YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
107
INGLIZ TILINING XALQARO TIL SIFATIDAGI ROLINING AHAMIYATI VA
UNING ISTIQBOLLARI
Zubaydova Nilufar
Oʻqituvchi Samarqand davlat chet tillari instituti
Nematova Dilnura Shuhrat qizi
Talaba Samarqand davlat chet tillari instituti
dilnuran039@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.13922763
Annotatsiya:
Ushbu maqola ingliz tilining xalqaro til sifatidagi rolini va uning ahamiyatini
oshirish muhimligini tahlil qiladi. Bugungi kunda ingliz tili global kommunikatsiya, iqtisodiyot,
ta’lim va madaniyat sohalarida asosiy vosita sifatida keng tarqalgan. Maqola, ingliz tilini
o‘rganishdagi muammolar va qiyinchiliklarni ko‘rsatib beradi hamda xorijiy tajribalar asosida
samarali yechimlar taklif etadi. Shuningdek, ingliz tilining rivojlanishi va global madaniy
almashinuvdagi roli hamda ta’lim tizimida ingliz tilini o‘rganishni yaxshilash uchun zarur
bo‘lgan yondashuvlar ko‘rib chiqiladi. O‘quvchilar va ta’lim muassasalari uchun ingliz tilining
ahamiyatini oshirishga qaratilgan usullarni aniqlash maqsad qilingan.
Kalit so’zlar:
Ingliz tili, Xalqaro til, Global kommunikatsiya, Ta’lim tizimi, Madaniyat,
Iqtisodiyot, Xorij tajribasi.
Bugungi globallashgan dunyoda ingliz tili eng keng tarqalgan xalqaro til sifatida o‘z o‘rnini
mustahkamladi. Uning ta’siri qit’alararo bo‘lib, chegaralar, madaniyatlar va kasblarni
birlashtiradi. Biroq, ingliz tili qanday qilib bu maqomga erishdi? Uning hukmronligi bilan
bog‘liq qanday muammolar mavjud va bu muammolarni qanday hal qilish mumkin? Ingliz
tilining xalqaro til sifatidagi rolini tushunish uchun uning tarixiy rivojlanishi, hozirgi ta’siri va
kelajakdagi qiyinchiliklarini ko‘rib chiqishimiz kerak. Ingliz tilining global til sifatida tarixiy
rivojlanishi haqida gap yuritadigan bo’lsak, ingliz tilining xalqaro til sifatida rivojlanishi
Britaniya imperiyasi davriga borib taqaladi. Britaniya ta’siri butun dunyo bo‘ylab kengaygan
sari, ingliz tili ko‘plab hududlarda boshqaruv, savdo va diplomatiya tili sifatida qo‘llanila
boshlandi. Ammo 20-asrda, Qo‘shma Shtatlar global super kuch sifatida maydonga chiqqach,
ingliz tili haqiqatan ham dunyo bo‘ylab til sifatida o‘z o‘rnini mustahkamladi.
Bugungi kunda ingliz tili xalqaro biznes, ilm-fan, texnologiya va ko‘ngilochar sohalarda
keng qo‘llanilmoqda. Masalan, aksariyat ilmiy maqolalar ingliz tilida yozilgan bo‘lib,
internetning asosiy tili ham ingliz tilidir. Bu keng tarqalgan qo‘llanilishi ingliz tilini zamonaviy
dunyoda muloqot qilish uchun muhim vositaga aylantirdi. Ingliz tilining hukmronligi bilan
bog‘liq muammolar bir necha bosqichlarni o’z ichiga oladi. Bu esa ingliz tilining rivojlanish
darajalariga bevosita ta’sir qiladi. Ingliz tilining global miqyosdagi tarqalishiga qaramay, bu
hukmronlik bir nechta muammolarni keltirib chiqardi. Eng muhim muammolardan biri
lingvistik tengsizlikdir. Ingliz tilini ona tili sifatida bilmaydigan odamlar ta’lim va kasbiy
sohalarda qiyinchiliklarga duch keladilar, chunki bu sohalarda ingliz tili asosiy aloqa tili sifatida
qo‘llaniladi. Bu holat ularni ona tilida gapiradiganlar bilan solishtirganda noqulay holatga solib
qo‘yadi va ularning imkoniyatlarini cheklaydi. Bundan tashqari, ingliz tilining tarqalishi ko‘plab
mahalliy tillarning yo‘q bo‘lib ketishiga sabab bo‘lmoqda. Ingliz tili ko‘proq hukmronlik qilgani
sari, ko‘plab odamlar o‘z ona tillarida gapirishni to‘xtatmoqdalar, bu esa ularning madaniy
o‘ziga xosligini va merosini yo‘qotishga olib keladi. Tilshunoslarning fikriga ko‘ra, asr oxiriga
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
108
kelib minglab tillar yo‘q bo‘lib ketish xavfi ostida, va bunda ingliz tilining tarqalishi ham muhim
rol o‘ynamoqda. Yana bir muammo bu ingliz tilida mavjud madaniy kamsitishdir. Ko‘plab
idiomatik iboralar, madaniy ishoralar va ijtimoiy normalar ona tilida so‘zlashmaydigan
odamlar uchun tushunarsiz bo‘lib qoladi, bu esa global muloqotda noto‘g‘ri tushunishlarga olib
keladi. Natijada, global nutqda g‘arb bo‘lmagan qarashlar chetda qolmoqda. Ingliz tilining
rivojlanish bosqichlari asosan ingliz tilining xalqaro maqomga yetishi uzoq asrlar davomida yuz
bergan bir qator tarixiy, ijtimoiy va siyosiy omillar bilan bog‘liq. Bugungi kunda ingliz tili global
til sifatida millionlab odamlar tomonidan qo‘llaniladi. Biroq, bu tilning rivojlanishi ko‘p
bosqichlardan iborat bo‘lib, har bir davrda u turli o‘zgarishlarga duch kelgan. Ingliz tili
rivojlanishini ko‘proq tushunish uchun uni beshta asosiy bosqichga bo‘lish mumkin: qadimgi
ingliz tili, o‘rta ingliz tili, erta zamonaviy ingliz tili, zamonaviy ingliz tili va hozirgi davr – ingliz
tilining xalqaro til sifatida qabul qilinishi. Ingliz tilining rivojlanish tarixi uning bugungi kunda
xalqaro til sifatida qanday maqomga yetganini tushunishga yordam beradi. Tarixiy jarayonlar,
mustamlakachilik davri, ilm-fan va texnologiyaning rivojlanishi hamda iqtisodiy o‘sish ingliz
tilini dunyodagi eng muhim tilga aylantirdi. Bugungi kunda ingliz tili xalqaro muloqotning
ajralmas qismiga aylangan bo‘lib, uning rivojlanish jarayoni hali ham davom etmoqda. Ingliz
tilining keng tarqalishi global dunyo uchun muhim kommunikatsiya vositasi bo‘lib qolmoqda.
Bu muammolarni hal qilish uchun bir nechta yechimlarni ko‘rib chiqish mumkin. Birinchidan,
dunyo bo‘ylab ta’lim tizimlari ikki tillilik yoki hatto ko‘p tillilikka urg‘u berishi kerak.
Talabalarni ingliz tili va ona tillarini bir vaqtda o‘qitish orqali til xilma-xilligini saqlab qolish
mumkin, shuningdek, ularning global miqyosda muvaffaqiyat qozonishiga yordam beriladi.
Masalan, Hindiston va Singapur kabi mamlakatlarda odamlar ko‘pincha bir nechta tillarda,
jumladan, ingliz tilida so‘zlashib ulg‘ayadilar, bu ularga xalqaro iqtisodiyotda ishtirok etish
imkonini beradi.Yana bir yechim xalqaro ingliz tilini yanada inklyuziv qilishdir. Ingliz tilini ona
tili bo‘lmagan odamlarning ehtiyojlarini hisobga olgan holda standartlashtirish kerak.
Grammatikani soddalashtirish, idiomatik iboralardan voz kechish va yanada neytral versiyasini
targ‘ib qilish orqali ingliz tilini hamma uchun qulayroq qilish mumkin.
Bundan tashqari, ingliz tili bilan bir qatorda boshqa tillardan ham xalqaro forumlarda
foydalanishni targ‘ib qilish lingvistik tengsizlikni kamaytirishga yordam beradi. Masalan,
Yevropa Ittifoqi bir nechta tillarda faoliyat olib boradi, bu esa uning fuqarolariga faqat ingliz
tiliga cheklanmagan holda qaror qabul qilish jarayonida ishtirok etish imkonini beradi. Bu
model boshqa xalqaro tashkilotlarda ham kengaytirilishi mumkin.
Ko‘pgina olimlar ingliz tilining hukmronligi bilan bog‘liq muammolarni hal qilish
muhimligini tan oladilar. Tilshunos Devid Kristal o‘zining English as a Global Language kitobida
ta’kidlaganidek, ingliz tili dunyo bo‘ylab lingva franka bo‘lgan bo‘lsa-da, uning tarqalishi
oqibatlariga e’tibor qaratish lozim. U til xilma-xilligini saqlash insoniyat madaniyati boyligini
asrash uchun muhim deb hisoblaydi.
Shuningdek, tilshunos Braj Kachru "Jahon ingliz tillari"
tushunchasini ilgari surgan bo‘lib, u dunyo bo‘ylab gapiriladigan ko‘plab ingliz tili variantlarini
tan olish kerakligini ta’kidlaydi. Kachru bu variantlar ona tili standartlariga solishtirilmasdan
to‘g‘ri shakllar sifatida ko‘rilishi kerak, deb hisoblaydi. Bu qarash ingliz tilida
so‘zlashmaydiganlarni kuchliroq qilishga va ingliz tiliga yanada inklyuziv yondashishni targ‘ib
qilishga yordam beradi.
Boshqa tomondan, Robert Phillipson kabi olimlar ingliz tilining
tarqalishini tanqid qiladilar va bu jarayonni "lingvistik imperializm" deb ataydilar.
Phillipsonning fikriga ko‘ra, ingliz tilining global tarqalishi ona tilida so‘zlashadiganlar va
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
109
so‘zlashmaydiganlar, shuningdek, ingliz tilida ta’lim olish imkoniyatiga ko‘proq ega bo‘lgan
mamlakatlar va kam imkoniyatlarga ega bo‘lgan davlatlar o‘rtasidagi tengsizliklarni
kuchaytiradi.
Ingliz tilining xalqaro til sifatida e’tirof etilishi asosan uning global muloqot va
diplomatiyada keng qo‘llanilishi bilan bog‘liq. Bugungi kunda ingliz tili faqatgina Angliya va
AQShning milliy tili bo‘lib qolmay, balki dunyodagi ko‘plab mamlakatlarda lingva franka, ya’ni
umumiy muloqot vositasi sifatida qo‘llaniladi. Ingliz tilining xalqaro miqyosdagi ahamiyatini
oshirish jarayonida xorijiy tajribalar, ya’ni turli mamlakatlarning ingliz tilini o‘z milliy yoki
rasmiy tizimlariga qabul qilish yo‘li, muhim rol o‘ynagan. Ushbu maqolada ingliz tilining
xalqaro sifatidagi o‘rni va xorijiy tajribalar tahlil qilinadi.
Ingliz tilining xalqaro miqyosda tarqalishi asosan Britaniya imperiyasi davrida yuz
bergan. 17-19 asrlarda Britaniya ko‘plab hududlarni, jumladan Shimoliy Amerika, Hindiston
yarimoroli, Afrika va Okeaniyani o‘z mustamlakasi ostiga oldi. Bu hududlarda ingliz tili rasmiy
muloqot vositasi sifatida kiritildi va keng tarqaldi. Ayniqsa, Hindistonda ingliz tilining
o‘rganilishi va qo‘llanilishi bugungi kunda ham mamlakatning ta’lim va biznes tizimida katta
ahamiyatga ega. Hindiston, Janubiy Afrika kabi sobiq mustamlakalarda ingliz tili hozir ham
rasmiy til maqomida qolmoqda, bu esa mustamlakachilik davrida yaratilgan til infrastrukturasi
natijasidir. Masalan, Hindistonda ingliz tili mamlakatning rasmiy tillaridan biri sifatida saqlanib
qolgan bo‘lib, u nafaqat xalqaro savdo va diplomatiyada, balki ichki siyosiy tizimda ham keng
qo‘llanilmoqda. Xorijiy investorlar va kompaniyalar Hindistonga kirishda ingliz tilini asosiy
muloqot vositasi sifatida qo‘llashadi, bu esa mamlakatning global bozor bilan integratsiyasini
osonlashtiradi.
Xorij tajribasida ingliz tilining xalqaro mavqeyi asosan ta’lim tizimlaridagi o‘rniga bog‘liq.
Ko‘plab davlatlar, ayniqsa rivojlanayotgan davlatlar, xalqaro darajadagi ilmiy tadqiqotlar va
savdo-sotiqda muvaffaqiyatga erishish maqsadida ingliz tilini ta’lim dasturlariga kiritgan.
Singapur, Malayziya, Filippin kabi davlatlar o‘z ta’lim tizimida ingliz tilini asosiy fan sifatida
o‘qitish orqali o‘z yoshlari uchun global miqyosdagi imkoniyatlarni kengaytirdi. Misol
tariqasida Singapur davlatini olaylik. Singapur hukumati ingliz tilini davlat maktablarining
asosiy o‘quv tili sifatida joriy qildi. Natijada, Singapur aholisi bugungi kunda ingliz tilida erkin
so‘zlashadi, bu esa mamlakatni xalqaro savdo, texnologiya va turizm sohalarida katta
muvaffaqiyatlarga olib keldi. Bu tajriba ko‘rsatadiki, ingliz tilini ta’lim tizimiga kiritish orqali
davlatlar nafaqat o‘z ichki infratuzilmasini yaxshilashadi, balki global bozorga chiqish
imkoniyatini kengaytiradilar.
Xalqaro tashkilotlar va diplomatik aloqalarda ingliz tilining o‘rni ham juda katta
ahamiyatga ega. BMT, Yevropa Ittifoqi, Jahon Banki va boshqa xalqaro tashkilotlarda ingliz tili
asosiy rasmiy tillardan biri sifatida qabul qilingan. Bu tashkilotlarda ingliz tilining qo‘llanilishi
xalqaro munosabatlar va global qaror qabul qilish jarayonlarida katta rol o‘ynaydi. Misol uchun,
Yevropa Ittifoqida ingliz tili, qaramay Britaniyaning bu ittifoqdan chiqishiga, hali ham xalqaro
muzokaralar va siyosiy uchrashuvlarda asosiy til sifatida qo‘llanilmoqda. Xorijiy davlatlar,
ayniqsa kichik davlatlar, o‘z diplomatlari va davlat xizmatchilarini ingliz tilini o‘rganishga va
undan samarali foydalanishga undaydi. Xalqaro tashkilotlarda ishlash uchun ingliz tilini bilish
zarurati doimiy o‘qitish dasturlarini shakllantirishga sabab bo‘lgan.
Xorijiy tajribada ingliz tilining xalqaro maqomiga yetakchilik qilishining asosiy
omillaridan biri texnologiya va ilmiy-tadqiqot sohalarida bu tilning hukmronligidir. Ko‘plab
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
110
ilmiy jurnallar va texnologik yangiliklar ingliz tilida chop etiladi. Xorijiy olimlar va
tadqiqotchilar ingliz tilida ilmiy maqolalar yozish orqali global hamjamiyat bilan muloqot qiladi
va o‘z ishlanmalarini butun dunyo bilan baham ko‘radi. Masalan, Yaponiya va Germaniya kabi
texnologik rivojlangan davlatlar o‘z tadqiqot va texnologik yangiliklarini dunyoga tanitish
maqsadida ingliz tilini qo‘llashadi. Xalqaro konferensiyalar va ilmiy nashrlarning ko‘pchiligi
ingliz tilida bo‘lgani sababli, olimlar ushbu tilda erkin muloqot qilishni o‘rganishga intiladilar.
Shu bilan birga, xalqaro IT sohasida ko‘plab dasturlash tillari ham ingliz tiliga asoslangan. Bu
tilni bilish nafaqat ilm-fan va texnologiyaga, balki kelajakdagi yangiliklarga ochiladigan eshik
bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa qilib aytganda, ingliz tilining xalqaro til sifatidagi roli shubhasizdir. Uning biznes,
ilm-fan va global muloqotdagi keng tarqalishi bugungi kunda uni muhim vositaga aylantirgan.
Biroq, ingliz tilining hukmronligi lingvistik tengsizlik, madaniy eroziya va ona tilida
so‘zlashmaydiganlar uchun muloqotdagi to‘siqlar kabi muammolarni keltirib chiqaradi.
Bu
muammolarni hal qilish ko‘p qirrali yondashuvni talab qiladi. Ta’lim tizimlari global miqyosda
muvaffaqiyat qozonish uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni berish bilan birga til xilma-xilligini
saqlash maqsadida ko‘p tillilikni targ‘ib qilishi lozim. Ingliz tilini ona tili bo‘lmaganlarga yanada
qulay va qulayroq qilishga qaratilgan sa’y-harakatlar ustuvor bo‘lishi kerak, shuningdek,
xalqaro forumlarda bir nechta tillardan foydalanish barcha ovozlarning eshitilishiga yordam
beradi.
Bu qadamlarni amalga oshirish orqali biz ingliz tilining xalqaro til sifatidagi foydasini
saqlab qolish bilan birga uning salbiy ta’sirlarini kamaytira olamiz. Maqsad tilni to‘siq emas,
balki ko‘prik sifatida xizmat qiladigan teng va inklyuziv global muloqot tizimini yaratishdir.
References:
1.
Axmedova, D., & Zarmaskhonov, S. (2024, February). Exploring Global Perspectives In
Language Teaching And Learning. In Conference Proceedings: Fostering Your Research Spirit
(pp. 205-207).
2.
Fillipson, R. (1992). Lingvistik imperializm. Oksford universiteti matbuoti.
3.
Graddol, D. (1997). Ingliz tilining kelajagi? Britaniya Kengashi.
4.
Сулейманова, Н. М., & Абдуллаева, Л. Т. (2017). Имманентный характер
синергетических свойств единиц языковой системы. In Инновации В Современном
Языковом Образовании (pp. 61-65).
5.
Sharifovna, R. S. (2022). Teaching Spoken English To Upper Class Pupils. Confrencea, 6(6),
87-89.
6.
Ikrambayevna, S. D. (2024). Classification of Functions of Communicative Strategy and
Tactics in Political Communication. Miasto Przyszłości, 50, 548-553.
7.
Jenkins, J. (2015). Global ingliz tili: talabalar uchun resurs kitobi (3-nashr). Routledge.
8.
Sharifovna, R. S. (2022). Class Size And The Learning-Teaching Process In Upper Classes.
Journal of new century innovations, 14(1), 86-98.
9.
Kachru, B.B. (1992). Boshqa til: madaniyatlar bo'yicha ingliz tili (2-nashr). Illinoys
universiteti matbuoti.
10.
Сулейманова, Н. М. (2017). Номинативный аспект речевого процесса. In Humanities
and Social Sciences in Europe: Achievements and Perspectives (pp. 76-82).
11.
Sattarova, D. (2023). Komunikativ Diskursning Tadqiqot Ob’yekti. Молодые ученые,
1(22), 41-43.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
111
12.
Sharipovna, R. S. Peculiarities of Teaching English In Secondary Schools In Uzbekistan.
International Journal of Innovations in Engineering Research and Technology, (2), 1-5.
13.
Ikramboyevna, A. D., & Ikramboyevna, S. D. (2023). The Ways of Forming Secondary
Nomination in Uzbek Language and Its Impact on Linguistics.
14.
Kirkpatrik, A. (2007). Jahon inglizlari: Xalqaro muloqot va ingliz tilini o'qitishga ta'siri.
Kembrij universiteti matbuoti.
15.
Kristal, D. (2003). Ingliz tili global til sifatida (2-nashr). Kembrij universiteti matbuoti.
16.
Rustamova, S. S. (2023, January). The Importance Of Speaking Activities In Teaching
English. In International Conferences (Vol. 1, No. 1, pp. 357-361).
17.
Sattarova, D. (2024). Siyosiy Muloqotning Pragmatik Aspektlari. Tamaddun Nuri Jurnali,
5(56), 380-383.
18.
Seidlhofer, B. (2011). Ingliz tilini Lingua Franca sifatida tushunish. Oksford universiteti
matbuoti.
19.
Suleymanova, N. M., & Idiyev, A. R. O. G. L. (2021). Gapning Nominativ Aspekti Va Uning
Kommunikativ Jarayoni Haqida. Academic research in educational sciences, 2(12), 805-809.
20.
Shokhista, R. (2023). The Significance of Emphasizing Communicative Competence As The
Foundation For Teaching Listening And Speaking Skills Rustamova Shokhista Sharifovna.
International Journal of Contemporary Scientific and Technical Research, 25-28.
21.
Бойназаров, И. М., & Бобоназаров, А. А. (2024). Mantiqiy funksiyalarning
minimallashtirishning Quine-McCluskey usuli: Quine-McCluskey Method of Minimization of
Logic Functions.
22.
Sattarova, D. (2024, January). Siyosiy Notiqlikning Milliy Mаdаniy Vа Lisoniy Tаhlili
(Oʼzbekiston Respublikasi Birinchi Prezidenti Iа Karimov Nutqlari Asosida). In
Международная конференция академических наук (Vol. 3, No. 1, pp. 5-7).
23.
Jumayeva, M. B., & Usmanovna, S. M. (2022). Practical Methods of Culture-Based Language
Teaching in English Classes. Science and innovation, 1(Special Issue 2), 612-615.
24.
Suleymanova, N. M. (2020). On the Nominative Nature of The Sentence. Theoretical &
Applied Science, (4), 307-309.
