Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
371
LEKSIK TRANSFORMATSIYALAR VA ULARNING TILLARARO
TARJIMADAGI OʻRNI
Qobilova Kamola Azamatovna - ilmiy rahbar
Termiz davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi
Azimjonova Mastona Raxmatullayevna
Termiz davlat pedagogika instituti Maktabgacha va
boshlangʻich taʼlim
fakulteti
Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi 3
-kurs talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada leksik transformatsiyalar tushunchasi,
ularning turlari va tilaro tarjima jarayonidagi ahamiyati tahlil etiladi.
Tilshunoslikda tarjima nazariyasining muhim bo‘g‘ini sifatida qaraladigan leksik
transformatsiyalar
—
tarjimon tomonidan asl matn mazmunini, uslubini saqlagan
holda boshqa tilda ifodalashda qo‘llaniladigan leksik vositalar o‘zgarishi shaklida
namoyon bo‘ladi. Maqolada ayni jarayon doirasida sinonim almashtirish,
umumlashtirish, konkretlashtirish, tafsilotlarni qo‘shis
h yoki tushirib qoldirish
kabi leksik usullar misollar asosida yoritiladi. Shuningdek, maqola tarjimonning til
sezgirligi, madaniyatlararo kompetensiyasi va kontekstual tafakkuri ushbu
transformatsiyalarning muvaffaqiyatli qo‘llanishida muhim rol o‘ynashin
i
asoslaydi. Tadqiqot natijalari tilaro tarjima amaliyotida leksik darajadagi
o‘zgarishlar mazmunning aniqligini saqlab qolishda muhim vosita ekanini
ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
Leksik transformatsiyalar, tarjima nazariyasi, sinonimiya,
antonimiya, leksik o‘zgarishlar, tilaro muvofiqlik, ekvivalentlik, kontekstual
ma’no, tarjima strategiyalari, tarjimada moslash.
KIRISH:
Bugungi globallashuv davrida tillararo aloqa va madaniyatlararo
muloqot jarayonida tarjima faoliyatining roli tobora ortib bormoqda. Tarjima
—
bu nafaqat tildan tilga so‘z o‘girish, balki ma’no, uslub, konnotatsiya va
kommunikativ vazifani saqlab qolgan holda til birliklarini boshqa tilda ifoda etish
san’atidir. Ayniqsa, tarjima jarayonida leksik transformatsiyalardan foydalanish
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
372
zaruriyati dolzarb ahamiyat kasb etadi. Leksik transformatsiyalar
–
bu so‘z
darajasida amalga oshiriladigan o‘zgarishlar bo‘lib, ular tarjima matnining
originalga ma’no va uslubiy jihatdan yaqin bo‘lishini ta’minlaydi. Tarjimon matnni
o‘zgartirmasdan, balk
i uni yangi til qoidalariga moslashtirib ifodalashi kerak.
Bunda sinonimiya, antonimiya, generalizatsiya, konkretizatsiya, kompensatsiya
kabi leksik usullardan foydalaniladi.
ASOSIY QISM
Tarjima jarayonida matnning leksik darajasida yuzaga keladigan o‘zgarishlar
leksik transformatsiyalar deb ataladi. Ular tarjimon tomonidan tanlanadigan til
vositalarini o‘zgartirish, almashtirish yoki yangilash orqali ma’no, uslub va
kontekstga mos tarjimani yaratishga xizmat qiladi. Leksik transformatsiyalar
turlariga quyidagilar kiradi:
1. Sinonimik almashtirish
Bu usulda so‘z bevosita tarjima qilinmaydi, balki unga ma’no jihatidan yaqin
bo‘lgan sinonimi tanlanadi. Masalan:
He is a brave man
—
U jasur inson (so‘zma
-
so‘z “qahramon” emas, balki
kontekstga mos sinonim tanlangan).
2. Antonimik tarjima
Ba’zida tarjimada gap ma’nosi teskarisiga o‘zgartirilib, inkor yoki zid shaklda
ifodalanadi. Bu o‘zgarish semantik yaxlitlikni saqlab qoladi:
He is not a bad person
—
U yaxshi inson.
3. Konkretlashtirish (specificatsiya)
Original matndagi umumiy tushuncha tarjimada aniqroq, konkret so‘z orqali
ifodalanadi:
He bought a vehicle
—
U mashina sotib oldi (vehicle
—
umumiy, mashina
—
aniqroq).
4. Generallashtirish (generalisatsiya)
Aksincha, tarjimada so‘z yanada umumlashtirib aytiladi:
He drove a BMW
—
U mashina haydadi (BMW
—
konkret, mashina
—
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
373
umumiy).
5. Kompensatsiya
Tarjimada ba’zi so‘zlar yoki ifodalar yo‘qolgan taqdirda, ularning funksional
vazifasi boshqa joyda yoki boshqa shaklda qayta tiklanadi:
Hazil, kinoya yoki madaniy tushunchalar boshqa madaniyatga mos tarzda
keltiriladi.
6. Leksik modifikatsiya
Tarjimon matndagi ba’zi so‘zlarni o‘quvchiga tushunarli va zamonaviyroq
variant bilan almashtiradi. Bu hol, ayniqsa, badiiy tarjimada muhimdir. Tarjimon
ushbu transformatsiyalar orqali nafaqat matnning to‘g‘ri tarjimasini ta’minlaydi,
balki uni o‘quvchiga
tushunarli, madaniy jihatdan mos va uslubiy jihatdan silliq
qilib yetkazadi. Bu jarayonda tarjimon lingvistik bilimlar bilan birga madaniy
tafovutlarni ham e’tiborga olishi lozim. Misollar orqali ko‘rinadiki, leksik
transformatsiyalar tarjima jarayonida en
g muhim vositalardan biri bo‘lib, ular
orqali semantik ekvivalentlik saqlanadi, kontekstga mos moslashtirish amalga
oshiriladi.
XULOSA:
Tarjima jarayoni
—
bu oddiy so‘z o‘girish emas, balki ma’no,
uslub va madaniy kontekstni to‘g‘ri uzatishga qaratilgan murakkab ijodiy
faoliyatdir. Ushbu jarayonda leksik transformatsiyalar muhim vosita sifatida
maydonga chiqadi. Ular matnning semantik aniqligini saqlagan holda uni qabul
qiluvchi tilga moslashtirish imkonini beradi.
Sinonimik
almashtirish,
antonimik
tarjima,
konkretlashtirish,
generallashtirish, kompensatsiya va boshqa leksik usullar orqali tarjimon matn
mazmunini buzmasdan, uni yangi til muhitiga moslashtiradi. Bu transformatsiyalar
tarjima sifatini oshirish, uslubiy yaxlitlikni saqlash va madaniy tafovutlarni
bartaraf etishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qilib aytganda, leksik transformatsiyalar tarjimaning nafaqat texnik,
balki estetik va madaniy tomonlarini ham boyitadi. Shuning uchun tarjimon ushbu
transformatsiyalarni chuqur o‘rganishi, ulardan maqsadga muvofiq foydalanishi
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
374
kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Karimov A. Tarjima nazariyasi asoslari.
–
Toshkent: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi, 2017.
–
B. 45
–
62.
2. Xudoyqulova M. Tilshunoslik va tarjima: muammo va yechimlar.
–
Toshkent: Fan va texnologiya, 2020.
–
B. 71
–
89.
3. Komissarov V.N. Teoriya perevoda (lingvisticheskiye aspekty).
–
Moskva:
Visshaya shkola, 1990.
–
B. 98
–
115.
4. Shukurov S. Zamonaviy tarjima nazariyasi.
–
Samarqand: SamDU
nashriyoti, 2016.
–
B. 33
–
50.
5. Baker M. In Other Words: A Coursebook on Translation.
–
London:
Routledge, 1992.
–
P. 101
–
118.
6. Pym A. Exploring Translation Theories.
–
London: Routledge, 2010.
–
P.
87
–
103.
7. Newmark P. A Textbook of Translation.
–
London: Prentice Hall, 1988.
–
P. 54
–
70.
8. G‘aniyeva N. Tarjima va leksik o‘zgarishlar. –
Toshkent: O‘qituvchi, 2018.
–
B. 23
–
38.
9. House J. Translation Quality Assessment: Past and Present.
–
London:
Routledge, 2015.
–
P. 64
–
82.
10. Tursunov A. Til va madaniyat: tarjima nazariyasida zamonaviy
yondashuvlar.
–
Toshkent: Innovatsiya markazi, 2021.
–
B. 109
–
125.
