunday oqava suvlarni tozalash uchun faollashtirilgan sorbentlardan foydalanish
masalalari ko‘rib chiqiladi
.
Kalit so‘zlar:
Bentonit gili, sorbent, adsorbsion izotermalar,oqava
suvlar,modifikatsiyalash,kislotali faollash.
Ma’lumki, modifikatsiyalangan tabiiy sorbentlar yuqori darajada rivojlangan
g‘ovakli tuzilishga ega bo‘lib, ular samarali adsorbent, turli polimer moddalar
uchun to‘ldiruvchi, katalizator va dori vositalari tashuvchisi sifatida keng
qo‘llaniladi. Ayniqsa, modifikatsiyalangan sorbentlar sanoat oqova suvlarini
kompleks tozalash uchun nisbatan arzon va samarali adsorbent hisoblanadi.
Shu sababli, dunyoning ko‘plab rivojlangan mamlakatlarida olimlar tabiiy
mineral sorbentlarni, xususan, bentonitni modifikatsiyalash va ularni sanoat oqova
suvlarini kompleks tozalashda qo‘llash bo‘yicha keng qamrovli tadqiqotlar olib
bormoqdalar. Shu munosabat bilan, bentonit gillarini modifikatsiya qilish
sharoitlarini optimallashtirishga, ularning teksturaviy xususiyatlari va g‘ovakli
tuzilishini yaxshilashga, shuningdek, termik, mexanik va kimyoviy barqarorligini
oshirishga alohida e’tibor qaratilmoqda [1-2].
Mineral resurslar asosida yangi turdagi sorbent materiallarni olish
texnologiyasini ishlab chiqish va sanoat oqava suvlarini tozalash jarayonlarini
o‘rganishdan ko‘zlangan tadqiqot maqsadi hisoblanadi. Tadqiqot ob'ektlari sifatida
Navoiy viloyati Navbahor tumanidagi bentonit gillari katta qiziqish uyg'otmoqda.
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
828
Shuning uchun ularning kimyoviy va mineralogik tarkibini, asosiy sorbsion
xususiyatlarini o'rganish, usullarini ishlab chiqish kimyoviy faollashtirish va
o'zgartirish alohida ahamiyat kasb etadi.. Eksperimental tajriba ishlari uchun
boyitilgan Navbahor ishqoriy bentonitlaridan foydalangan. Avval 30 g Navbahor
bentonit gili suspenziyasi tayyorlandi, 300 ml distillangan suv bilan yaxshilab
aralashtirilib yuvildi: bunda gilning tarkibiga kiruvchi minerallar va hamma
zarrachalari, fraksiyalarga ajratiladi. Olingan suspenziyani tindirish maqsadida 1
sutka xona haroratida qoldirildi, keyin to‘yingan gil fraksiyalarini 8000 ayl/min.da
ishlovchi sentrafugada 5 min. davomida na’munani ajratib olindi. Olingan
fraksiyani 14 soat davomida havoda, so‘ngra 60°C haroratda 6 soat quritish
shkafida quritiladi. Faollashtirish maqsadida konsentratsiyalari 20% bo‘lgan
sulfat kislotasida ishlov berib, 70-80°C haroratda 3 soat davomida quritish amalga
oshirildi. Faollashtirish tugagach gil suspenziyasini 200 ml distillangan suv bilan
gilni
muhiti neytral sharoitga qadar bir necha marta yuvib, sentrafugalab
so‘ngra 14 soat 65°C haroratda va ohakda quritib, polietilen idishlarda saqlandi.
Bentonitlarga kislotali ishlov berishdan oldin 0,05 mm o‘lchamda maydalanadi.
Ishlov berish tugaganidan so‘ng gil Byuxner voronkasida qog‘oz filtr bilan filtrlab
olindi va pH=6-6,5 oralig‘iga qadar distillangan suvda yuvildi. Bentonitni kislotali
faollashtirishdan avval suvni yo‘qotish uchun Bentonit filtr qog‘oz bilan
birgalikda 120°C da 5 soat davomida quritish shkafida quritildi.
1-jadval
Navbahor bentonitning kimyoviy tarkibi massa %
Kimyoviy
tarkibi
SiO
2
TiO
2
Al
2
O
3
Fe
2
O
3
Mg
O
Ca
O
Na
2
O
K
2
O
P
2
O
5
SO
3
Ishqoriy
bentonit.%
56,3
3
0,3
2
11,8
6
6,15
1,94
0,9
6
1,62
1,8
0
0,4
5
0,8
0
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
829
Kimyoviy tahlil natijalari (1-jadval) Navbahor hududidan olingan bentonit
namunalari kimyoviy tarkibi va ayrim elementlarning tarkibiga ko‘ra bir-biridan
farqlanishini ko‘rsatadi.
2-jadval
Kislotali faollashtirishdan so‘ng, namuna massa %:
Bentonit
kimyoviy
tarkibi %
SiO
2
TiO
2
Al
2
O
3
Fe
2
O
3
MgO
CaO
Na
2
O
K
2
O
P
2
O
5
70,43
1,28
8,76
1,43
0,57
0,61
0,28
1,47
0,23
2-jadvaldagi ma’lumotlarni tahlil qilish natijalari shuni ko‘rsatadiki,
Dastlabki Navbahor bentonitida SiO
2
miqdori 56,33% ni tashil etmoqda sintez
qiligan MS da esa SiO
2
miqdori 70,43% ni tashil qilgan ya’ni SiO
2
miqdori 1,25
marotabaga organ. Demak, biz tomonidan sintez qilingan seolitni MS deb qarash
mumkin.
Azot adsorbsiyasidan foydalanib, umumiy g'ovaklik, g'ovak hajmi va
taqsimoti kabi parametrlar aniqlandi, bu ularning adsorbsion faolligini baholash
imkonini berdi. Olingan izotermalar quyida ko'rsatilgan (2-rasm).
https://biti.uz/konferensiya/konferensiya2025/index.html
21 апреля 2025 г.
830
a)
b)
2-rasm. Azotning adsorbsion izotermalari: a) ishqoriy bentonit; b)
ishqoriy tuproq bentoniti.
Ishqoriy bentonit gil gidroksidi tuproqli loyga (65,5 mg-ekv/100 g) nisbatan
kattaroq kation almashinish kompleksiga ega (80,6 mg-ekv/100 g). Bu ishqoriy
namunalardagi gil tarkibida kation almashinish xususiyatiga ega bo'lgan ko'proq
qatlamli minerallar mavjudligini ko'rsatishi mumkin. Olingan izotermalar mos
keladigan adsorbsion tenglamalar bilan tavsiflangan, olingan ma'lumotlar jadvalda
keltirilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Н.И.Файзуллаев, И.И.Мамадолиев. Юқори кремнийли цеолитнинг
фаолланиш шароитини мақбуллаштириш Научный вестник Самаркандского
государственного университета. 2019. № 3(115). С8-12.2.
2. Mamadoliev Ikromjon Ilkhomidinovich. Study Of The Sorption And
Textural Properties Of Bentonite And Kaolin // Austrian Journal of Technical and
Natural Sciences Scientific journal 2019. № 11–12. С 33-38.
3. Sabirov B.T., Namazov Sh.S., Po‘latov X.L. O‘zbekistonning istiqbolli
konlarida bentonit gillarini har tomonlama o‘rganish // Universum: texnika
fanlari: elektron. ilmiy jurnal – 2020. – No 8 (77) / [Elektron resurs]. – Kirish
rejimi:
https://7universum.com/ru/tech/archive/item/10621
(kirish
sanasi:
23/04/2023)
