YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
91
EKSPERTIZA TEKSHIRUVLARI UCHUN NAMUNALAR OLISH TUSHUNCHASI
VA TARTIBI. NAMUNA OLISH HUQUQIGA EGA BO‘LGAN SHAXSLAR VA
ORGANLAR
Ashirboyev Axrorjon Tirkash o’g’li
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi
“Tergov faoliyati” kafedrasi kabinet boshlig’i.
Rasulov Ahrorjon Rustam o‘g‘li
O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi 3-bosqich 325-guruh kursanti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15691274
Annotatsiya
Mazkur maqolada ekspertiza tekshiruvlari uchun namunalar olish tushunchasi va uning
huquqiy tartibi yoritilgan. Namuna olish jarayoni, tekshiruvlar uchun zarur bo‘lgan
namunalarni olishda yuridik me'yorlar va tartib-qoidalar muhim rol o‘ynaydi. Namuna olish
huquqiga ega bo‘lgan shaxslar va organlar, shu jumladan, ekspertlar, huquqni muhofaza qilish
organlari va boshqa tegishli tashkilotlar haqida batafsil ma'lumot berilgan. Maqola
shuningdek, namunalar olishning amaliyotdagi dolzarbligi va ekspertiza jarayonidagi o‘rni
to‘g‘risida muhim nuqtalarni ko‘rib chiqadi.
Kalit so‘zlar
Ekspertiza, namuna olish, huquqiy tartib, huquqni muhofaza qilish, ekspert, organlar,
namunalar, tekshiruv, yuridik tartib.
Annotation:
This article discusses the concept and procedure of sample collection for forensic
examinations. The process of sample collection plays a crucial role in ensuring that the
samples obtained for examination comply with legal standards and procedures. The article
provides detailed information on the persons and bodies authorized to collect samples,
including experts, law enforcement agencies, and other relevant organizations. Additionally,
the article highlights the practical importance of sample collection and its role in the forensic
examination process.
Keywords:
forensic examination, sample collection, legal procedure, law enforcement,
expert, bodies, samples, investigation, legal framework.
Ekspertiza – bu jismoniy yoki yuridik shaxsning ma'lum bir holatni tekshirish yoki tahlil
qilish uchun ilmiy, texnik, yoki boshqa sohalarda maxsus bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lgan
shaxslar tomonidan amalga oshiriladigan huquqiy jarayondir. Ekspertiza jarayonida
namunalar olish juda muhim ahamiyatga ega
1
. Namuna olish jarayoni ekspertiza
tekshiruvining asosiy bosqichlaridan biridir va bu jarayonni qonuniy ravishda amalga
oshirish, to‘g‘ri huquqiy me'yorlar va normativ-huquqiy hujjatlarga rioya qilishni taqozo
etadi
2
.
1
Хушвактова Н.А. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда жамоатчилик ёрдамидан
фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини
такомиллаштириш масалалари»: республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
2
Ш.С.Агоев., Ташев У. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-протсессуал
қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. – 2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
92
Ekspertiza jarayonida namuna olish tushunchasi, tekshiruvlar va tahlillarni o‘tkazish
uchun zarur bo‘lgan ob'ektlarning yoki moddalarning olingan qismi sifatida ta'riflanadi. Bu
jarayon yuridik va ilmiy jihatdan asoslangan bo‘lishi kerak, chunki olgan namunalar tekshiruv
natijalarining ishonchliligi va huquqiy qarorlarining to‘g‘riligiga ta'sir ko‘rsatadi. Namuna
olish jarayonini to‘g‘ri amalga oshirmaslik ekspertiza natijalarining ishonchsizligini keltirib
chiqarishi mumkin
3
.
Namuna olish jarayoni muayyan tartibga asoslanadi. Odatda, namunalar olishda
quyidagi tartib-qoidalarga amal qilinadi:
Namuna olish uchun ruxsatnoma – huquqni muhofaza qilish organlarining tasdiqlangan
qarori yoki sudning huquqiy qarori zarur
4
.
Namuna olishning belgilangan usuli – namunalarni olish uchun maxsus usullar va
texnikalar ishlatiladi, chunki har qanday xato tekshiruv natijasining noto‘g‘ri bo‘lishiga olib
kelishi mumkin.
Namuna olishning huquqiy asosliligi – namuna olish har doim yuridik rasmiylashtirish
bilan amalga oshirilishi kerak, ya'ni barcha harakatlar maxsus huquqiy tartibda ro‘yxatga
olinadi va guvohlar ishtirokida olib boriladi.
Namuna olish huquqiga ega bo‘lgan shaxslar va organlar
Namuna olish huquqiga ega bo‘lgan shaxslar va organlar quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
Ekspertlar – ekspertlar namunalar olish va tekshirishni amalga oshirishi mumkin. Ular
ilmiy sohada o‘z bilim va tajribasiga tayanadilar.
Huquqni muhofaza qilish organlari – politsiya, prokuratura va boshqa tegishli organlar
sudga yuborish uchun namunalarni olishda ishtirok etishadi.
Sud organlari – sudlar, ayniqsa, sud-psixologik va sud-moliyaviy ekspertizalarda
namunalar olishni amalga oshirishi mumkin.
Maxsus tashkilotlar – amaldagi qonunchilikda belgilangan tartibda ya’ni, xususiy
ekspertiza markazlari yoki tibbiyot xodimlari ham namunalarni olish huquqiga ega bo‘lishi
mumkin
5
.
Тamuna olishning amaliyotdagi dolzarbligi
Namuna olishning amaliyotdagi dolzarbligi ayniqsa jiddiy huquqiy qarorlar qabul
qilishda, shu jumladan jinoyat ishlarida yoki fuqarolik sudlarida muhim rol o‘ynaydi. Namuna
olishdagi eng kichik xatolik ham tekshiruvlarning noto‘g‘ri natijalariga olib kelishi mumkin, bu
esa advokatlar, sudyalar va ekspertlar uchun katta mas'uliyatni anglatadi.
Ekspertiza jarayonida namunalar olish huquqiy va amaliy jihatdan juda muhimdir.
Ushbu jarayonni amalga oshirayotgan shaxslar va organlar aniq tartib-qoidalarga amal qilishi,
zarur huquqiy ruxsatnoma olishlari va namunalarni to‘g‘ri usulda olishlari kerak. Bu jarayonni
amalga oshiradigan har bir shaxsning, ayniqsa ekspertlar va huquqni muhofaza qilish
3
Ш.С.Агоев., Шакирова С. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт //Развитие и инновации в
науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
4
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари // Олий юридик ўқув
юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари.
Тошкент. Ўзбекистон Миллий университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
5
Б.Б.Муродов. Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки // “Адвокатлик фаолияти: назария
ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги
Амалдаги қонун ҳужжатлари мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
93
organlarining roli nihoyatda katta. Shu sababli, namunalar olishni boshqaruvchi normativ
huquqiy hujjatlar va amaliyotlarga to‘liq rioya qilish zarur
6
.
Ekspertiza tekshiruvlari uchun namunalar olish — bu jinoyatlarni tergov qilish, sudlov
jarayonlarini adolatli va ishonchli o‘tkazish hamda boshqa huquqiy masalalarni hal qilishda
muhim va zarur bosqich hisoblanadi. Namuna olish jarayoni orqali ilmiy mutaxassislar jinoyat
yoki hodisaning mohiyatini aniqlash uchun kerakli materiallar bilan ta’minlanadi. Bu esa
tergov va sud qarorlarining to‘g‘ri, adolatli va asosli bo‘lishiga imkon yaratadi
7
.
Namuna olish tushunchasi nafaqat huquqiy, balki ilmiy jihatdan ham katta ahamiyatga
ega. To‘g‘ri olingan namunalar yordamida ekspertlar aniq tahlillar o‘tkazadi, jinoyatning
sabablari va sharoitlarini aniqlaydi. Shu bilan birga, namunalar to‘g‘ri olinmasa yoki tartibga
rioya qilinmasa, ekspertiza natijalari shubhali bo‘lib qolishi, tergov va sud jarayonlari
davomida noaniqliklarga sabab bo‘lishi mumkin. Shuning uchun namuna olish jarayoni qat’iy
qonuniy me’yorlar asosida, tartibga rioya qilgan holda amalga oshirilishi lozim.
Namuna olish tartibi — bu murakkab va ko‘p bosqichli jarayon bo‘lib, unda barcha
harakatlar hujjatlashtiriladi, ishtirokchilar huquq va majburiyatlari aniq belgilangan bo‘ladi.
Namuna olingan materiallar shikastlanmasligi va noto‘g‘ri foydalanilmasligi uchun qat’iy
qadoqlanadi, saqlanadi va ekspertizaga topshiriladi. Bu jarayonning har bir bosqichi tergov va
sud jarayonining haqqoniyligi va shaffofligini ta’minlaydi.
Namuna olish huquqiga ega bo‘lgan shaxslar va organlar qat’iy belgilangan. Bu shaxslar
o‘z faoliyatlarida qonunlarga qat’iy amal qilishlari, kasbiy malakaga ega bo‘lishlari zarur.
Ularning harakatlari jinoyat tergovining muvaffaqiyatli va tezkor o‘tishini ta’minlaydi, sudda
dalillar sifatida tan olinadigan materiallar sifatini kafolatlaydi. Shu bois, namuna olish
jarayonida ishtirok etuvchi har bir shaxsning mas’uliyati juda katta
8
.
Ekspertiza uchun namunalar olish jarayoni, shuningdek, fuqarolarning huquq va
erkinliklarini himoya qilishga ham xizmat qiladi. Qonuniy tartibga rioya qilinmay, noqonuniy
namuna olish holatlari inson huquqlarining buzilishiga, shaxsiy hayotga noqonuniy
aralashuvga olib kelishi mumkin. Shu sababli, namunalarni olish jarayonining huquqiy
asoslari va tartib-taomillari mustahkam bo‘lishi lozim.
Xulosa qilib aytganda, ekspertiza tekshiruvlari uchun namunalar olish — jinoyatga oid
ma’lumotlarni ishonchli aniqlash, adolatli sudlovni ta’minlash va qonun ustuvorligini
mustahkamlashning muhim vositasidir. Ushbu jarayonning to‘g‘ri va qonuniy tashkil etilishi
davlat boshqaruvidagi huquqiy madaniyatni oshirish, huquqni muhofaza qilish tizimining
samaradorligini kuchaytirish hamda jamiyatda adolat va tinchlikni ta’minlashga xizmat
qiladi
9
.
6
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга хилоф равишда муомала
қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар”
Республика илмий-услубий журнали 10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
7
Ш.Ш.Суюнов. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг жиноят содир этган
шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва
психология” номли Республика илмий-амалий конференцияси.
8
Ш.Ш.Суюнов. Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп моддаларини сотиш
мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В.
6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
9
А.Т.Аширбоев. Жиноят ишини тўхтатиш тушунчаси ва аҳамияти. Эксмерткриминалистик фаолият:
истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон
Республикаси Ички ишлар вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
94
Shuning uchun mamlakatimizda namuna olish tartibini doimiy ravishda
takomillashtirish, huquqiy asoslarni mustahkamlash, huquqni muhofaza qiluvchi organlar
xodimlarini malakasini oshirish va ularning faoliyatini samarali nazorat qilish zarur. Faqat
shunday yondashuv bilan jinoyatlarni aniqlash va sudda haqqoniy hukm chiqarish jarayonlari
yanada sifatli va ishonchli bo‘ladi
10
.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 25.01.2020 йилдаги
Олий Мажлисга Мурожаатномаси. // [Електрон манба].
3.
Ўзбекистон юридик энциклопедияси. –Т., 2009. – Б. 199.
4.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. Т.4. –Т., 2002. – Б. 47.
5.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал қонун нормаларини эркинлаштириш йўллари
// Олий юридик ўқув юртларида инсон ҳуқуқлари муҳофазасини таъминловчи
фанларнинг ўқитишнинг замонавий муаммолари. Тошкент. Ўзбекистон Миллий
университети ҳуқуқшунослик факултети 2009. Б. 66-69.
6.
Б.Б.Муродов.
Жиноят-протсессуал муносабатларда ҳимоячининг иштироки //
“Адвокатлик фаолияти: назария ва амалиёт масалалари” мавзусидаги илмий-амалий
конференция материаллари. ЎзР Президенти ҳузуридаги Амалдаги қонун ҳужжатлари
мониторинги институти. – Тошкент, 2010. Б. 171-175.
7.
Б.Б.Муродов.
Хусусий айблов институтини қўллаш самарадорлигини ошириш
йўллари // Хусусий айблов ва ярашув институтларини такомиллаштириш чоралари:
Республика илмий-амалий конференцияси материаллари. Т:Ўзбекистон Республикаси
ИИВ Академияси, 2015й.Б. 34-40.
8.
Б.Б.Муродов.
“Жиноятларни тергов қилиш методикаси” фанидан ўқув дастури. Т.:
Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2012. Б.24
9.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар билан қонунга
хилоф равишда муомала қилишдан иборат жиноятларни квалификатсия қилишнинг
муҳим жиҳатлари. “Талқин ва тадқиқотлар” Республика илмий-услубий журнали
10сони. 01.10.2022 йил Б. 105-109.
10.
Ш.Ш.Суюнов.
Компютер техника воситалари орқали содир этилган фирибгарлик
жинояти турлари. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика
илмий-амалий конференцияси. 9.06.2023 йил
11.
Ш.Ш.Суюнов.
Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш тергов харакатининг
жиноят содир этган шахсларни аниқлаш хамда уларнинг айбини исботлашдаги
ахамияти. “Замонавий дунёда педагогика ва психология” номли Республика илмий-
амалий конференцияси.
12.
Ш.Ш.Суюнов.
Гиёҳвандлик воситаларини, уларнинг аналогларини ёки психотроп
моддаларини сотиш мақсадисиз ноқонуний ишлаб чиқариш, олиш, сақлаш, жинояти
тушунчаси // Жамият ва инновация. – 2025. – В. 6. – Но 1/С. – Б. 267-277.
10
Н.Қ.Усманалиев. “Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий жиҳатлари //Наука и
инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
95
13.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг қаерда эканлиги номаълум бўлган ҳолларда
жиноят ишини тўхтатишнинг назарий ва амалий жиҳатлари. Жамият ва инновациялар
№ 1 (2024).– 2024. – 314-320 б.
14.
А.Т.Аширбоев.
Жиноят
ишини
тўхтатиш
тушунчаси
ва
аҳамияти.
Эксмерткриминалистик фаолият: истиқболлар ва инновациялар мавзусидаги халқаро
конференция материллари тўплами. Т., Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар
вазирлиги Академияси, 2023. – Б. 381-388.
15.
А.Т.Аширбоев.
Айбланувчининг иштирокини таъминлаш имкони бўлмаган
тақдирда дастлабки терговни тўхтатиш: Назария ва амалиёт. Ўзбекистон Республикаси
Фанлар Академияси Қорақалпоғистон бўлимининг Ахборотномаси № 1 (2024).– 2024.
95-98 б.
16.
А.Т.Аширбоев
. Cуриштирув ва дастлабки терговни тўхтатиш институти: халқаро
тажриба
ва
ўзбекистон
қонунчилигини
такомиллаштириш
истиқболлари
//Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 14. – С. 37-42.
17.
Н.Қ.Усманалиев.
“Оқилона муддат” тамоийилини жорий этиш назарий ва амалий
жиҳатлари //Наука и инновации в системе образования. – 2025. – Т. 4. – №. 3. – С. 44-50.
18.
Н.Қ.Усманалиев.
Жиноят ишини юритишни тўхтатиш ва тиклаш муддатлари
билан боғлиқ айрим мулоҳазалар //Теоретические аспекты становления
педагогических наук. – 2025. – Т. 4. – №. 6. – С. 40-47.
19.
Н.Қ.Усманалиев.
Протсессуал
муддатларнинг
ҳисоблашда
қўлланилувчи
меъзонларнинг айрим жиҳатлари //проблемс анд солутионс оф сcиентифиc анд
инновативе ресеарч. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 25-30.
20.
Н.Қ.Усманалиев. Байназов Ж
. Ўғирлик жинояти бўйича ҳодиса содир бўлган жойни
кўздан кечириш тергов ҳаракатининг янги усуллари //Наука и инновации в системе
образования. – 2024. – Т. 3. – №. 8. – С. 69-74.
21.
Ш.С.Агоев., Шакирова С
. Қийнаш жиноятини тергов қилиш: назария ва амалиёт
//Развитие и инновации в науке. –2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 75-81.
22.
Ш.С.Агоев., Абдухамидов А
. Гувохлантириш тергов харакатини ўтказишнинг
ахамияти //Общественные науки в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. – С. 49-51.
23.
Ш.С.Агоев., Асатуллаев Д
. Ахборот технологиялари соҳасидаги ўғирлик
жиноятларни тергов қилишнинг ўзига хос хусусиятлари //Общественные науки в
современном мире: теоретические и практические исследования. – 2024. – Т. 3. – №. 7. –
С. 31-35.
24.
Ш.С.Агоев., Ташев У
. Экспертиза фаолиятининг арманистон республикаси жиноят-
протсессуал қонунчилигидаги ҳуқуқий асослари //Развитие и инновации в науке. –
2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 48-56.
25.
Хушвактова Н.А
. Факторы, препятствующие эффективному использо-ванию
общественного участия в досудебном производстве / Н.А. Хушвактова //
Теоретические аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения: сб. ст. по
материалам LXV Международной научно-практической конференции «Теорети¬ческие
аспекты юриспруденции и вопросы правоприменения». – № 11(65). – Москва, Изд.
«Интернаука», 2022.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
96
26.
Хушвактова Н.А
. Коррупцияга оид жиноятларни фош қилиш ва тергов қилишда
жамоатчилик ёрдамидан фойдаланиш // «Давлат бошқаруви соҳасида коррупциявий
хавф-хатарларни бартараф этиш механизмларини такомиллаштириш масалалари»:
республика илмий-амалий конференцияси тўплами – Тошкент давлат юридик
университетининг ихтисослаштирилган филиали, Т: 2022. Б.78-83.
