Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
361
BOLALAR ADABIYOTI TARJIMASIDA LEKSIK
TRANSFORMATSIYALARNING XUSUSIYATLARI
Qobilova Kamola Azamatovna - ilmiy rahbar
Termiz davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi
Allanazarova Maftuna O‘rol qizi
Termiz davlat pedagogika instituti
Maktabgacha va boshlangʻich taʼlim
fakulteti
Boshlangʻich taʼlim yoʻnalishi 3
-kurs talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada bolalar adabiyotini tarjima qilish jarayonida
qo‘llaniladigan leksik transformatsiyalarning xususiyatlari, ularning semantik,
stilistik va madaniy jihatdan moslashtirishdagi o‘rni yoritilgan. Bolalar adabiyoti
o‘ziga xos til soddaligi, obr
azlilik va emotsional boylik bilan ajralib turadi, shuning
uchun tarjima jarayonida matn mazmunini saqlab qolish bilan birga, yosh
o‘quvchilarga tushunarli, qiziqarli va milliy ruhda ifodalangan variant yaratish
muhim ahamiyat kasb etadi. Maqolada sinonimik almashtirish, konkretizatsiya,
generalizatsiya, modifikatsiya, kompensatsiya kabi leksik transformatsiya turlari
real tarjima misollarida tahlil qilinib, ularning bolalar adabiyoti kontekstida qanday
qo‘llanishi ilmiy asosda ochib berilgan. T
adqiqot tarjimashunoslar, bolalar
yozuvchilari va pedagoglar uchun metodik jihatdan foydalidir.
Kalit so‘zlar:
Bolalar adabiyoti, tarjima, leksik transformatsiya, sinonimik
almashtirish, konkretizatsiya, modifikatsiya, stilistik moslashuv, madaniy tafovut,
o‘zbek tili, ingliz tili.
KIRISH:
Bugungi globallashuv davrida turli tillar o‘rtasidagi madaniy
aloqalar kengayib borar ekan, bolalar adabiyotini tarjima qilish masalasi ham
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
362
dolzarb mavzulardan biriga aylanmoqda. Bolalar adabiyoti o‘ziga xos obrazlilik,
soddalik, emotsionallik va didaktik yo‘nalishga ega bo‘lganligi sababli, bu janrni
tarjima qilish jarayonida til va mazmun muvozanatini saqlash alohida yondashuvni
talab etadi. Tarjima jarayonida ayniqsa leksik transformatsiyalar muhim vosita
bo‘lib xizmat qiladi. Sababi, turli tillar o‘rtasida lug‘aviy birliklarning to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri muvofiqligi mavjud bo‘lmagan hollarda tarjimon sinonimik almashtirish,
konkretizatsiya, generalizatsiya, modifikatsiya yoki kompensatsiya kabi
usullardan foydalanishga majbur bo‘ladi. Bu usullar yordamida nafaqat matnning
asosiy mazmuni, balki uning ohangi, emotsional ta’siri va tarbiyaviy yo‘nalishi
ham saqlab qolinadi.
ASOSIY QISM
Bolalar adabiyoti
—
bu yosh o‘quvchilar uchun mo‘ljallangan, ularning
yoshiga, tafakkuriga, psixologik qabuliga mos yozilgan badiiy matnlar
majmuasidir. Tarjimada bu yo‘nalish alohida e’tibor va ehtiyotkorlikni talab qiladi,
chunki bolalar tilga, obrazlarga va hikoya mazmunig
a sezgir bo‘ladi. Shu bois,
tarjimon nafaqat tilshunos, balki pedagogik va madaniy jihatdan ham sezgir
bo‘lishi kerak.
Bolalar adabiyotini tarjima qilishda leksik transformatsiyalar
—
ya’ni so‘z va
iboralarni mazmunan yoki uslubiy jihatdan moslashtirish, ularning ifodasini
o‘zgartirish orqali tarjima qilish —
eng ko‘p qo‘llaniladigan usullardan biridir.
Quyida ushbu transformatsiyalarning ayrim asosiy turlari va ularning bolalar
matnlaridagi qo‘llanish xususiyatlari keltiriladi:
1. Sinonimik almashtirish
Bu usulda asl matndagi so‘z yoki ibora bolalar uchun tushunarli va osonroq
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
363
sinonim bilan almashtiriladi.
Masalan:
Inglizcha: He was furious.
O‘zbekcha: U juda qattiq jahl qilgan edi.
"Furious" so‘zining o‘zbekcha sinonimik, lekin bolaga tushunarliroq varianti
tanlangan.
2. Konkretizatsiya
Umumiy tushunchaning aniq, bolaga yaqinroq shaklda ifodalanishidir.
Masalan:
Inglizcha: He ate a fruit.
O‘zbekcha: U olma yedi.
Bolalar uchun konkret meva nomini berish orqali tasavvur aniqroq hosil
bo‘ladi.
3. Generalizatsiya
Aksincha holat
–
murakkab yoki begona tushuncha umumlashtirilgan, sodda
ifoda bilan almashtiriladi.
Masalan:
Inglizcha: He was riding a scooter.
O‘zbekcha: U transport minib yurdi.
Ayrim hollarda “scooter” tushunchasi barcha bolalar uchun tanish bo‘lmasligi
mumkin.
4. Modifikatsiya
Bu usulda asl iboraning tuzilishi yoki shakli o‘zgartiriladi, lekin mazmun
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
364
saqlanadi. Ayniqsa, hazil, o‘xshatish yoki obrazlilikni o‘tkazishda muhim.
Masalan:
Inglizcha: He was as brave as a lion.
O‘zbekcha: U sherdek qo‘rqmas edi.
Bu modifikatsiya orqali tasviriylik va obrazli ifoda saqlanadi.
5. Kompensatsiya
Ba’zan tarjimada ma’lum leksik birliklar yo‘qoladi yoki mos kelmaydi. Bu
holatda boshqa bir joyda o‘rnini qoplash kerak bo‘ladi.
Masalan:
Inglizcha: “Good night,” he whispered.
O‘zbekcha: U sekin pichirlab: “Yaxshi uxla,” dedi.
“Whispered” fe’lining emotsional yuklamasi “sekin pichirlab” orqali
qoplanmoqda.
Bundan tashqari, bolalar adabiyotini tarjima qilishda kontekstga mos madaniy
moslashuv ham juda muhim. Masalan, inglizcha "Santa Claus" obrazini o‘zbek
bolalari uchun “qor bobo”ga aylantirish ko‘proq mantiqiy va ta’sirli bo‘ladi.
Shuningdek, didaktik elementlarni saqlab qolish yoki o‘zbek milliy qadriyatlarig
a
moslab transformatsiya qilish ham tarjimonning vazifasidir. Tarjimada nafaqat
lug‘aviy muvofiqlik, balki o‘quvchining dunyoqarashi, til saviyasi, axloqiy
-estetik
tarbiyasini inobatga olish zarur.
XULOSA:
Bolalar adabiyoti tarjimasi umumiy tarjima faoliyatidan sezilarli
darajada farq qiladi. Bu yo‘nalishda tarjimon faqat lingvistik bilimga emas, balki
psixologik va pedagogik yondashuvlarga ham tayangan holda ishlashi zarur.
Maqolada tahlil etilganidek, leksik transformatsiyalar
–
ya’ni sinonimik
almashtirish, konkretizatsiya, generalizatsiya, modifikatsiya va kompensatsiya
–
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
365
bolalar matnlarini tarjima qilishda asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Ushbu
transformatsiyalar bolalar uchun qulay, tushunarli va qiziqarli tarjima variantini
yaratishga xizmat qiladi. Matnning semantik mazmuni saqlanib qolishi bilan birga,
uning obraz
lilik darajasi, emotsional ta’siri ham saqlanadi yoki moslashtiriladi.
Ayniqsa, madaniy tafovutlarni inobatga olib, obrazlar va iboralarni milliy muhitga
moslashtirish tarjimonning mahoratini ko‘rsatadi.
Xulosa qilib aytganda, bolalar adabiyotini tarjima qilishda leksik
transformatsiyalar
—
bu shunchaki texnik usul emas, balki ijodiy va madaniy
moslashtirishning muhim vositasidir. Ular orqali til o‘rganayotgan yoki bolalar
adabiyotini o‘qiyotgan yosh avlod
ga begona madaniyat mazmuni tushunarli,
hayotga yaqin va milliy ruhda yetkaziladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Sattorov A.T. Tarjimashunoslik asoslari.
–
Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2019.
–
208 b.
–
B. 64
–
79.
2. Karimova D.M. Til va madaniyat: tarjima muammolari.
–
Samarqand:
SamDU, 2021.
–
156 b.
–
B. 89
–
101.
3. G‘afurov B. Tarjimada leksik birliklarning ifodalanishi. –
Buxoro: BDU,
2020.
–
142 b.
–
B. 38
–
49.
4. Azizov Y., Nurmonov A. Qiyosiy tilshunoslikka kirish.
–
Toshkent:
O‘qituvchi, 2015. –
198 b.
–
B. 55
–
67.
5. Mahmudov N.A., Tursunov O‘.T. O‘zbek tilining leksikologiyasi. –
Toshkent: Fan, 2016.
–
320 b.
–
B. 123
–
138.
6. Halimova N. Bolalar adabiyoti tarjimasi: muammolar va yondashuvlar.
–
Farg‘ona: FDU, 2022. –
110 b.
–
B. 71
–
83.
7. Sayfullayev N. O‘zbek tilshunosligida tarjima masalalari. –
Toshkent: Fan
va texnologiya, 2022.
–
176 b.
–
B. 90
–
103.
Yangi O'zbekiston taraqqiyotida tadqiqotlarni o'rni va rivojlanish omillari
20-
to’plam
1-son May 2025
366
8. Islomova D. Bolalar uchun badiiy matnlarni tarjima qilishda
lingvomadaniy moslashuv. //
“Til va tarjima” jurnali. –
2021.
–
№2. –
B. 24
–
29.
9. Qodirova M. Chet tilidagi matnni bolalarga mos tarjima qilish usullari.
–
Andijon: ANDMI, 2020.
–
97 b.
–
B. 40
–
51.
10. Vinay, J.P., & Darbelnet, J. Comparative Stylistics of French and English:
A Methodology for Translation.
–
Amsterdam: John Benjamins, 2000.
–
358 p.
–
P. 84
–
97.
11. Baker, M. In Other Words: A Coursebook on Translation.
–
London:
Routledge, 2018.
–
272 p.
–
P. 112
–
130.
12. Newmark, P. A Textbook of Translation.
–
London: Prentice Hall, 1988.
–
292 p.
–
P. 151
–
163.
