Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
3
O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDAGI LEKSIK
TRANSFORMATSIYALAR: QIYOSIY TAHLIL
Qobilova Kamola Azamatovna - ilmiy rahbar
Termiz davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi
Ashuraliyeva Maftuna Yo‘ldosh qizi
Termiz davlat pedagogika instituti
Maktabgacha va boshlangʻich taʼlim
fakulteti
Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi 3
-kurs talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘zbek va ingliz tillarida leksik
transformatsiyalarning mazmun-
mohiyati, turlari va qo‘llanish xususiyatlari
qiyosiy jihatdan tahlil qilinadi. Leksik transformatsiya
—
bu bir tildagi so‘z yoki
iboraning boshqa tilga o‘zgartirilgan shaklda
berilishi, shu orqali mazmunning
saqlanib qolishi yoki moslashtirilishidir. Tadqiqotda sinonimiya, antonimiya,
generalizatsiya, konkretizatsiya, kompensatsiya, modifikatsiya kabi asosiy leksik
transformatsiya turlari har ikki tilda amaliy misollar bilan so
lishtirilib o‘rganilgan.
Shuningdek, tarjima jarayonida yuzaga keladigan semantik siljishlar va madaniy
tafovutlar ham ko‘rib chiqilgan. Maqola tarjimashunoslik, leksikologiya va qiyosiy
tilshunoslik yo‘nalishida izlanish olib borayotgan mutaxassislar va t
alabalar uchun
amaliy ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar:
Leksik transformatsiya, tarjima, qiyosiy tahlil, sinonimiya,
konkretizatsiya, modifikatsiya, o‘zbek tili, ingliz tili, tarjimashunoslik, semantik
siljish.
KIRISH:
Globallashuv va madaniylararo aloqalarning kengayib borishi bilan
turli tillar o‘rtasidagi tarjima jarayonlari ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda.
Ayniqsa, o‘zbek va ingliz tillari kabi tuzilishi, madaniy asoslari va lingvistik tizimi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
4
farqli bo‘lgan tillar o‘rtasidagi tarjimalarda leksik darajadagi o‘zgarishlar —
ya’ni
leksik transformatsiyalar muhim o‘rin tutadi. Tarjimada mazmunni to‘g‘ri va aniq
yetkazish, badiiylikni saqlab qolish va madaniy tafovutlarni inobatga olish
tarjimonning
lingvistik hamda madaniy kompetensiyasiga bog‘liqdir.
Leksik transformatsiyalar
–
bu so‘z yoki iboralarning boshqa tilda ma’nodosh
yoki mazmun jihatidan yaqin, lekin shaklan o‘zgartirilgan holda berilishidir.
Ushbu hodisa tarjima jarayonida semantik, stilistik yoki madaniy tafovutlarni
muvozanatlash uchun ish
latiladi. Ingliz va o‘zbek tillarining lug‘aviy boyligi,
frazeologizmlar tizimi, ijtimoiy-madaniy kontekstdagi farqlari ushbu tillar
o‘rtasidagi tarjima jarayonida leksik transformatsiyalarni zarur qiladi. Masalan,
ingliz tilidagi ayrim iboralar yoki metaf
orik birliklar o‘zbek tiliga aynan tarjima
qilinmaydi, balki ma’no jihatdan yaqin bo‘lgan leksik birliklar orqali ifodalanadi.
Bu esa tarjimonning lingvokulturologik bilim va tahliliy salohiyatini talab etadi.
ASOSIY QISM
Leksik transformatsiyalar tarjima jarayonining ajralmas qismi bo‘lib, ular asl
matn mazmunini saqlagan holda uni boshqa tilga moslashtirishni ta’minlaydi. Har
bir til o‘zining leksik boyligi, uslubiy xususiyatlari, milliy mentaliteti va madaniy
qadriyatlar
i bilan ajralib turadi. Shu sababli ingliz tilidan o‘zbek tiliga yoki
aksincha tarjima qilinayotgan matnlarda leksik tenglik har doim ham mavjud
bo‘lavermaydi. Ana shunday hollarda tarjimon leksik transformatsiyalardan
foydalanadi.
1. Sinonimik almashtirish (synonymic substitution)
Bu usulda asl so‘z to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri tarjima qilinmaydi, balki unga yaqin
ma’noli, stilistik yoki madaniy jihatdan mos so‘z bilan
almashtiriladi.
Masalan:
Inglizcha: He passed away.
O‘zbekcha: U hayotdan ko‘z yumdi.
Bu yerda “die” so‘zining yumshatilgan sinonimik shakli tarjimada madaniy
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
5
va uslubiy jihatdan to‘g‘ri ifodalangan.
2. Konkretizatsiya (concretization)
Bu usul
umumiy so‘z o‘rniga aniqroq, konkret so‘z tanlanishini anglatadi.
Masalan:
Inglizcha: He bought a vehicle.
O‘zbekcha: U mashina sotib oldi.
“Vehicle” –
umumiy tushuncha, o‘zbek tilida esa ko‘pincha aniq transport
vositasi ifodalanadi.
3. Generalizatsiya (generalization)
Aksincha, konkret so‘z o‘rniga umumlashtiruvchi so‘z ishlatiladi.
Masalan:
Inglizcha: He was driving a Jeep.
O‘zbekcha: U mashina haydayotgan edi.
4. Antonimik tarjima (antonymic translation)
Bu usulda ma’no qarama
-qarshilik orqali saqlanadi.
Masalan:
Inglizcha: He never fails to surprise me.
O‘zbekcha: U meni doimo hayratda qoldiradi.
Bu usulda inkor shakl o‘rniga ijobiy ifoda orqali mazmun saqlangan.
5. Modifikatsiya (modification)
Asl iboraning shakli o‘zgartiriladi, lekin mazmun saqlanadi. Ko‘pincha
idiomatik birliklar tarjimasida ishlatiladi.
Masalan:
Inglizcha: Break the ice
O‘zbekcha: Gap boshlamoq / muhitni eritasiz
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
6
6. Kompensatsiya (compensation)
Bu usulda asl tilga xos uslub yoki hissiy yuklamani boshqa qismda qoplash
orqali beriladi.
Masalan, she’riy tarjimalarda yoki badiiy matnlarda g‘oya boshqa vosita
orqali ifodalanadi.
Tarjimon ushbu leksik transformatsiyalarni tanlashda bir necha omillarni
e’tiborga oladi: matnning uslubi, konteksti, madaniy xususiyatlari va auditoriyasi.
Ayniqsa, o‘zbek tilining kontekstga boy va emotsional ifodalarini ingliz tiliga mos
tarzda berish, yoki aksincha, ingliz tilidagi qisqa, aniqlikka asoslangan iboralarni
o‘zbek tiliga moslashtirishda bu usullar muhim rol o‘ynaydi.
Shuningdek, ingliz va o‘zbek tillari o‘rtasidagi strukturaviy farqlar,
grammatik imkoniyatlar ham tarjimada leksik transformatsiyalar zaruratini
kuchaytiradi. Masalan, ingliz tilidagi passiv shakllar, phrasal verbs, yoki abstrakt
fe’llar ko‘pincha o‘zbek t
ilida boshqa vositalar orqali ifodalanadi.
XULOSA:
O‘zbek va ingliz tillari o‘rtasidagi tarjima jarayonida leksik
transformatsiyalar muhim vosita sifatida xizmat qiladi. Ushbu transformatsiyalar
orqali tarjimonlar til va madaniyatlar o‘rtasidagi tafovutlarni muvozanatlashtirib,
mazmunni to‘g‘ri, aniq va s
tilistik jihatdan mos tarzda yetkazishga erishadilar.
Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, sinonimik almashtirish, konkretizatsiya,
generalizatsiya, antonimiya, modifikatsiya va kompensatsiya kabi usullar har ikki
tilga xos ifodalarni tarjima qilishda
samarali qo‘llaniladi.
Leksik transformatsiyalar nafaqat grammatik yoki semantik darajadagi
moslashtirishni, balki madaniy va uslubiy ohangni saqlab qolishni ham
ta’minlaydi. Shu bois, bu usullarni chuqur o‘rganish va amaliyotga tatbiq etish
tarjimonlar, filologlar va tilshunoslar uchun dolzarb vazifalardan biridir.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
2-son Iyun 2025
7
Xulosa qilib aytganda, o‘zbek va ingliz tillari o‘rtasidagi leksik
transformatsiyalarni ilmiy asosda o‘rganish va qiyosiy tahlil qilish tarjima
nazariyasini boyitadi, tarjima sifatini oshirishga xizmat qiladi hamda madaniy
anglashuvni chuqurlashtiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Sattorov A.T. Tarjimashunoslik asoslari.
–
Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2019.
–
208 b.
–
B. 64
–
79.
2.
Mahmudov N.A., Tursunov O'.T. O‘zbek tilining leksikologiyasi. –
Toshkent: Fan, 2016.
–
320 b.
–
B. 123
–
138.
3. Karimova D.M. Til va madaniyat: tarjima muammolari.
–
Samarqand:
SamDU nashriyoti, 2021.
–
156 b.
–
B. 89
–
101.
4. Vinay, J.P., & Darbelnet, J. Comparative Stylistics of French and English:
A Methodology for Translation.
–
Amsterdam: John Benjamins, 2000.
–
358 p.
–
P. 84
–
97.
5. Baker, M. In Other Words: A Coursebook on Translation.
–
London:
Routledge, 2018.
–
272 p.
–
P. 112
–
130.
6. Azizov Y., Nurmonov A. Qiyosiy tilshunoslikka kirish.
–
Toshkent:
O‘qituvchi, 2015. –
198 b.
–
B. 55
–
67.
7.
Crystal, D. The Cambridge Encyclopedia of Language.
–
Cambridge:
Cambridge University Press, 2010.
–
540 p.
–
P. 210
–
225.
8. G‘afurov B. Tarjimada leksik birliklarning ifodalanishi. –
Buxoro: BDU
nashriyoti, 2020.
–
142 b.
–
B. 38
–
49.
9. Newmark, P. A Textbook of Translation.
–
London: Prentice Hall, 1988.
–
292 p.
–
P. 151
–
163.
10. Sayfullayev N. O‘zbek tilshunosligida tarjima masalalari. –
Toshkent: Fan
va texnologiya, 2022.
–
176 b.
–
B. 90
–
103.
