YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
73
JINOYATGA OID MALUMOTLARNI KO'RIB CHIQISH TARTIBI
Ashirboyev Axrorjon Tirkash og’li
O'zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
“Tergov faoliyati” kafedrasi kabinet boshlig’i.
Olimov Salohiddin Abdurasulovich
O’zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
3-bosqich 325-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15691060
Annotatsiya
Mazkur maqolada jinoyatga oid ma'lumotlarni ko'rib chiqish tartibi batafsil tahlil
qilingan. Jinoyat ishini ko'rib chiqish jarayoni tergov, sud va jazo choralari bosqichlaridan
iborat bo'lib, har bir bosqichda amalga oshiriladigan asosiy amallar tushuntirilgan. Tergov
bosqichida jinoyatni sodir etgan shaxsni aniqlash va dalillarni to'plash jarayoni, sud
jarayonida esa ayblanuvchi va boshqa tomonlar o'rtasidagi huquqiy munosabatlar ko'rib
chiqiladi. Suddan so'ng apellyatsiya va kassatsiya tartibida qarorlar qayta ko'rib chiqilishi
mumkin. Jinoyat turlariga qarab (masalan, o'ldirish, kiberjinoyatlar, poraxo'rlik)
ma'lumotlarni ko'rib chiqish usullari o'zgarishi mumkin. Maqola jinoyatga oid ma'lumotlarni
ko'rib chiqishda adolat va qonun ustuvorligini ta'minlashda muhim rol o'ynaydi, shu bilan
birga, har bir bosqichni to'g'ri va samarali amalga oshirish zarurligini ta'kidlaydi.
Kalit so'zlar
Jinoyat, tergov, sud jarayoni, jazo choralari, apellyatsiya, kassatsiya, huquqiy tizim,
dalillar, guvohlar, adolat, qonun ustuvorligi, jinoyat turlari, o'ldirish, kiberjinoyatlar,
poraxo'rlik, sud hukmi, jinoyat ishi.
Jinoyatga oid ma'lumotlarni ko'rib chiqish tartibi huquq tizimining muhim qismlaridan
biridir. Bu jarayon, odatda, sudlar, tergov organlari va boshqa huquqiy institutlar tomonidan
amalga oshiriladi. Jinoyat ishi bo'yicha ma'lumotlarni ko'rib chiqishning aniq tartibi, birinchi
navbatda, adolatni ta'minlash, huquqni muhofaza qilish va jinoyat sodir etgan shaxsni
jazolashning asosiy vositasi sifatida ishlatiladi. Jinoyatga oid ma'lumotlarni ko'rib chiqish
jarayoni odatda bir nechta bosqichlardan iborat bo'ladi
1
.
Quyida shu bosqichlar haqida batafsil tushuntirib o'tamiz. Jinoyatga oid ma'lumotlarni
ko'rib chiqish jarayoni tergov bilan boshlanadi. Tergov organlari jinoyatni sodir etilganidan
keyin uning sabablarini aniqlash, dalillarni to'plash va jinoyatni sodir etgan shaxsni aniqlash
uchun ish olib boradilar
2
.
Tergov jarayonida quyidagi asosiy amallar bajariladi: Dalillarni to'plash: Jinoyat joyidan
olingan dalillar, guvohlarning ko'rsatmalari, video yozuvlar va boshqa hujjatlar tergov
jarayonining muhim qismlarini tashkil etadi. Guvohlarni so'roq qilish: Jinoyatni ko'rgan yoki
bilgan shaxslar tergovchilarga ma'lumot beradilar. Ishni tasdiqlash yoki rad etish: Agar
1
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари // Олий юридик ўқув
юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари.
Тошкент. Ўзбекистон Миллий университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
2
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария
ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги
Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
74
tergovchi jinoyatni amalga oshirilgan deb hisoblasa, jinoyat ishi sudga yuboriladi. Agar ishda
etarli dalil bo'lmasa, tergov to'xtatilishi yoki ish yopilishi mumkin
3
.
Tergovning yakunlanishi bilan jinoyat ishi sudga yuboriladi. Sudda ko'rib chiqish
jarayoni quyidagicha bo'ladi: Davra sudi: Sud majlisida barcha dalillar, guvohlarning
ko'rsatmalari va himoya va ayblovchilar tomonidan taqdim etilgan dalillar tinglanadi.
Advokatlarning ishtiroki: Ayblanuvchi va boshqa tomonlar advokatlar orqali o'z huquqlarini
himoya qiladilar. Advokatlar sudda o'zining himoya strategiyasini amalga oshiradilar. Sud
hukmi: Sud barcha ma'lumotlarni ko'rib chiqqan holda hukm chiqaradi. Agar ayblanuvchi
jinoyatni sodir etgan bo'lsa, sud unga tegishli jazoni belgilaydi
4
.
Agar bir tomon sud hukmiga norozi bo'lsa, ular apellyatsiya yoki kassatsiya tartibida
sudning yuqori instansiyalariga murojaat qilishlari mumkin. Apellyatsiya: Sudning birinchi
instansiya qaroriga nisbatan yangi sud ishi ochiladi va qayta ko'rib chiqiladi. Kassatsiya:
Yuqori sud ishi va hukmning to'g'riligi va qonuniyligini tekshiradi.
Sud hukmi chiqarilgandan so'ng, ayblanuvchi jazo choralariga tortiladi. Jinoyatga oid
ma'lumotlar ko'rib chiqishning oxirgi bosqichi jazoning ijro etilishi bilan yakunlanadi. Jazo
turlari quyidagilarga bo'linadi: Qamoq jazosiga hukm qilish: Jinoyat sodir etgan shaxs
qamoqqa olingan bo'ladi. Jarima yoki majburiy mehnat: Ba'zi holatlarda, ayblanuvchi jarima
to'lashga yoki majburiy mehnatga jalb etishga hukm qilinishi mumkin. Shartli ozodlikka
chiqarish: Ayblanuvchiga shartli ozodlik berilishi mumkin, ammo u belgilangan tartibda
nazoratda bo'ladi.
Jinoyat turlari turlicha bo'lishi mumkin va har bir turga xos ma'lumotlarni ko'rib chiqish
jarayoni farqlanadi. Masalan, o'ldirish, o'g'irlik, poraxo'rlik yoki kiberjinoyatlar kabi turli
jinoyatlar bo'yicha alohida tergov va sud tartiblari qo'llanilishi mumkin. O'ldirish jinoyati: Bu
kabi jinoiy ishlar ko'pincha murakkab bo'ladi, chunki ularni isbotlash uchun ko'plab dalillar
kerak. Tergovda shaxsiy va tibbiy ekspertizalar, guvohlarning ko'rsatmalari va boshqa dalillar
tekshiriladi. Kiberjinoyatlar: Bugungi kunda axborot texnologiyalarining rivojlanishi bilan
kiberjinoyatlar ko'paygan. Kiberjinoyatlar bo'yicha ma'lumotlarni ko'rib chiqish esa o'ziga xos
usullarni talab etadi, chunki bu turdagi jinoyatlarni aniqlash va dalillash murakkab
5
.
Jinoyat ishlarini ko'rib chiqishda guvohlarning roli juda katta. Guvohlar ko'pincha
jinoyatni hal qilishda va isbotlashda eng asosiy manba hisoblanadi. Shuningdek, guvohlarning
ko'rsatmalari, xato yoki noto'g'ri tushunilishi mumkin, shuning uchun ularning ma'lumotlari
ehtiyotkorlik bilan tekshiriladi. Guvohlarning ko'rsatmalarini so'rash, dalillarni tahlil qilish va
boshqa shaxslar bilan solishtirish jarayonlari juda muhim.
Sudda guvohlarning ishtiroki, ayblovchi va himoya tomonlarining taqdimotlari asosida
sudning yakuniy qarori chiqariladi.Sudda jinoyatga oid ma'lumotlarni ko'rib chiqishda, barcha
tomonlarning fikrini eshitish va ularning isbotlarni taqdim etishi muhimdir. Bu jarayonda sud,
faqatgina bir tomonning dalillari yoki ko'rsatmalari asosida qaror chiqarmasligi kerak.
Sudning asosiy maqsadi — adolatni ta'minlashdir. Shu sababli, sudda quyidagi muvozanatli
yondoshuvlar qo'llaniladi:
3
Б.Б.Муродов. “Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.: Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2012. Б.24
4
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
5
Ш.Ш.Суюнов. Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик жинояти турлари.
“Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
75
Himoya va ayblovning teng huquqli ishtiroki: Himoya va ayblov tomonlari sudda teng
imkoniyatlarga ega bo'lishi kerak. Sud, har ikki tomonning dalillarini to'g'ri va xolisona ko'rib
chiqishi zarur
6
.
Huquqni muhofaza qilish tizimi: Politsiya va sud tizimining samaradorligini oshirish,
jinoyatchilikni tezda aniqlash va jazolash jarayonlarini yaxshilash. Texnologiyalar: Internet
jinoyatlari bilan kurashishda texnologiyalardan foydalanish, kiberxavfsizlikni mustahkamlash
va onlayn nazoratni kuchaytirish.
Qonuniy me'yorlar va protseduralar: Jinoyat ishlarini ko'rib chiqishda sud, mavjud
qonunlarga asoslanib, aniq protseduralarni amalga oshiradi. Bu orqali har bir ishni qonuniy
va adolatli ravishda hal qilish imkoniyati yaratiladi.
Muvozanatli qaror chiqarish: Sudning qarori, barcha dalillarni ko'rib chiqish va
isbotlarni teng ravishda baholash asosida qabul qilinadi. Agar sudda etarli dalil bo'lsa,
ayblovchi shaxs jazolanadi, aks holda, ayblovchi ozod qilinadi.
Jinoyatga oid ma'lumotlarni ko'rib chiqish tartibi huquqiy tizimning adolatli va samarali
ishlashini ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Bu jarayon, barcha tomonlarning huquqlari
himoya qilinishini, jinoyatning o'z vaqtida va adolatli ravishda jazolanishini kafolatlaydi. Shu
bilan birga, har bir jinoyatning o'ziga xos xususiyatlarini inobatga olgan holda, tergov va sud
jarayonlari tegishli qonunlar va huquqiy me'yorlarga mos ravishda amalga oshirilishi lozim
7
.
Jinoyatga oid ma’lumotlarni ko‘rib chiqish tartibi — bu huquqni muhofaza qilish
organlari tomonidan jinoyatlarni aniqlash, tergov qilish va sud jarayonini samarali tashkil
etish uchun zarur bo‘lgan tizimli va qonuniy jarayonlar majmuasidir. Ushbu tartib jinoyatlarni
tez va adolatli ravishda ochishga xizmat qiladi hamda jamiyatdagi qonuniylik va xavfsizlikni
ta’minlashda asosiy vosita hisoblanadi
8
.
Jinoyatga oid ma’lumotlarning to‘g‘ri yig‘ilishi, rasmiylashtirilishi va tahlil qilinishi
tergovning sifatini belgilaydi. Yig‘ilgan dalillar va guvohlarning bayonotlari o‘z vaqtida va aniq
qayd etilishi, ekspertizalardan o‘tkazilishi jinoyat holatini tushunishga va jinoyatchilarni
aniqlashga yordam beradi. Tergov jarayonining har bir bosqichi qonunlarga muvofiq va
tartibli amalga oshirilishi natijasida jinoyatning barcha tafsilotlari ochiladi, bu esa adolatli sud
hukmini chiqarishda muhim ahamiyatga ega.
Bundan tashqari, jinoyatga oid ma’lumotlarning maxfiyligi va himoyasi ham alohida
e’tibor talab qiladi. Ma’lumotlarning noto‘g‘ri tarqalishi yoki noqonuniy foydalanilishi nafaqat
tergovning ishonchliligiga zarar yetkazadi, balki jabrlanuvchilar va guvohlarning xavfsizligiga
ham tahdid soladi. Shu sababli, ushbu ma’lumotlarni saqlash va ulardan foydalanish tartibiga
qat’iy rioya qilish huquqiy tizimning barqarorligini ta’minlaydi
9
.
Zamonaviy texnologiyalar va ilmiy yondashuvlar jinoyatga oid ma’lumotlarni ko‘rib
chiqish jarayonini yanada samarali qiladi. Video kuzatuvlar, raqamli izlar, laboratoriya
6
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп моддаларини сотиш
мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В.
6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
7
А.Т.Аширбоев. Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган тақдирда дастлабки терговни
тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг
Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024. 95-98 б.
8
Н.Қ.Усманалиев. Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари билан боғлиқ айрим мулоҳазалар
//Теоретические аспекты становления педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
9
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик жиноятларни тергов қилишнинг
ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 31-35.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
76
ekspertizalari va kompyuter tahlillari jinoyatlarni aniqlash va tergov qilish imkoniyatlarini
kengaytirmoqda. Shu bilan birga, huquqni muhofaza qiluvchi organlarning malakasi va
tajribasi ham bu jarayonda katta rol o‘ynaydi.
Umuman olganda, jinoyatga oid ma’lumotlarni ko‘rib chiqish tartibining to‘g‘ri tashkil
etilishi, adolatli va shaffof sud jarayonlarini ta’minlashga xizmat qiladi hamda jamiyatda
qonun ustuvorligini mustahkamlashga yordam beradi. Shu sababli, ushbu jarayonlarni doimiy
takomillashtirish va zamonaviylashtirish dolzarb vazifa hisoblanadi
10
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари
// Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов.
Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов.
“Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов.
Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов.
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
10
Хушвактова Н.А. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию общественного участия в
досудебном производстве / Н.А. Хушвактова // Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы
правоприменения: сб. ст. по материалам LXV Международной научно-практической конференции
«Теорети¬ческие аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
77
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
13.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев.
Жиноят
ишини
тўхтатиш
тушунчаси
ва
аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
16.
А.Т.Аширбоев
. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
17.
Н.Қ.Усманалиев.
“Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев.
Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари
билан боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления
педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж
. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе
образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С
. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А
. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д
. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У
. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Хушвактова Н.А
. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова //
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
78
Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по
материалам LXV Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022.
26.
Хушвактова Н.А
. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
