102
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
"IRODA" UMUMIY MAʼNOLI ATOV BIRLIKLARNING
LEKSIK XUSUSIYATI
Ashurova Zarina Aʼloqul qizi
Navoiy davlat pedagogika instituti
O‘zbek tili va adabiyoti fakultet 3-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14025297
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 27-oktabr 2024 yil
Ma’qullandi: 29-oktabr 2024 yil
Nashr qilindi: 30-oktabr 2024 yil
Maʼlumki, til jamiyat taraqqiyoti bilan uzviy bogʻliq
boʻlgan murakkab hodisa boʻlib, tilda mavjud boʻlgan
soʻzlarning bugungi kunda qadar bosib oʻtgan tarixiy
yoʻli tilshunoslik oldiga qoʻyilgan asosiy masalalardan
biri sanaladi. Uni oʻrganish, tadqiq etish, fonetik, leksik
va grammatik jihatdan chuqur yondashish hamda
qardosh turkiy tillar tarixini oʻrganib, tildagi soʻzlarni
qiyosiy tarafdan solishtirish tilshunoslikdagi muhim omil
sanaladi.
KEY WORDS
Xususan, tilshunoslikda "iroda" leksemasi bilan bogʻliq boʻlgan maʼlumotlar Shu.
Rahmatullayev, N.Mamatovning "Oʻzbek tilining antonimlarining izohli lugʻati", "Oʻzbek
tilining etimologik lugʻati"da hamda mashhur turkiy tilshunos olim Mahmud Qoshgʻariyning
"Devoni lugʻatit turk" asarlarida bu soʻz bilan bogʻliq boʻlgan izohlar keltirib oʻtilgan.
Hozirgi oʻzbek tilining lugʻat tarkibi oʻzbek tilining uzoq yillar mobaynida butun taraqqiyoti
davomida shakllangan hodisadir. Shu sababli ham undagi mavjud soʻzlarning paydo boʻlish
davri va kelib chiqish manbayi ham bir xildir. Xalqlar oʻrtasida yuzaga keladigan siyosiy,
iqtisodiy,, madaniy aloqalar natijasida bu xalqlarning tillariga ham , lugʻat tarkibiga ham
shubhasiz oʻz taʼsirini koʻrsatadi. Buning natijasida bir tilda xos boʻlgan fonetik, leksik va
boshqa bir qator elementlar ikkinchi bir tilda oʻtib, unga oʻzlashib ketadi. Bunday oʻzaro taʼsir
qilish boshqa qatlamlardan koʻra, ayniqsa tilning leksik qatlamida kuchliroq boʻladi va aniq
namoyon boʻladi. Oʻzbek tilshunosligida boshqa tillardan : arab, fors, turk, rus va ingliz
tillarining sezilarli taʼsiri natijasida leksik qatlam bilan bir qatorda oʻzlashgan qatlam ham
yuzaga kelgan.
"Iroda" leksemasini etimologik jihatidan tahlil qiladigan boʻlsak, bu soʻz arab tilidan
oʻzlashgan boʻlib, dastlab irodat(un) shakliga ega boʻlib, oʻzbek tiliga choʻziq a unlisini â
unlisiga almashtirib soʻz oxiridagi t tovushi tashlab qabul qilingan: iradat-iradâ (iroda); asli
koʻp maʼnoli Rada feʼlining "qidirmoq", "istamoq" maʼnosi bilan hosil qilingan, "biron bir ish
yoki amalni bajarishga xizmat qiluvchi qatʼiy xohish, intilish maʼnosini anglatadi. Bu soʻz
oʻzbek tilida ayol kishining atoqli oti sifatida ham ishlatiladi. Bu soʻzdan irodali, irodasiz
sifatlari, bu sifatdan yasalgan irodasizlik mavhum oti yasalgan.
"Iroda" tushunchasi
1) Insonda mavjud boʻlgan maqsadni yuzaga chiqaruvchi qatʼiyat va matonat.
103
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
2) Ixtiyor, xohish kabi maʼnolarni ifodalaydi. Misol: U oʻz irodasiga qarshi ish tutishga majbur
boʻldi.
Xususan, Sh.Rahmatullayev N. Mamatovning "Oʻzbek tili antonimlarining izohli lugʻati"da
irodaning antonimi haqida quyidagi izohlar berilgan
Irodali- irodasi kuchli, toʻsiqlarni matonat va qatʼiyat bilan yenga olishga qodir boʻlib, biror
maqsad yoʻlida duch kelgan qiyinchiliklarni yenga oladigan qatʼiyat bilan kurashadigan
fazilatdir.
Misol: Muhiddinqori Yoqubov irodali, harakatchan, xushchaqchaq ajoyib ovozli sanʼatkor edi.
Shu yoʻl egilgan qomatingizni koʻtaradi.Irodali boʻling, faqat irodali boʻling
Irodasiz-irodasi sust, maqsad sari harakat qila olmaslik, masʼuliyatsizlikdir. Biror maqsad
yoʻlida duch kelgan qiyinchiliklarni koʻrib chekinadigan xususiyat sanaladi.
Misol: Tursunboy obraziga xos boʻlgan irodasizlik, qoʻrqoqlik illatlari, oʻz onasining soʻnggi
yoʻlga kuzata olmaganligiga sabab boʻldi.
Gʻulomjon hech kutilmaganda irodasizlikka berilib, hamma narsadan koʻnglim sovidi.
Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi tomonidan ishlab chiqilgan "Falsafa qomusiy lugʻati" da
"iroda" leksemasi nisbatan keng yoritib berilgan.
Valyuntarizm (lot. "valuntas"-iroda) falsafa psixologiyadagi oqim. Bu atama 1883-yilda
F.Tennies tomonidan lmiy muomalaga kiritilgan. Valyuntarizm irodani birlamchi deb eʼtirof
qiladi. Uni mavjudotning bosh asosi deb uqtiradi. Valyuntarizmnimg yetuk vakili Shopengauer
K.ning hodisalar, tasavvurlar asosida yotgan "narsa oʻzidagini" birlamchi, hech nimaga bogʻliq
boʻlmagan "olamiy irodadir" deb davo qiladi. Uning fikricha, barcha tirik vujudlarning
harakatlantiruvchi kuchi- stixiyali instinktiv xarakterga ega boʻlishi "yashashga intilish
irodasidan iborat". Ongli iroda koʻr-koʻrona, instinktiv individual irodaga nisbatan hosiladir.
Faylasuf Fixtening fikricha, iroda dunyoning mutlaq ijodiy namunasidir. Hartman nuqtayi
nazaridan esa iroda barcha narsada mavjud va har yerda ongsiz taʼsir qiladi. U atamalarni
irodaning birligi deb qaraydi. Qomusiy lugʻatda valyuntarizm bilan birgalikda iroda
tushunchasiga alohida taʼrif berib oʻtilgan.
Iroda( arab.-xohish, istak, maqsad)- insonning maʼlum maqsad yoʻlidagi oʻz xatti-harakatini
ongli ravishda yoʻnaltirib turishi, shu yoʻldagi qatʼiyatliligi, mavjud toʻsiqlarni yenga olishga
qodir boʻlgan ruhiy-maʼnaviy salohiyat.Iroda inson faoliyatining muhim xususiyati, uning
hayot mazmunini belgilab beruvchi muhim omil sanaladi. Irodali odamda maqsad va faoliyat
izchilligi kuzatiladi. Oldinga qoʻyilgan maqsadga bilan ishonch "iroda"ning muhim kuchi va
bosh omilidir. Zero, qatʼiy ishonch maqsad yoʻlidagi qiyinchiliklarni yengishga ruhiy asos
boʻladi. Irodani Allohga va shaxsga bogʻliq deb ham talqin qiladilar. Shu maʼnoda Allohning
irodasi va bandaning irodasi degan tushunchalar paydo boʻlgan. Allohning irodasi insonning
irodasiga nisbatan ancha keng, undan ustun tushunchadir. Allohning irodasi jamiyat va tabiat
taraqqiyoti qonuniyatlarining oʻziga xos meʼyorini, muvozanatini belgilovchi kuch sifatida
qaraladi. Har bir jamiyat taraqqiyoti, uning ilgʻor gʻoyalarining amalga oshishi mazkur jamiyat
aʼzolarining irodasiga bogʻliqdir. Shu nuqtayi nazardan, xalq va millat irodasini
shakllantirishga, iroda tarbiyasiga ajdodlarimiz azaldan alohida eʼtibor berib qaragan. Irodali
boʻlishni eʼtiqodli boʻlish bilan chambarchas bogʻlab, chunki maʼlum bir qarashlar, taʼlimotlar,
eʼtiqodlarning gʻoyaviy asosini yaratib beradi. Eʼtiqodning zaif yoki mustahkamligi,
umuminsoniy va milliy manfaatlarga mos kelishi yoki kelmasligi ham irodaning mustahkam
boʻlib shakllanishida muhim ahamiyat kasb etadi.
104
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
Alisher Navoiy asarlari mavzu jihatidan rang-barang boʻlib, shoir asarlarining izohli lugʻatida
"iroda" tushunchasi ham keltirib oʻtilgan. Asosan, iroda etmoq, iroda aylamoq-xohlamoq,
istamoq maʼnolarini beruvchi feʼllari qoʻllanilgan.
B.T.Ataxanov, M.B.Isabayev tomonidan tuzilgan "Fuqarolik jamiyatidan tuzilgan atamalar
lugʻati" kitobida "iroda" leksemasi quyidagi termin bilan qoʻllanilgan.
Votum( lot.votum-istak, xohish)- vakillik organlari tomonidan hukumatga, uning alohida
aʼzosiga, boshqa ijro etuvchi organga, ijro etuvchi hokimiyatning mansabdor shaxsiga ishonch
yoki ishonchsizlik bildirish.
Siyosiy iroda- subʼyektning oʻz faoliyatlari jarayonlarini boshqarishda namoyon boʻladigan
siyosiy qobiliyati. Siyosiy irodaning ongdagi faoliyati harakat maqsadini belgilashda,
maqsadga erishish yoʻllarini oldindan aniqlab, maʼlum qarorga kelishda hamda bu qarorni ijro
etishda namoyon boʻladi.
J. Omonturdiyev va A. Omonturdiyev kabi olimlar tomonidan tuzilgan "Maʼrifiy-irfoniy
istilohlarning izohli lugʻati" kitobida iroda leksemasi quyidagicha tasniflanadi:
Iroda(irodat)- Allohning subutiy sifatlaridan. Bunda barcha voqeliklar, jumladan inson taqdiri,
baxt-u baxtsizligi Allohning xohish-irodasiga bogʻliq ekanligi nazarda tutilgan:
Qadalda bir tikan, yo tushsa bir qil,
Irodasiz emas, hech ish, yaqin bil.
Agar moʻre qoʻyar yer ustiga po,
Va gar bir zarracha qum boʻlsa bejo,
Bulardin yo kichikdur, yo ziyoda
Emasdir hech nimarsa beiroda (Soʻfi Olloyor)
"Iroda"leksemasi arab tilidan tarixiy taraqqiyot, madaniy aloqalar natijasida arab tiliga xos
boʻlgan baʼzi jihatlar oʻzgarishga uchrab, iroda leksemasi sifatida tilimizga qabul qilindi.
Turkiy tilda yaratilgan bir qator asarlar, qoʻlyozmalarda shaxs maʼnaviyatini yuksaltiruvchi
soʻz sifatida eʼtirof etiladi. Ushbu leksema, asosan, azm-iroda, qatʼiyat, matonat, istak, xohish
kabi leksemalar bilan yondosh boʻlib, insonning oʻz faoliyatini maqsad sari intilishni toʻgʻri
yoʻnaltira olish mahorati sanaladi.
"Iroda"leksemani semantik jihatdan tahlil qiladigan boʻlsak, iroda leksemasi "maqsadni
amalga oshirish uchun kishida bilan ishonch"maʼnosiga ega.
1)oʻz-oʻzini tuta olish; 2)chidamlilik; 3) Intizom; 4) jasorat kabi semalar ostidan birlashadi.
Ushbu sema maʼno xususiyatiga koʻra denotativ sema boʻlib, " Iroda" sememasi tarkibidagi
yuqorida ajratilgan semalar mazkur maʼno haqida yetarlicha maʼlumot beradi. Maʼlumki,
semema tarkibida dennotativ sema ham, konnotativ sema ham boʻlishi mumkin. Ammo bizga
berilgan "iroda"leksemasida voqelikka boʻlgan subyektiv munosabat deyarli kuzatilmaydi
. Stilistika boʻlimida "iroda" leksemasi faol qoʻllaniladi. Kishilar har qanday sharoitda va
faoliyatning barcha sohalarida aloqa qilish jarayonida tildagi leksik, frazeologik, grammatik va
fonetik vositalarni tanlash va ishlatishda bir-biridan maʼlum darajada farq qiladi. Umumxalq
tili doirasida til vositalarining bunday tanlab olinishi nutqda xilma-xil koʻrinishlarning paydo
boʻlishiga olib keladi. Tilda mavjud boʻlgan har bir soʻz maʼlum bir uslubda, maʼlum bir
maqsad yuzasidan qoʻllaniladi.
Soʻzlashuv uslubi ikki guruhga ajraladi: 1) adabiy soʻzlashuv uslubi 2) oddiy soʻzlashuv
105
YANGI O'ZBEKISTON ILMIY
TADQIQOTLAR JURNALI
www.in-academy.uz
1-JILD, 11-SON (YOʻITJ)
"Iroda" leksemasi adabiy soʻzlashuv uslubiga xos boʻlib, negaki ushbu soʻzda oddiy soʻzlashuv
uslubiga xos boʻlgan piching, hazil-mutoyiba, askiya kabi maʼnolar mavjud emas. Rasmiy
uslubda organlar, sud, adliya,fuqarolik holatlarini qayd etuvchi va natarial ishlar va boshqa
sohalarni oʻz ichiga qamrab olib,rasmiy hujjatlar,, qaror va farmoyishlar ariza,shikoyat,
bayonnoma kabilar bu uslubning xarakterli xususiyatlaridandir. Shu sababdan ham bu
uslubda "iroda" umumiy maʼnoli atov birliklar qoʻllanilmaydi.
Ilmiy uslubda bu leksema keng qoʻllanilib, asosan falsafa va psixologiyada keng qoʻllaniladigan
atama hisoblanadi.
Misol: Iroda- mustaqil psixik jarayon hisoblanib, boshqa psixik hodisalarning jarayoni sifatida
ham keng qoʻllaniladigan, shaxs xatti-harakatlarini boshqarish shaklidir.
Publitsistik uslubda ommaviy axborot vositalarida, gazeta va jurnallarda olib boriladigan
intervyular, maqolalar bu uslubning xarakterli xususiyati sanaladi. Bu uslubda ham
"iroda"leksemasi maʼlum bir maqsadga qaratilgan holda ishlatiladi.
Badiiy uslub inson amaliy faoliyati va hayotining hamma tomonlarini qamrab olishi, umumga
taalluqliligi, barchaga barobarligi bilan ajralib turadi. Bu uslubda qoʻllanilgan leksemalar
estetik taʼsirni kuchaytirish uchun tilning barcha leksik va grammatik vositalaridan ustalik
bilan foydalanish, shuningdek yangidan yangi ifoda vositalari yaratish imkonini beradi. Badiiy
uslubida qoʻllanilgan "iroda"leksemasi muallif tomonidan qahramonning yuksak insoniy
fazilatga ega ekanligini aks ettiradi.
Adabiyotlar
1 Sh. Rahmatullayev. N. Mamatov R. Shukurov "Oʻzbek tili antonimlarining izohli lugʻati"
Toshkent-1989
2.A.Hojiyev "Oʻzbek tili sinonimlarining izohli lugʻat"
Toshkent-1974
3.A.Hojiyev, A.Nurmonov, S. Zaynobiddinov, K. Kokren a boshqalar "Hozirgi oʻzbek tili faol
soʻzlar ning izohli lugʻat" Toshkent-2001
4. S. Saidova "Arab tilidan oʻzlashgan atamalarning lugʻaviy-maʼnoviy xususiyati"
maqolasi
