YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
80
9-SINFLARDA “ZAMBURUG’LAR DUNYOSI” MAVZUSINI O’QITISHDA
INTERFAOL METODLAR VA TA’LIM TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISH
Komilova Arofatoy Kozimjon qizi
Xusanova Dilorom Nurmatjon qizi
ADPI Tabiiy fanlar fakulteti biologiya yo’nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14059207
Annotatsiya:
Ushbu maqolada 9-sinflarda “Zamburug’lar dunyosi” mavzusini o’qitishda
interfaol metod va ta’lim texnologiyalaridan foydalangan holda darsni tashkil etish,
o’quvchilarning dunyoqarashini kengaytirish, ularning biologiya faniga bo’lgan qiziqishlarini
orttirish va darsning samaradorligini oshirish yo’llari haqida ma’lumot berilgan.
Kalit so’zlar:
achitqi
zamburug’i, zang zamburug’i, qo’ziqorin zamburug’i, mikoriza,
mitselliy, “Beshinchisi ortiqcha” metodi, “BBB” metodi, Venn diagrammasi, Hamkorlikda
o’qitish texnologiyasi.
Ключевые слова:
дрожжевой гриб, ржавчинный гриб, грибной гриб, микориза,
мицелий, метод “пятого избытка”, метод “ГЭБ”, диаграмма Венна, технология
совместного обучения.
Keywords:
yeast fungus, rust fungus, mushroom fungus, mycorrhiza, mycelium, “fifth
plus” method, “BBB” method, Venn diagram, collaborative teaching technology.
Kirish.
Dars - maktab taʼlimining asosiy tashkiliy shakli. Dars muayyan miqdordagi
doimiy oʻquvchilar tarkibi bilan qatʼiy tartibda uyushtiriladigan va aniq maqsadga
yoʻnaltirilgan didaktik tadbirdir.
Darsni boshlagandan so’ng o’quvchilarga mavzu to’g’risida qisqacha ma’lumot beriladi.
Mavzu o’quvchilarga yanada tushunarli bo’lishi va tasavvurining to’g’ri shakllanishi uchun
taqdimotdan foydalanish maqsadga muvofiq sanaladi.
O’quvchilar zamburug’lar to’g’risida ma’lumotga ega bo’lganidan so’ng,
“Beshinchisi
ortiqcha”
metodidan foydalangan holda mavzuni mustahkamlash va o’tilgan mavzuni
qisqacha takrorlash o’quvchilarning faolligini ortishiga katta yordam beradi.
Bu metodning asosiy vazifasi ham mavzuga oid tushunchani qiyoslash, tahlil qilish va
umumlashtirishdan iborat.
Metoddan foydalanish tartibi:
1.
O’quvchilarga 5 ta tushuncha beriladi. Ulardan 4 tasi mavzuga oid va 1 tasi mavzudan
tashqari tushuncha.
2.
O’quvchi mavjud 5 ta tushunchadan qaysi biri ortiqcha ekanligini topib uni chiqarib
tashlashi va fikrini asoslab berishi lozim bo’ladi.
Misol:
mitselliy, tamaki mozaikasi, achitqi, lishaynik, mikoriza.
Topshiriq 1.
Yuqorida keltirilgan tushunchalardan qaysi biri ortiqcha va nima uchun?
Javob:
mazkur qator uchun tamaki mozaikasi ortiqcha. Chunki, u o’simlik bargiga zarar
keltiruvchi virus hisoblanadi.
O’quvchilarni darsni yanada yaxshiroq o’zlashtirishlari va amaliy ko’nikmalarini
shakllantirish uchun ularga slaymdan zamburug’larning tashqi tuzilishini yasashlarini
topshiriq sifatida berish maqsadga muvofiq bo’ladi.
Topshiriq 2.
Hamkorlikda o’qitish texnologiyasidan foydalanib o’quvchilarga topshiriq
berish. Bunda o’quvchilar 4 ta o’quvchidan iborat bo’lgan kichik guruhlarga ajratiladi.
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
81
O’quvchilarga 4 qismdan iborat bo’lgan topshiriq beriladi. Guruhdagi har bir o’quvchi
topshiriqning bir qismini bajaradi. Topshiriq yakunida har bir o’quvchi o’zi bajargan qism
yuzasidan fikr yuritib, o’rtoqlarini o’qitadi, so’ngra guruh a`zolari tomonidan topshiriq
yuzasidan umumiy xulosa chiqariladi.
Masalan:
1. Achitqi zamburug’i; 2. Qo’ziqorin zamburug’i; 3. Zang zamburug’i; 4.
Vertisill zamburug’i. Guruhdagi 4 ta o’quvchi yuqoridagi zamburug’ turlarini 1 tadan bo’lishib
oladi va bu zamburug’ar to’g’risidagi ma’lumotni kitobdan o’qib oladi. Buning uchun
o’quvchilarga 5 daqiqa vaqt beriladi. 5 daqiqadan so’ng guruh a’zolari o’qigan ma’lumotlari
to’g’risida bir-biri bilan o’rtoqlashadilar. Buning uchun ularga yana 5 daqaiqa vaqt beriladi.
Topshiriq yakunida guruh a’zolari mavzu yuzasidan umumiy xulosa chiqaradilar.
Topshiriq 3.
O’quvchilar foydali va parazit zamburug’lar to’g’risidagi ma’lumotlarni
venn diagrammasiga joylashtirishlari kerak. Bunda o’quvchilar foydali zamburug’lar haqidagi
o’ziga xos tushunchalarni bir ustunga, parazit zamburug’lar haqidagi o’ziga xos
tushunchalarni yana bir ustunga yoziladi. Ikkala zamburug’ ham zamburug’lar dunyosiga
kirganligi sababli, ular to’g’risidagi o’xshash tushunchalar o’rta ustunga yoziladi.
Masalan:
Foydali zamburug’ Zararli zamburug’
Umumiy
Darsni yakunlashdan avval o’quvchilarga “BBB” texnologiyasini qo’llagan holda yana bir
topshiriq berish.
Topshiriq 4.
Tayanch
tushunchalar
Bilaman
Bilishni
hohlayman
Bilib oldim
Zamburug’
Mitselliy
Penitsill
Kurtaklanish
Zang zamburug’i
Gifa
YOSH OLIMLAR
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/yo
82
Achitqi
zamburug’i
Mikoriza
Vertisill
O’quvchilar bilish darajasiga qarab yuqoridagi jadvalni to’ldiradilar. Ya’ni dasrni
boshlashdan avval jadvalning birinchi va ikkinchi ustunini to’ldiradilar. Birinchi ustunga
yangi mavzu o’tilmasidan avval berilgan tushunchalar haqida nimalarni bilsa, shuni yozishi
kerak. Ikkinchi ustunga yuqoridagi tushunchalar haqida nimalarni bilishini xoxlaydi, shuni
yozishi kerak. Uchinchi ustun esa darsning so’nggida to’ldiriladi. Bu ustunga dars davomida
nimalarni bilib oldi, shu haqida yozishi kerak.
Xulosa.
Biologiya darsini tashkil etishda yuqoridagi kabi interfaol metodlar va
texnologiyalardan foydalanilsa, o’tiladigan darsning samaradorligi oshadi va o’quvchilarning
qiziqishi yuqori darajada bo’ladi. Yana o’quchilarning mustaqil fikrlash va guruhlarda ishlash
qobiliyati ham yaxshi rivojlanadi.
Refernces:
1.
A. Zikriyayev, A. To’xtayev, I. Azimov, N. Sonin - “ 9-sinf Biologiya darsligi”. Toshkent,
2019.
2.
Sh.S. Shoimova, M.K. Xoshimova, Sh.R. Mirzayeva, M.M. Qoziboyeva - “ Ta’lim
texnologiyalari”. Toshkent, 2020.
3.
Sh.Q. Mardanov, A.Q. Raxmatullayeva - “ Biologiya o’qitish texnologiyalari va loyihalash”.
Toshkent, 2020.
